Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
32
DAVLAT ISHTIROKIDAGI KORXONALARNING MOLIYAVIY
BARQARORLIGINI TA’MINLASH YO‘LLARI.
Asomidinova Moxigulbonu Oybek qizi
Annotatsiya: Mazkur maqolada davlat ishtirokidagi korxonalar
faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlashning dolzarb masalalari,
mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Xususan,
korxonalarni
boshqarish
mexanizmlarini
takomillashtirish,
investitsion
jozibadorlikni oshirish va raqobatbardoshlikni ta’minlashga qaratilgan
strategiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: davlat ishtirokidagi korxonalar, moliyaviy barqarorlik,
investitsiyalar, boshqaruv, samaradorlik, raqobatbardoshlik, moliyaviy tahlil.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat ishtirokidagi korxonalar (DIK)
mamlakat iqtisodiyotining muhim segmentlaridan biri hisoblanadi. Ularning
barqaror faoliyati nafaqat iqtisodiy o‘sish, balki ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashda ham katta rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, ushbu korxonalarning
moliyaviy barqarorligi ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, ularni har tomonlama
o‘rganish va yechimlar ishlab chiqish bugungi kunning dolzarb vazifalaridandir.
Bugungi globallashuv va tezkor iqtisodiy o‘zgarishlar davrida davlat
ishtirokidagi korxonalar (DIK) mamlakat iqtisodiyotining muhim bo‘g‘inlaridan
biri hisoblanadi. Ushbu korxonalar energetika, transport, kommunal xizmatlar,
metallurgiya kabi asosiy tarmoqlarda faoliyat yuritib, milliy iqtisodiyot
barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ammo so‘nggi yillarda ushbu
korxonalarning moliyaviy samaradorligi va barqarorligi bilan bog‘liq muammolar
ko‘zga tashlanmoqda. Shuning uchun, DIKlarning moliyaviy holatini
mustahkamlash, ularning faoliyatini zamonaviy boshqaruv tamoyillari asosida
tashkil etish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Davlat ishtirokidagi korxonalarning hozirgi holati
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
33
O‘zbekiston Respublikasida 2024-yil holatiga ko‘ra, yuzlab yirik va o‘rta
hajmdagi davlat ishtirokidagi korxonalar faoliyat yuritmoqda. Afsuski, ularning
ko‘pchiligi moliyaviy jihatdan samarali ishlamayapti. Ayrim korxonalarda
daromadlar xarajatlarni qoplay olmayapti, foyda o‘rniga zarar ko‘rilmoqda, bu
esa davlat byudjetiga yuk tushiradi.
Jahon tajribasiga murojaat qilsak, rivojlangan davlatlarda bunday
korxonalar mustaqil, korporativ boshqaruv asosida faoliyat yuritadi. Shunday
bo‘lsada, bizda ayrim DIKlar hali ham bozor mexanizmlariga to‘liq
moslashmagan, ular doimiy davlat yordamiga tayangan holda faoliyat olib
bormoqda. Bu holat ularning moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Moliyaviy barqarorlikka ta’sir etuvchi omillar
Davlat ishtirokidagi korxonalarning moliyaviy holatiga quyidagi omillar
bevosita ta’sir qiladi:
Ichki omillar:
- Moliyaviy boshqaruvning sustligi – budjetning noto‘g‘ri rejalashtirilishi,
xarajatlar ustidan yetarli nazoratning yo‘qligi.
- Past operatsion samaradorlik – ishlab chiqarish quvvatlarining to‘liq
ishlatilmasligi, mahsulot tannarxining yuqoriligi.
- Kadrlar va boshqaruv sifati – professionallik yetishmasligi, innovatsiyaga
bo‘lgan sust yondashuv.
Tashqi omillar:
- Bozor sharoitlarining o‘zgaruvchanligi – talab va taklifdagi siljishlar,
narxlarning keskin o‘zgarishi.
- Davlat siyosati va tartibga soluvchi mexanizmlar – soliq yuki, subsidiyalar
tizimi, litsenziyalash tartibi.
- Global iqtisodiy muhit – import-eksport cheklovlari, xalqaro raqobat,
valyuta kursining o‘zgarishi.
Moliyaviy barqarorlikni ta’minlash yo‘llari
Boshqaruv tizimini takomillashtirish
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
34
DIKlarda korporativ boshqaruv tamoyillarini joriy qilish zarur. Masalan,
kuzatuv kengashlari faoliyatini kuchaytirish, menejerlar faoliyatini samaradorlik
ko‘rsatkichlari asosida baholash orqali korxona faoliyatiga mas’uliyatli
yondashuvni shakllantirish mumkin.
