ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 3, ISSUE 02, FEVRAL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
86
RAQAMLI IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISH ORQALI YASHIRIN
IQTISODIYOTNI QISQARTIRISH
Axrorov Elyorjon Baxtiyor oʻgʻli
Oʻzbekiston Milliy universiteti Jizzax filiali
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqola raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi orqali yashirin
iqtisodiyotni qisqartirishni tahlil qiladi. Maqolada yashirin iqtisodiyotning sabablari va uning
iqtisodiyotga ta’siri, shuningdek, raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali bu muammoni
qanday hal qilish mumkinligi ko’rib chiqilgan. Elektron tijorat, raqamli to’lov tizimlari, raqamli
identifikatsiya va blockchain texnologiyalari yordamida yashirin iqtisodiyotning qisqarishiga
erishishning usullari tahlil etilgan. Maqola O’zbekiston uchun raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish
va yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashishda muhim tavsiyalarni taqdim etadi.
Kalit so’zlar:
Raqamli iqtisodiyot, yashirin iqtisodiyot, elektron tijorat, raqamli to’lov tizimlari,
blockchain texnologiyalari, raqamli identifikatsiya, iqtisodiy shaffoflik, O’zbekiston, soliq
siyosati, raqamli transformatsiya.
Kirish
Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi va uning yashirin iqtisodiyotga ta’siri zamonaviy
iqtisodiyotni shakllantirishda muhim o’rin tutadi. Raqamli texnologiyalarning joriy etilishi va
internet asosidagi xizmatlarning kengayishi nafaqat iqtisodiyotning shaffofligini oshirishga, balki
yashirin iqtisodiyotni qisqartirishga ham yordam beradi. Ushbu maqolada raqamli
iqtisodiyotning rivojlanishining yashirin iqtisodiyotni qisqartirishdagi roli tahlil qilinadi. Maqola
davomida yashirin iqtisodiyotning asosiy sabablari, raqamli iqtisodiyot va texnologiyalar
yordamida ushbu muammoni hal qilish usullari, shuningdek, O’zbekiston uchun tavsiyalar
beriladi.
1.
Yashirin iqtisodiyot: tushuncha va sabablari
Yashirin iqtisodiyot — bu qonuniy iqtisodiy faoliyatlarning rasmiy hisobotlarda aks etmasligi,
ya’ni soliqlarni to’lashdan yoki mehnat sharoitlarini yaxshilashdan chetlashuvchi faoliyatlar
turidir. Yashirin iqtisodiyotning mavjudligi davlat iqtisodiyotiga salbiy ta’sir ko’rsatadi, chunki
davlat soliqlarni undirishda qiyinchiliklarga duch keladi, bu esa iqtisodiy barqarorlikka tahdid
soladi. O’zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda yashirin iqtisodiyotning keng tarqalishi
iqtisodiy islohotlarni murakkablashtiradi.
2.
Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi va uning ahamiyati
Raqamli iqtisodiyot – bu axborot va kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) asosida tashkil
etilgan, internet va boshqa raqamli texnologiyalarni qo’llagan holda iqtisodiy faoliyatni amalga
oshirish tizimidir. Raqamli iqtisodiyotda, ayniqsa, raqamli to’lovlar, elektron tijorat va onlayn
xizmatlar rivojlanishi yashirin iqtisodiyotning qisqarishiga olib kelishi mumkin. Raqamli
texnologiyalar yordamida davlatlar shaffoflikni oshirish va soliq yig’ish tizimlarini
takomillashtirish imkoniyatiga ega bo’lishadi.
3.
Raqamli texnologiyalar orqali yashirin iqtisodiyotni qisqartirish
Elektron tijorat va raqamli to’lov tizimlari (masalan, PayPal, Google Pay, O’zbekistonning
Milliy bank tizimi) yashirin iqtisodiyotni qisqartirishda muhim rol o’ynaydi. Elektron to’lovlar
barcha tranzaksiyalarni raqamli formatda qayd etadi, bu esa soliq to’lovchilarining aniq va
oshkora bo’lishiga yordam beradi. Elektron tijoratning rivojlanishi, ayniqsa, kichik va o’rta
biznesni rasmiylashtirishga yordam beradi va ular uchun yangi imkoniyatlarni ochadi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 3, ISSUE 02, FEVRAL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
87
Raqamli identifikatsiya va onlayn soliq tizimlari, masalan, O’zbekistonda joriy etilgan
“Soliq.uz” platformasi, raqamli iqtisodiyotda yashirin iqtisodiyotni kamaytirishga xizmat qilishi
mumkin. Bu tizimlar orqali tadbirkorlar va fuqarolar soliq to’lovlarini tez va oson amalga
oshirishi, davlat organlariga o’z faoliyatlari haqida to’liq va aniq ma’lumotlarni taqdim etishi
mumkin. Bu esa o’z navbatida yashirin iqtisodiyotning qisqarishiga yordam beradi.
Blockchain texnologiyalari orqali ham yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish mumkin.
Blockchain yordamida barcha tranzaksiyalar ochiq va ta’sirchan tarzda amalga oshiriladi, bu esa
rasmiy tizimga tushmagan iqtisodiy faoliyatni kamaytiradi.
Xususiy sektorda raqamli aktivlar va kriptovalyutalar yordamida yashirin iqtisodiyotni
qisqartirish bo’yicha yangi imkoniyatlar paydo bo’lmoqda.
