INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND
THEIR SOLUTIONS
VOLUME 11, ISSUE 01, 2025
53
TALABALARDA QADRIYATLAR TIZIMINING RIVOJLANISHIDA SUN’IY
INTELLEKTNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI VA TA’LIM
TIZIMIGA INTEGRATSIYALASH ZARURIYATI
Boboyev Xamdam Ataxanovich
Muassasa: Pedogogika va psixologiya kafedrasi tadqiqotchisi
E-mail:
boboevhamdam06@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’lim tizimiga kirib
kelishi natijasida yuzaga kelgan ijobiy o‘zgarishlar va mavjud psixologik muammolar chuqur
tahlil qilinadi. SI ta’lim jarayonini avtomatlashtirish, shaxsiylashtirish, tahlil qilish va
monitoring qilishda keng imkoniyatlar yaratmoqda. Shu bilan birga, insoniy omilning
zaiflashuvi, texnostress, axborot xavfsizligi, motivatsiya pasayishi kabi muammolar ham
mavjud. Maqolada ilmiy tadqiqotlar asosida bu muammolarning psixologik jihatlari ochib
berilgan va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
sun’iy intellekt, ta’lim texnologiyalari, psixologik muammolar,
shaxsiylashtirilgan ta’lim, texnostress.
1. Kirish
XXI asr boshidan boshlab sun’iy intellekt texnologiyalari barcha sohalarda keng
qo‘llanilmoqda. Xususan, ta’lim tizimida SI texnologiyalari jarayonlarni raqamlashtirish,
shaxsiylashtirish va tahlil qilish imkonini berib, ta’lim samaradorligini oshirmoqda (Russell &
Norvig, 2016; Luckin et al., 2016). Bugungi kunda SI faqat qo‘shimcha vosita emas, balki
ta’limning ajralmas elementi sifatida qaralayapti. Shu bilan birga, bu texnologiyalar inson
psixologiyasiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ularning o‘quvchilarga ijtimoiy, emotsional va
motivatsion jihatdan qanday ta’sir ko‘rsatishi masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda.
2. Ta’limda sun’iy intellektni qo‘llash zarurati
2.1. Individual yondashuv
An’anaviy ta’limda o‘quvchilarning individual xususiyatlari, qiziqishlari, bilim darajalari
e’tibordan chetda qolishi mumkin. SI esa har bir o‘quvchining o‘quv faoliyatini tahlil qilib, mos
ta’lim yo‘nalishini shakllantiradi. Masalan,
Duolingo
ilovasi SI orqali o‘quvchining xatolarini
tahlil qilib, shaxsiylashtirilgan topshiriqlar taqdim etadi va o‘rganish samaradorligini 30%ga
oshirgan (Duolingo Annual Report, 2022).
2.2. Avtomatlashtirish va monitoring
Sun’iy intellekt yordamida baholash, test natijalarini qayta ishlash, faollik monitoringi va bilim
bo‘shliqlarini aniqlash imkoniyati mavjud (Heffernan & Heffernan, 2014). AQSh maktablarida
joriy etilgan SI-baholash tizimlari o‘qituvchilarning baholashga ketadigan vaqtini 40% ga
qisqartirgan (EdTech Magazine, 2021).
2.3. Ta’lim sifatini oshirish
Virtual repetitorlar, interaktiv platformalar va tavsiya tizimlari orqali darslar yanada samarali va
qiziqarli bo‘lmoqda (Chen et al., 2020). Masalan, SI asosidagi adaptiv tizimlar o‘quvchining
xatolariga mos tarzda yangi topshiriqlar yaratadi, bu esa darsni chuqurroq o‘zlashtirishga
xizmat qiladi.
3. Ta’limda SI texnologiyalarining imkoniyatlari
2022-yilda Chen va boshqalar (2022) tomonidan olib borilgan metatadqiqotda ta’limdagi SI
qo‘llanilishi bilan bog‘liq 4500 dan ortiq maqolalar o‘rganilgan. Unga ko‘ra asosiy yo‘nalishlar
quyidagilar:
Intellektual repetitor tizimlari (ITS)
Tabiiy tilni qayta ishlash (NLP)
Sun’iy neyron tarmoqlar (ANN)
INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND
THEIR SOLUTIONS
VOLUME 11, ISSUE 01, 2025
54
Affektiv hisoblash (emotsiyani aniqlash)
Tavsiyaviy tizimlar
Shuningdek, SI texnologiyalari maxsus ta’lim (autizmli o‘quvchilar), tibbiyot, STEM fanlarida,
hamkorlikdagi o‘rganishda samarali qo‘llanmoqda.
4. Psixologik muammolar va xavotirlar
4.1. Insoniy muloqotning kamayishi
O‘qituvchi-o‘quvchi o‘rtasidagi hissiy va ijtimoiy aloqalar SI orqali to‘liq ta’minlab bo‘lmaydi.