Ichki moliyaviy nazoratni kuchaytirish
Korxona byudjeti doimiy monitoring ostida bo‘lishi kerak. Ichki audit
xizmati faoliyatini mustahkamlash, risklarni boshqarish mexanizmlarini joriy
etish moliyaviy xatoliklarning oldini oladi.
Innovatsiyalar va raqamlashtirish
Zamonaviy axborot texnologiyalarini, avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimlarini joriy etish orqali ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish,
samaradorlikni oshirish mumkin. Masalan, ERP tizimlari yordamida moliyaviy
oqimlarni onlayn kuzatish imkoniyati yaratiladi.
Xarajatlarni optimallashtirish
Keraksiz xarajatlar qisqartirilib, asosiy faoliyatga yo‘naltirilgan mablag‘lar
ko‘paytirilishi kerak. Resurslardan samarali foydalanish, ortiqcha xodimlarni
qisqartirish, logistikani soddalashtirish bu borada muhim vositalardir.
Davlat qo‘llab-quvvatlash siyosatini maqbullashtirish
Davlat moliyaviy yordamini selektiv tarzda, faqat strategik va istiqbolli
loyihalarga yo‘naltirishi zarur. Bundan tashqari, davlat-xususiy sheriklik asosida
DIKlar bazasida yangi loyihalarni amalga oshirish lozim.
Investitsion jalb qilish va moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya
qilish
Korxonalar faqat davlat mablag‘lariga tayanmasdan, xalqaro moliya
institutlari, tijorat banklari, investorlardan mablag‘ jalb qilishi kerak. Buning
uchun ishonchli kredit reytinglari va biznes-rejalar ishlab chiqilishi muhim.
Davlat ishtirokidagi korxonalar iqtisodiyot tayanchi bo‘lishi uchun ular
moliyaviy jihatdan mustahkam bo‘lishi shart. Buning uchun korxonalarda
samarali boshqaruv, moliyaviy intizom, zamonaviy texnologiyalar va
innovatsiyalar joriy qilinishi lozim. Moliyaviy barqarorlikka erishishda davlat roli
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
35
muhim bo‘lsa-da, korxonalar o‘zini o‘zi moliyalashtirishga intilishi zarur.
Kelgusida ushbu korxonalarning xalqaro bozorlarda raqobatbardosh bo‘lishi
uchun yuqorida sanab o‘tilgan yo‘nalishlarda keng ko‘lamli islohotlarni amalga
oshirish lozim.
Tadqiqot natijalari asosida aniqlanishicha, moliyaviy barqarorlik faqat
davlat tomonidan moliyalashtirish bilan emas, balki ichki boshqaruvning isloh
qilinishi, moliyaviy intizomning kuchaytirilishi orqali ham ta’minlanishi kerak.
Bunda, ayniqsa, korxonalarni transformatsiya qilish, xususiy sektor bilan
hamkorlik qilish va innovatsion yondashuvlarni joriy etish muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa
Xulosa: Davlat ishtirokidagi korxonalarni moliyaviy barqarorlashtirish
bozor tamoyillariga asoslangan boshqaruv, investitsiyalarni jalb qilish va
raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishga bog‘liq.
Korxonalarda moliyaviy menejmentni kuchaytirish bo‘yicha maxsus
dasturlar ishlab chiqish.
Xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikda investitsiyalar jalb qilish.
Korporativ boshqaruv standartlarini joriy etish.
Xarajatlarni kamaytirish va foydani optimallashtirish strategiyalarini
ishlab chiqish.
Har yili moliyaviy barqarorlik monitoringi va baholash tizimini yo‘lga
qo‘yish.
Adabiyotlar.
1.
Azrilian A. N., Economic and legal dictionary, 638 (Institute of the New
Economy, Moscow, 2014)
2.
Mukhambetov T. I., Nukushev A. G., Bankruptcy and anti-crisis management
of the enterprise, 607 (Training allowance, Almaty, 2000)
3.
Sheremet A. D., Sayfulin R. S., Methodology of financial analysis, 512 (Infra-
M, Moscow, 2014)
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy
ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
4-To’plam 2-son Aprel , 2025
36
4.
Dzhumagalieva Zh. G., The Russian-English-Kazakh Dictionary of the
Accountant and Auditor, 336 (IzdatMARKET, Almaty, 2006)
5.
Mukhambetov T. I., Materials of the 2nd International Conference on
Management, Leadership and Governance (ICMLG), 202-207 (2014)
6.
R. S. Higgins, The financial analysis. Tools for making business decisions, 464
(WilliamsPublishingHouse, Moscow, 2008)
7.
Osmonaliev A.O., Arzybaev A.A., Sapalov A.A., Tabirisova R.T., Accounting.
Analysis. Audit, 4, 71-80 (2016)