O’zbekistonda raqamli iqtisodiyot va yashirin iqtisodiyotga qarshi chora-tadbirlar
O’zbekiston hukumati raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirish
uchun bir qator islohotlarni amalga oshirmoqda. “Raqamli O’zbekiston 2030” strategiyasi,
raqamli tijorat va internet xizmatlarini joriy etish, shuningdek, soliq siyosatini
takomillashtirishga qaratilgan chora-tadbirlar bu yo’nalishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Hukumatning maqsadi – raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi orqali yashirin iqtisodiyotning
salbiy ta’sirini kamaytirish va iqtisodiy shaffoflikni oshirishdir.
Yashirin iqtisodiyotning qisqarishi: natijalar va istiqbollar
Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi natijasida yashirin iqtisodiyotning qisqarishi mamlakat
iqtisodiyotining barqarorligini oshiradi, soliqlarni oshirishga va davlatning moliyaviy
imkoniyatlarini kengaytirishga yordam beradi. Bundan tashqari, raqamli iqtisodiyotning
kengayishi ish o’rinlarining yaratilishiga, ijtimoiy muammolarni hal qilishga va xalqaro
hamkorlikni kuchaytirishga imkon yaratadi.
Xulosa
Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi yashirin iqtisodiyotning qisqarishiga muhim ta’sir
ko’rsatadi. Elektron tijorat, raqamli to’lov tizimlari, raqamli identifikatsiya va blockchain
texnologiyalarining joriy etilishi soliq yig’ish tizimlarini takomillashtiradi va iqtisodiy faoliyatni
oshkor qiladi. O’zbekiston uchun raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish orqali yashirin iqtisodiyotga
qarshi kurashishda muhim imkoniyatlar mavjud. Biroq, bu jarayon davomida malakali kadrlar
tayyorlash, infratuzilmani rivojlantirish va huquqiy tizimni yaxshilash zarur. Raqamli
iqtisodiyotning rivojlanishi yashirin iqtisodiyotning qisqarishiga muhim ta’sir ko’rsatadi.
Elektron tijorat, raqamli to’lov tizimlari, raqamli identifikatsiya va blockchain
texnologiyalarining joriy etilishi iqtisodiy faoliyatni oshkor qilishga va davlatning soliq tizimini
soddalashtirishga yordam beradi. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi bilan iqtisodiy
shaffoflikning oshishi, resurslar taqsimotining samaradorligi yaxshilanishi, korruptsiya va soliq
to’lovlaridan chetlatish kabi muammolarga qarshi samarali choralar ko’riladi.
O’zbekistonda raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi va yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish
uchun amalga oshirilayotgan islohotlar iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, yangi ish o’rinlarini
yaratish, va davlatning iqtisodiy siyosatini takomillashtirishga imkon yaratadi. Biroq, bu
jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun huquqiy tizimni takomillashtirish, malakali
kadrlarni tayyorlash, va infratuzilmani yaxshilash zarur. Raqamli texnologiyalar va innovatsion
yondashuvlar orqali yashirin iqtisodiyotni qisqartirishda davlat va xususiy sektor o’rtasidagi
hamkorlikni kuchaytirish hamda xalqaro hamkorlikni rivojlantirish zarur.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 3, ISSUE 02, FEVRAL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
88
Shuningdek, raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi soliq tizimining soddalashtirilishi va onlayn
soliq yig’ishning samarali tizimlarini joriy etish orqali yashirin iqtisodiyotning qisqarishini
yanada tezlashtirishga yordam beradi. Bu o’z navbatida O’zbekistonning iqtisodiy holatini
yaxshilash, iqtisodiy o’sishni ta’minlash va xalqaro savdoda raqobatbardoshlikni oshirishga
xizmat qiladi.
Kelajakda O’zbekistonning raqamli iqtisodiyotda erishgan yutuqlarini mustahkamlash va
yashirin iqtisodiyotni qisqartirishda yanada samarali chora-tadbirlarni amalga oshirish,
mamlakatni dunyo iqtisodiyotiga integratsiya qilishda muhim rol o’ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.O’zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2020). “Raqamli O’zbekiston 2030” strategiyasi.
O’zbekiston Respublikasi Hukumatining qarori.
2.Shamuratov, I. (2021). “Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi va uning iqtisodiyotga ta’siri”.
Iqtisodiyot va innovatsiyalar jurnalining 3-soni.
3.Mirzaev, T. (2022). “Yashirin iqtisodiyot va uning iqtisodiyotga ta’siri”. Tadbirkorlik va
iqtisodiy islohotlar ilmiy maqolalar to’plami.
4.Xusanov, A. (2020).
5.“Raqamli texnologiyalar orqali yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish”. Biznes va raqamli
texnologiyalar kitobi. Toshkent: Iqtisodiyot va tahlil nashriyoti.
6.Soliq qo’mitasi. (2021). “Elektron soliq to’lovlari va raqamli tizimlarni joriy etish: amaliy
tajriba”. Soliq siyosati ilmiy jurnali.
7.Nazarov, B. (2023). “Blockchain texnologiyalari va yashirin iqtisodiyotni qisqartirish”. Yuqori
texnologiyalar va iqtisodiyot jurnali, 2-soni.
8.OECD. (2019). “Digital Economy Outlook 2019”. OECD Publishing, Paris.
