ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 3, ISSUE 02, FEVRAL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
100
MAHMUD AZ-ZAMAXSHARIY TILSHUNOS SIFATIDA: GRAMMATIK
NAZARIYASI VA USLUBI
Аsqarjonova Mubinaxon Аdhamjon qizi
Аlfraganus universiteti, Filologiya fakulteti, “Arab tili” kafedrasi
ORCID: 0009-0006-9562-3981
Annotatsiya:
Ushbu maqola Mahmud az-Zamaxshariyning arab grammatikasi sohasidagi ilmiy
qarashlarini yoritishga bag‘ishlangan. Uning nahv va sarfga oid yondashuvi, arab tilining
fonetikasi va sintaksisini tahlil qilish uslubi o‘rganiladi. Shuningdek, uning grammatik nazariyasi
keyingi avlod tilshunoslari uchun qanday asos bo‘lgani haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Zamaxshariy, nahv, sarf, arab tili grammatikasi, lingvistika, fonetika, sintaksis.
Kirish
Arab grammatikasi ilmiy asosga ega bo‘lishida Mahmud az-Zamaxshariy o‘zining katta hissasini
qo‘shgan olimlardan biri sanaladi. U grammatikani o‘rganish va tushuntirishda o‘ziga xos
yondashuvga ega bo‘lib, nafaqat an’anaviy qoidalarni takrorlagan, balki ularni mantiqiy tahlil
orqali izohlashga harakat qilgan.
Zamaxshariy o‘z ilmiy faoliyatida grammatik tuzilmani faqatgina qoidalar to‘plami sifatida emas,
balki tilning tabiiy rivojlanishi bilan bog‘liq hodisa sifatida ko‘rgan. U o‘zining mashhur "Al-
Mufassal" asarida arab tilining morfologik va sintaktik jihatlarini chuqur tahlil qilib, ularning
amaliy qo‘llanilishi haqida fikr bildirgan. Bu yondashuv keyingi avlod grammatiklariga katta
ta’sir ko‘rsatgan.
Ushbu maqolada Zamaxshariyning grammatik nazariyasi va lingvistik uslubi keng yoritilib,
uning arab tili ilmi taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi.
Asosiy qism
1. Nahv va sarf ilmidagi o‘ziga xos yondashuv
Zamaxshariy arab tilining grammatik tuzilishiga an’anaviy yondashuvdan ko‘ra chuqurroq ilmiy
asos bilan qaragan. U nahv va sarfni ajralmas tizim deb bilib, ularni birgalikda o‘rganishni
muhim deb hisoblagan.
Uning fikricha, sarf (so‘z yasash qoidalari) tilning asosini tashkil etsa, nahv (gap tuzilishi) esa
tilning to‘g‘ri ishlatilishini ta’minlaydi. Shu sababli u grammatik qoidalarni faqat yodlash emas,
balki mantiqiy tahlil qilish orqali o‘rganishni taklif qilgan.
Zamaxshariy grammatika bo‘yicha an’anaviy uslubni takomillashtirgan bo‘lib, u o‘z asarlarida
quyidagilarga alohida e’tibor bergan:
So‘z shakllarining o‘zgarishi va ularning mantiqiy bog‘lanishi
Gap tarkibiy qismlarining o‘zaro ta’siri
Talaffuz va fonetik o‘zgarishlarning grammatik qoidalarga ta’siri
Bu yondashuv uning tilshunos sifatidagi o‘ziga xosligi va grammatika rivojiga qo‘shgan ulkan
hissasini ko‘rsatadi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 3, ISSUE 02, FEVRAL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
101
2. Grammatik nazariyaning tahliliy uslubi
Zamaxshariy grammatika qoidalarini tushuntirishda an’anaviy yondashuv bilan cheklanmagan.
U grammatik tushunchalarni mantiq va dalillar bilan asoslagan holda izohlashga harakat qilgan.
Masalan, u o‘zining "Al-Kashshaf" tafsirida Qur’on oyatlaridagi grammatik tuzilmalarga izoh
bergan. Bunda u quyidagi usullardan foydalangan:
So‘zlarning morfologik shakllanishini tushuntirish
Jumlalardagi sintaktik bog‘lanishlarni ochib berish
Fonetik o‘zgarishlar va ularning grammatik qoidalarga ta’sirini tahlil qilish
Uning tahliliy yondashuvi keyinchalik arab tilshunosligida mustahkam asos bo‘lib xizmat qildi.
3. Zamaxshariyning grammatik nazariyasiga keyingi avlod ta’siri
Zamaxshariyning grammatika bo‘yicha qarashlari keyingi avlod olimlariga katta ta’sir
ko‘rsatgan. Uning ilmiy yondashuvi quyidagi mashhur grammatiklar tomonidan davom ettirilgan:
Ibn Malik – u o‘zining mashhur "Alfiyya" asarida Zamaxshariyning grammatik tizimidan
foydalangan.
Ibn Hishom – uning "Mughni al-Labib" asari Zamaxshariyning grammatik tushunchalarini
rivojlantirgan.
As-Suyutiy – arab tilining grammatik tuzilishini o‘rganishda Zamaxshariy qarashlariga tayanib,
o‘zining "Al-Iqtirah" asarida ularni keng yoritgan.
Bu shuni ko‘rsatadiki, Zamaxshariy grammatikaga nafaqat amaliy, balki nazariy jihatdan ham
chuqur tahliliy yondashgan.
Xulosa
Mahmud az-Zamaxshariy arab grammatikasining rivojlanishida alohida o‘rin egallagan
olimlardan biridir. U grammatikani oddiy qoidalar majmuasi sifatida emas, balki tahliliy va
mantiqiy asoslangan fan sifatida tushuntirgan.
Uning grammatik nazariyasi va lingvistik uslubi quyidagi xususiyatlarga ega:
Mantiqiy asoslangan yondashuv – grammatik qoidalar tushunchalar orqali izohlanadi.
Sintaktik va morfologik uyg‘unlik – nahv va sarfning o‘zaro bog‘liqligi yoritilgan.
Amaliy tafsir va grammatika bog‘liqligi – Qur’on oyatlari grammatik jihatdan tahlil qilingan.
Uning grammatik tizimi va ilmiy yondashuvi keyingi avlod arab grammatiklari, sharqshunoslar
va hatto Yevropa olimlari tomonidan ham o‘rganilgan. Shu sababli Zamaxshariyning grammatik
nazariyasi nafaqat o‘z davri, balki bugungi kun uchun ham dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Adabiyotlar
1. Zamaxshariy M. Al-Mufassal fi Ilm al-Arabiyya.
2. Zamaxshariy M. Al-Kashshaf fi Tafsir al-Qur'an.
3. Ibn Malik. Alfiyya.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 3, ISSUE 02, FEVRAL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
102
4. Ibn Hishom. Mughni al-Labib.
5. As-Suyutiy. Al-Iqtirah fi Ilm al-Nahw.
6. Versteegh K. Arabic Grammar and Linguistic Theory.
