INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND
THEIR SOLUTIONS
VOLUME 11, ISSUE 01, 2025
17
INFLATSIYA VA UNING TURLARI
M.Turdimuratov
Jizzax politexnika instituti
Iqtisodiyot va menejment kafedrasi dotsenti v.b., PhD
J.Xoliqov
Kibersport fakulteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inflatsiyaning iqtisodiy mohiyati, asosiy sabablari va turlari
tahlil qilingan. Maqolada talab va taklif inflyatsiyasi, inflatsiyaning sur’ati, ko‘rinishlari hamda
ularning iqtisodiyotga ta’siri yoritilgan. Shuningdek, inflatsiyaga qarshi kurashish choralariga
alohida e’tibor qaratilgan. Inflatsiya — iqtisodiy siyosatning muhim obyekti sifatida ko‘rib
chiqiladi va uning salbiy oqibatlarini kamaytirish usullari tavsiflanadi.
Kalit so‘zlar:
Inflatsiya, talab inflyatsiyasi, taklif inflyatsiyasi, giperinflyatsiya, pul-kredit
siyosati, narxlar darajasi, iqtisodiy siyosat, byudjet taqchilligi.
Annotation:
This article analyzes the economic essence, main causes, and types of inflation. It
discusses demand-pull and cost-push inflation, the pace and forms of inflation, and their impact
on the economy. Special attention is given to anti-inflationary measures. Inflation is examined
as a key object of economic policy, with an emphasis on methods to mitigate its negative
effects.
Key words:
Inflation, demand-pull inflation, cost-push inflation, hyperinflation, monetary
policy, price level, economic policy, budget deficit.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida narxlarning barqarorligi, aholining sotib olish qobiliyati va ishlab
chiqarish jarayonining izchilligi iqtisodiy siyosatning eng muhim yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Mazkur jarayonlarga eng katta ta’sir ko‘rsatuvchi omillardan biri bu —
inflatsiya
dir. Inflatsiya — bu mamlakat iqtisodiyotidagi umumiy narxlar darajasining doimiy
o‘sishidir. U iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatishi, aholining real daromadlarini pasaytirishi
va ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirishi mumkin.
Inflatsiya — bu muomaladagi pul massasi bilan tovarlar va xizmatlar hajmi o‘rtasidagi
nomutanosiblik natijasida narxlar umumiy darajasining ko‘tarilishi. U iqtisodiy muvozanatning
buzilishiga olib keladi. Inflatsiyaning past darajasi iqtisodiy o‘sishga yordam berishi mumkin,
ammo uning yuqori yoki nazoratsiz shakli salbiy oqibatlarga sabab bo‘ladi.
Inflatsiyaning asosiy sabablari quyidagilar bo‘lishi mumkin:
Pul massasining haddan tashqari ko‘payishi;
Ishlab chiqarish xarajatlarining ortishi;
Narxlar bozorida monopolistik holat;
Davlat byudjeti taqchilligi va uni qoplash uchun pul bosib chiqarish.
Inflatsiyani turli mezonlarga ko‘ra tasniflash mumkin:
A) Kelib chiqish sabablari bo‘yicha:
1.
Talab inflatsiyasi (Demand-pull inflation):
Bu holat bozor talabining taklifdan ortib
ketishi natijasida yuzaga keladi. Masalan, aholining daromadlari oshsa-yu, ishlab chiqarish
hajmi o‘zgarishsiz qolsa, talab inflatsiyasi yuzaga keladi.
2.
Taklif inflatsiyasi (Cost-push inflation):
Ishlab chiqarish xarajatlarining, xususan
xomashyo va ishchi kuchi narxining oshishi narxlar ko‘tarilishiga olib keladi. Bu turdagi
inflatsiyada ishlab chiqaruvchilar narxlarni majburan oshirishadi.
B) Sur’atiga qarab:
1.
Mo‘tadil inflatsiya (Creeping inflation):
Narxlar yiliga 10% gacha o‘sadi. Bu turdagi
inflatsiya nazorat ostida bo‘ladi va iqtisodiyotga jiddiy zarar yetkazmaydi.
INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND
THEIR SOLUTIONS
VOLUME 11, ISSUE 01, 2025
18
2.
Tez inflatsiya (Galloping inflation):
Narxlar yiliga 10–100% oralig‘ida o‘sadi. Bu
holat aholining real daromadiga salbiy ta’sir qiladi.
3.
Giperinflatsiya (Hyperinflation):
Narxlar oylik asosda 50% dan ko‘proq o‘sadi. Pul
qadrsizlanib, iqtisodiy tartibsizliklar vujudga keladi.
C) Oqibatlariga qarab:
1.
Ochiq inflatsiya:
Narxlar oshishi ochiq bozor sharoitida sodir bo‘ladi. Davlat narxlarni
nazorat qilmaydi.
2.
Yashirin inflatsiya:
Davlat narxlar ustidan qat’iy nazorat o‘rnatgan bo‘lsa-da,
mahsulotlar sifati pasayadi, defitsit paydo bo‘ladi.
D) Boshqa shakllari:
1.
Import qilingan inflatsiya:
Tashqi bozorlarda narxlar o‘sib ketganida, bu ichki
narxlarning ham oshishiga sabab bo‘ladi.
2.
Pul inflatsiyasi:
Pul massasining haddan tashqari ko‘payishi sababli yuzaga keladi.
Inflatsiya har doim ham salbiy holat emas. Ma’lum darajadagi inflatsiya iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirishi mumkin. Biroq inflatsiyaning yuqori darajasi quyidagi oqibatlarga olib keladi:
Aholi real daromadlarining pasayishi;
Moliyaviy tizimga ishonchning yo‘qolishi;
Valyuta kursining beqarorlashuvi;
Sarmoyalar oqimi kamayishi.
Inflatsiyaga qarshi kurash usullari
Inflatsiyani jilovlash uchun quyidagi iqtisodiy choralar qo‘llaniladi:
Pul-kredit siyosatini qat’iylashtirish (markaziy bank foiz stavkalarini oshiradi);
Byudjet taqchilligini kamaytirish;
Bozor raqobatini kuchaytirish;
Import siyosatini liberallashtirish;
Ishlab chiqarishni rag‘batlantirish.
Inflatsiya — bu zamonaviy iqtisodiy tizimlarning ajralmas qismi bo‘lib, u turli shakllarda va
darajalarda namoyon bo‘ladi. Inflatsiyaning mohiyatini, sabablari va shakllarini chuqur
o‘rganish — iqtisodiy barqarorlikka erishish yo‘lida muhim qadamdir. Inflatsiyaga qarshi
kurashda samarali monetar va fiskal siyosat muhim rol o‘ynaydi. Aynan shunday yondashuvlar
orqali o‘z iqtisodiy muvozanatini saqlab qolishi va aholining farovonligini ta’minlashi
mumkin.davlat o‘z iqtisodiy muvozanatini saqlab qolishi va aholining farovonligini ta’minlashi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy materiallari –
2.
Barro, R. J. Makroiqtisodiyot. – T.: “Fan va texnologiya”, 2022.
3.
Krugman, P., Wells, R. Makroiqtisodiyot asoslari. – Moskva: 2020.
4.
G‘ofurov U.T., Narzullayev T. Makroiqtisodiyot nazariyasi. – T.: Iqtisodiyot, 2021.
5.
Statistika agentligi va Jahon banki hisobotlari.