Bu ayniqsa maktab yoshidagi bolalarda ijtimoiy ko‘nikmalarning rivojlanishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin (Holmes et al., 2019).
4.2. Texnostress va ishonch muammolari
Yangi tizimlarga moslashishdagi qiyinchiliklar, texnologiyadan foydalanishga bo‘lgan qo‘rquv
va SI yechimlariga ortiqcha ishonch stressni oshirishi mumkin. Bu esa o‘quvchilarning
motivatsiyasini pasaytiradi.
4.3. Ma’lumotlarning maxfiyligi
O‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari katta tizimlar tomonidan yig‘ilishi axborot xavfsizligi
muammosini keltirib chiqaradi. Bu esa o‘quvchilarda texnologiyaga bo‘lgan ishonchni
kamaytiradi (Williamson & Piattoeva, 2020).
4.4. Mustaqil fikrlashning zaiflashuvi
O‘quvchilar SI tizimlariga tayanib qolishlari mumkin. Natijada, ular mustaqil fikrlash, tanqidiy
yondashuv va muammoni hal qilish qobiliyatini yetarlicha rivojlantirmaydi.
5. Ilmiy tadqiqotlar natijalari va tavsiyalar
Toronto, UC Davis va Shanxaydagi tadqiqotchilar tomonidan 2024-yilda olib borilgan
tadqiqotda (Su et al., 2024) ta’kidlanishicha, SI texnologiyalarining fanga ta’siri haqida chuqur
tahlil yetarli darajada emas. Tadqiqotlar asosan umumiy ta’sirga qaratilgan bo‘lib,
o‘quvchilarning o‘rganish natijalari, kasb tanlash, emotsional barqarorlik kabi muhim jihatlar
kam yoritilgan.
Tavsiya etiladi:
SI vositalarini insoniy omillar bilan uyg‘unlashtirish;
O‘qituvchi va psixologlar o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish;
O‘quvchilarni texnologiyadan xavfsiz va maqsadli foydalanishga o‘rgatish;
Axborot xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha maxsus chora-tadbirlar ishlab chiqish.
6. Xulosa
Sun’iy intellekt texnologiyalari ta’limda shaxsiylashtirish, avtomatlashtirish va tahlil qilish
imkoniyatlarini yaratmoqda. Ular ta’lim sifati va yondashuvini tubdan o‘zgartirmoqda. Biroq,
bu jarayonlarda insoniy va psixologik omillarni inobatga olmasdan samarali natijaga erishib
bo‘lmaydi. Shuning uchun, SI texnologiyalarini qo‘llashda pedagogik, emotsional va axloqiy
muvozanatni saqlash lozim. Kelajakda ta’lim jarayonlari texnologiya bilan inson omilining
uyg‘unligi asosida rivojlanib, har bir o‘quvchining individual ehtiyojlari hamda psixologik
holatini inobatga oladigan tizimlarga tayanadi.
Adabiyotlar:
1. Russell, S. & Norvig, P. (2016). Artificial Intelligence: A Modern Approach.
2. Luckin, R. et al. (2016). Intelligence Unleashed: An Argument for AI in Education.
Pearson.
3. Holmes, W. et al. (2019). Artificial Intelligence in Education: Promise and Implications.
4. Chen, X. et al. (2022). Artificial Intelligence in University Science Education: A
Systematic Review.
5. Chu, H.-C. et al. (2022). Roles and Research Trends of AI in Higher Education. AJET,
38(3), 22–42.
6. Holon IQ (2023). Artificial Intelligence in Education Survey Insights.
INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND
THEIR SOLUTIONS
VOLUME 11, ISSUE 01, 2025
55
7. Duolingo Annual Report (2022).
8. EdTech Magazine (2021). AI in Education: Tools and Trends.
9. Heffernan, N. & Heffernan, C. (2014). The ASSISTments Ecosystem. Int J Artif Intell
Educ.
10. Baker, R. S. (2019). Educational Data Mining and Learning Analytics.
11. https://www.researchgate.net/publication/393411795_AI_in_Education_Shaping_the_Futu
re_of_Teaching_and_Learning
12. https://www.researchgate.net/publication/371139254_Artificial_Intelligence_In_Education
13. https://www.academia.edu/102577633/Artificial_Intelligence_In_Education
14. https://www.researchgate.net/publication/371139254_Artificial_Intelligence_In_Education
15. Artificial_Intelligence_in_University_Science_Educ12.07 in.pdf
16. https://link.springer.com/article/10.1007/s43681-021-00096-7
17. https://www.researchgate.net/publication/382533427_AI-
Powered_Administration_The_Role_of_Intelligent_Tutoring_Systems_in_Education
