ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
63
INSON VA KOMPYUTER O`ZARO TA'SIRINI FAN VA TA`LIMDA QO`LLASH
Turdiyev Shukhrat Berdiyevich
Navoiy davlat universiteti tibbiyot fakulteti katta o`qituvchisi
Aslanov Gulom Aslanovich
Navoiy davlat universiteti tibbiyot fakulteti o`qituvchisi PhD, v.b dotsent
Nasullayev Fayzi Otabek o`g`li
Navoiy davlat universiteti tibbiyot fakulteti talabasi
Annotatsiya.
Maqolada axborot kommunikatsiya texnologiyalarni qo‘llash tendensiyalari
ta’limning muhim omili sifatida yoritilgan. Shuningdek axborotlashtirishda kommunikatsiya
texnologiyalari zarurati aniq misollar yordamida ochib berilgan. Hozirgi kompyuterlashtirilgan
jamiyatimizda aynan kompyuter va texnik vositalarni ta’lim jarayonida qo‘llash, ta’lim jarayoni
sifati va samaradorligini oshirilishi, baholash tizimini isloh qilinishi haqida fikr –mulohazalar
bayon etilgan. Maqolada shuningdek ta’limning mobillashuvi, axborotlashuvi, integrallashuvi
sharoitida uning samaradorligini oshirishga imkon beruvchi yangi ta’lim resurslari sifatida
interaktiv elektron ta’lim resurslarini yaratish masalasi qaralgan.
Kalit so‘zlar
: kommunikatsiya, o‘qituvchi, tendensiya, axborotlashtirish, texnologiya, internet,
ta’lim, talabalar, takomillashtirish, axborot.
KIRISH
Zamonaviy shaxs shu qadar ko‘p axborotga egaki, u axborotlarni yangi axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarisiz ishlov berishi va ishlatishi mumkin emas. Yildan-yilga jamiyat hayotiga
kompyuter va u bilan birga axborot- kommunikatsion texnologiyalari jadal kirib kelmoqda.
Ta’lim siyosatining hozirgi asosiy maqsadi ta’lim oluvchi shaxs, jamiyat va davlat ehtiyojlarini
qondiruvchi muhim va kelajakdagi rivoji uchun zarur yuqori samaradorlikka ega bo‘lgan
zamonaviy ta’lim berishga qaratilgan.
ADABIYOTLAR SHARHI
“Jamiyatni siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy modernizatsiya qilish bo‘yicha keng ko‘lamli chora-
tadbirlarimiz natijasida yangi O‘zbekiston shakllanmoqda. Bugungi kunda mamlakatimizdagi
demokratik o‘zgarishlar ortga qaytmaydigan tus oldi”[1].
Dunyoda ta’lim samaradorligi bilan o‘z o‘rniga ega bo‘lgan Finlandiya davlatining Milliy
maktablar boshqaruvi raisi, professor Erkki Axo ta’lim jarayonini zamon talabida modernizatsiya
qilishning axamiyati haqida shunday ta’kidilaydi: “Globallashuv jarayoni va raqamli
texnologiyalar mehnat bozoridagi ahvolni juda ham o‘zgartirib yubordi, ijtimoiy va hududiy
tengsizlik muammosi o‘sish bilan xavf solmoqda, migratsiya an’anaviy madaniy tuzilmalarni
zaiflashtirmoqda... Shuning uchun ham bizning tirik qolish strategiyamiz ta’lim manbalari va
ilmiy tadqiqot ishlarimizga asoslangan holda ishlab chiqilmoqda”[2].
Ta’limning zamonaviy axborot texnologiyalari o‘quvchi-talabaning emas, u eng avvalo,
o‘qituvchi(pedagog)ning texnologiyasidir. O‘quvchi-talaba zamonaviy axborot texnologiyasini
o‘rganmaydi, balki uning mahsulotidan o‘qitishning texnik vositasi sifatida foydalanadi.
O‘qituvchi (pedagog) zamonaviy texnologiyalarni qo‘llab darsga tayyorlanadi, darsni tashkil
qiladi, o‘quvchi- talabalar bilimini nazorat qiladi va uning vazifasi ta’lim mazmunini
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
64
takomillashtirish
uchun
kompyuterlashtirishning eng
yuqori
darajasidagi
axborot
texnologiyalarini ta’lim jarayoniga olib kirishdan iborat bo‘ladi.
Axborot texnologiyalari, kompyuterlashtirish va kompyuter tarmoqlari negizida ta’lim jarayonini
axborot bilan ta’minlashni rivojlantirish omillari kompyuterlashtirishning har ikkala yo‘nalishini
ham rivojlantirib borish zaruriyatiga bog‘lanadi. Buning uchun shu sohada qabul qilingan
me’yoriy-huquqiy hujjatlarga asoslangan holda uzluksiz ta’lim tizimining hamma bosqichlarida
«kompyuterlashtirishning konsepsiyasi» yaratilishi lozim.
Ta’limga axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish nazariyasi va metodologiyasi,
o‘quv jarayonida internet texnologiyalaridan foydalanish usullari, masofadan o‘qitish
texnologiyalarini qo‘llash muammolarini o‘rganishda G‘arb olimlarini xizmati beqiyosdir.
Jumladan, A.Berglund, D.Geladze, H.Long, M.Sugata, K.Whattananarong, P.Alfred, B.Means,
W.Olatokun, K.Peters, J.Traxler, B.Furuholt kabi tadqiqotchilar tomonidan tadqiq etilgan.
Mustaqil davlatlar hamdo‘stligi olimlari A.A.Andreev, O.Ye.Belova, O.I.Lyash, L.A.Peskova,
S.A.Sushkov, A.Yu.Uvarov, A.V.Xutorskoy, M.Ochilov, M.N.Skatkin kabi olimlarning ilmiy
ishlarida pedagogik texnologiyalar va ularning ilmiy asoslariga alohida e’tibor qaratilgan bo‘lib,
pedagogik texnologiyalar asosida yosh avlodni tarbiyalashda ko‘nikma va malakalarni tarkib
toptirish, o‘quv jarayonini loyihalashtirish, dasturlashtirilgan ta’lim va innovatsion pedagogika
muammolari mazkur ishlarda ilmiy asoslar bilan yoritilgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
Kompyuterli texnologiyalar dasturli o‘qitish g‘oyalarini rivojlantiradi, zamonaviy kompyuterlar
va telekommunikatsiyalarning noyob imkoniyatlari bilan bog‘liq ta’limning hali tadqiq
qilinmagan yangi texnologik variantlarini ochadi. Ta’limning kompyuterli (yangi axborot)
texnologiyalari – bu axborotni tayyorlash va uni ta’lim oluvchiga uzatish jarayoni bo‘lib, uning
amalga oshirish vositasi kompyuterdir, ya’ni
-
o‘quvchi-talabalarda axborot bilan ishlash mahoratini shakllantirish, ularning
kommunikativ qobiliyatlarini rivojlantirish;
-«axborotlashgan jamiyat» shaxsini tayyorlash;
-
ta’lim oluvchilarning o‘zlashtirish imkoni darajasidagi va yetarli miqdorda axborot bilan
ta’minlash;
-
o‘quvchi-talabalarda tadqiqotchilik mahoratini, optimal qarorlar qabul qilish qobiliyatini
shakllantirish va rivojlantirish.
Oliy ta’lim muassasasi pedagoglari va rahbarlarining kasbiy omilkorligini rivojlantirish uchun
ularni faoliyatining birinchi kunlaridanoq qo‘shimcha pedagogik ta’limga jalb qilish lozim.
Axborot- kommunikatsiya texnologiyalari har bir bosqichda o‘qituvchining eng yaqin
ko‘makchisi, malakali pedagogning darsga tayyorgarlik ko‘rishidan tortib, uni sifatli, qiziqarli va
natijali o‘tkazishgacha bo‘lgan barcha jarayonlarda eng qulay vositadir. O‘qituvchi darsga
tayyorgarlik ko‘rishda kompyuter orqali didaktik, tarqatma materiallar, ko‘rgazmali qurollar,
slayd va dars ishlanmalarini tayyorlashi, internet yordamida esa ularni turli qo‘shimcha
ma’lumotlar, qiziqarli surat, audio, video lavhalar bilan boyitishi mumkin. Dars jarayonida
axborot-kommunikatsiya texnologiyalari o‘quvchilar dunyoqarashi, bilim va ko‘nikmalarini
ko‘rish, eshitish va mustaqil bajarish orqali rivojlantirishga ko‘maklashadi [3].
Darsning har bir bosqichida o‘tilgan mavzularni takrorlash va mustahkamlash, yangi bilimlar
bayoni, amaliy mashg‘ulotlar laboratoriya ishlarini bevosita axborot texnologiyalari yordamida
qisman yoki butunlay amalga oshirish imkoniyati mavjud[4]. Buning uchun esa bir nechta
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
65
kompyuter dasturlaridan foydalanish ko‘nikmasi, ozgina vaqt va qunt talab etiladi, xolos. Shu
yo‘l bilan o‘qituvchi eng katta maqsadiga erishadi, o‘quvchilarga sifatli ta’lim beradi, ularni
katta hayotga tayyorlaydi.
So‘nggi yillarda deyarli barcha oliy ta’lim muassasalari o‘quv- laboratoriya jihozlari va
zamonaviy kompyuter texnikasi bilan ta’minlandi. Shu bilan bir qatorda ulardan ma’lum
jarayonda unumli foydalanish yuzasidan ham keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Xususan, oliy ta’lim muassasalarida faoliyat ko‘rsatayotgan barcha fan o‘qituvchilarining
axborot- kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha malakasi oshirildi va
oshirilmoqda. O‘qituvchi pedagoglarning zamonaviy texnologiyalardan unumli foydalanishlarini
ta’minlash, ular malakasini uzluksiz oshirib borishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Tarmoqning elektron pochta, yangiliklar guruhlari, chat-muloqot tarmog‘i kabi keng
ommalashgan vositalaridan ta’lim tizimida foydalanish mumkin. Real vaqtda muloqot imkonini
tug‘diruvchi hamda aloqa o‘rnatilgach, klaviatura orqali kiritiluvchi matnni, tasvir, ovoz yoxud
ixtiyoriy faylni uzatish imkonini beruvchi maxsus dasturlar mavjud bo‘lib, bu dasturlar turli
masofada joylashgan foydalanuvchilarga lokal kompyuter tarmog‘i orqali hamkorlikdagi
faoliyatni ta’minlab beradi. Ma’lumotlarni uzatish sifati zamonaviy tizim asosida rivojlanishi
natijasida ovozli muloqot texnologiyalari yanada takomillashib bormoqda. Natijada onlayn
muloqot tizimi jadal sur’atlarda rivojlana boshladi. Dasturiy ta’minot hamda maxsus uskunalar
yordamida internet orqali audio va video konferensiyalar o‘tkazilmoqda[5].
Bugungi kunda axborot-kommunikatsiya tarmoqlarida avtomatlashtirilgan izlash vositalari keng
yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, shu tarmoqlar vositasida global kompyuter tarmog‘ining informatsion
resurslari haqida ma’lumot yig‘ish bilan birga, foydalanuvchilarga tezkor izlash xizmatini taqdim
qilish mumkin.
Ko‘p yillik tadqiqotlar natijasida ta’lim jarayonlarini axborotlashtirish bo‘yicha ishlarning
yo‘nalishlari aniqlangan bo‘lib, bu jarayon quyidagi sohalarda olib borilishi belgilandi:
1)
Oliy pedagogik ta’lim soxasida:
o‘quv jarayonida foydalanish mumkin bo‘lgan internet texnologiyalarining didaktik asoslarini
aniqlash;
-
Pedagogik kadrlarni tayyorlashda ularning zamonaviy axborot texnologiyalari asosida
dars berish qobiliyatlarini shakllantirish;
-
Masofaviy ta’limning elektron, o‘quv-metodik va tashkiliy ta’minotini amalga oshirish.
2)
Umumiy va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi tizimlari bilan hamkorlik sohasida:
-
o‘qituvchilarga zamonaviy texnologiya vositalari orqali metodik yordam berish;
-
mazkur tizimlar uchun elektron adabiyotlar yaratish va elektron o‘quv- metodik bazani
shakllantirish.
3)
Professor-o‘qituvchilarning uzluksiz malakasini oshirish sohasida:
-
professor-o‘qituvchilarning ta’limda axborot texnologiyalari bo‘yicha malakasini oshirish;
-
sinxron (videokonferensiya) va asinxron (axborot-ta’lim portali, internet) shakllarda
malaka oshirishni tashkil etish.
4)
Ta’limni axborotlashtirishni ilmiy yo‘nalish sifatida rivojlantirish sohasida:
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
66
-
axborot texnologiyalari muhitida pedagogika fani rivojlanishining asosiy yo‘nalishlarini
aniqlash;
-
-o‘qitishning tashkiliy shakllari, metodlari, metodologiyasi, shaxsni rivojlantirishni yangi
axborot tizimida takomillashtirish[6].
Zamonaviy axborot texnologiyalarini pedagogik ta’lim jarayoniga joriy etishning yo‘nalishlarini
quyidagicha belgilash mumkin:
-
axborot texnologiyalari vositalarini o‘quv jarayoniga joriy etish;
-
pedagogik ta’lim jarayonlarining barcha qatnashchilarini axborot kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish darajasini oshirish;
-
o‘quv-tarbiyaviy, ilmiy-tadqiqot va boshqaruv jarayonlarini axborotlashtirishni tizimli
integratsiyalash;
-pedagogik ta’limning yagona axborot-ta’lim muhitini yaratish va rivojlantirish.
Ta’limni axborotlashtirish jarayoni birinchi axborot texnologiyalari bo‘yicha pedagog kadrlar
tayyorlashni talab etadi. Odatda kompyuter sinflarida informatika fani o‘qituvchilari ishlaydi,
ammo boshqa fan o‘qituvchilari har doim ham bunday imkoniyatdan yetarli foydalanishmaydi.
Kompyuter savodxonligiga ega pedagoglar oldida keng imkoniyatlar ochiladi. Masalan, axborot
texnologiyalaridan foydalana oladigan pedagog o‘zining ma’ruza darslarini multimedia vositalari
asosida ko‘rgazmali qilib tashkil etishi mumkin.
Talabalar informatika darslarida kompyuterda ishlash ko‘nikma va malakasiga ega bo‘lishadi,
mutaxassislik fanlarida esa kasbiy bilimlar egallanadi. Pedagogik faoliyatda esa olgan bilimlarini
fanlararo aloqadorlik masalalarini inobatga olgan holda qo‘llanilishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy axborot texnologiyalari asosida dars beruvchi malakali pedagoglarni tayyorlashni
takomillashtirish maqsadida oliy pedagogik ta’lim muassasalari bakalavriat yo‘nalishlarida
axborot texnologiyalariga oid maxsus kurslarning o‘quv rejasiga kiritilishi maqsadga muvofiq.
Bu kurslarda axborot texnologiyalarini fanlarni o‘qitishga joriy etish bo‘yicha bilimlar berilishini
ta’minlash lozim. Bundan tashqari oliy ta’lim muassasalarining yuqori kurslarida o‘qitiladigan
“fanlarni o‘qitish metodikasi” fan o‘quv dasturlarini qayta ko‘rib chiqish va ularga shu fanni
o‘qitishda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish bilan bog‘liq mavzularni kiritish zarur.
Zamonaviy axborotlashgan jamiyat pedagog kadrlar tayyorlash sifatini ta’minlashda pedagog
kadrlarning internet axborot resurslaridan maqsadli foydalana olishi, mustaqil bilimlarni egallash
jarayonida axborot kommunikatsiya texnologiyalari vositalari imkoniyatlarini joriy eta olishi
bilan bog‘liq talablarni qo‘ymoqda.
Ta’limda axborot texnologiyalari yo‘nalishi bo‘yicha pedagog kadrlar tayyorlash jarayonini
ta’lim muassasalarida axborotlashtirishni tashkil eta oladigan, o‘zining kasbiy faoliyatida
axborot kommunikatsiya texnologiyalaridan amaliy jihatdan foydalana oladigan, axborotlashgan
jamiyatda faoliyat yuritadigan pedagog kadrlar tayyorlash metodikasi va mazmunini ishlab
chiqarishga yo‘naltirilgan yo‘nalish sifatida qarash lozim. Shuningdek, axborot texnologiyalarini
joriy etish jarayonida keng qo‘llaniladigan atamalar mazmun-mohiyatini to‘g‘ri anglash, ularni
o‘rinli qo‘llash ta’limda ilmiylik tamoyilini ta’minlashga xizmat qiladi.
Ta’limni axborotlashtirish bo‘yicha pedagog kadrlarni tayyorlash ta’lim- tarbiya jarayonini
tashkil etuvchi fan o‘qituvchisi nuqtai nazaridan differensiallashgan bo‘lishi kerak.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
67
NATIJALAR
O‘quv jarayonida zamonaviy kompyuterlarni deyarli barcha didaktik masalalarni, shu jumladan
axborotni yig‘ish, saqlash va uzatish, o‘quv-tarbiyaviy jarayonni boshqarish, talabalar bilimini
nazorat va tahlil qilish, amaliy ko‘nikmalarni mustahkamlashga imkon beruvchi mashqlarni
bajarish, o‘quv jarayonining borishi haqida ma’lumotlarni to‘plash kabi masalalarni hal etishga
tadbiq etish mumkin.
Interaktiv elektron ta’lim trenajyorini o‘quv jarayoniga qo‘llashdan ko‘zda tutilgan asosiy
maqsad: fanlar bo‘yicha o‘rganiladigan nazariy bilimlarni mustahkamlash,zaruriy amaliy
ko‘nikma va malakalarni shakllantirish; ta’lim oluvchilarni bilimlarni mukstaqil o‘zlashtirishga
o‘rgatish, ularda o‘zini o‘zi o‘qitish va o‘zini o‘zi nazorat qilish uslublari va usullarini egallash
ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat.[1]
Interaktiv elektron ta’lim trenajyorlari talabalar bilim va ko‘nikmalarini nafaqat tizimlashtirishga,
balki ularning kasbiy faoliyati samaradorligiga ta’sir qiluvchi omil sifatida individual ta’limni
shakllantirishda ta’lim texnologiyalarini rivojlantirishning aniq yo‘nalishi hisoblanib o‘qitish
samaradorligini oshirishga imkon beradi.
Interaktiv elektron ta’lim trenajyorlarini yaratish texnologiyasi o‘z ichiga yetarli darajada ko‘p
bosqichlarni oladi Sifatli interaktiv elektron ta’lim trenajyorlarini yaratish esa ko‘p jihatdan
texnologik bosqichlarning to‘g‘ri ajratilishiga bog‘liq. Interaktiv elektron ta’lim trenajyorlarini
yaratishning texnologik bosqichlarini ajratishda, ularga xos bo‘lgan quyidagi komponentlarni
e’tiborga olish maqsadga muvofiq hisoblanadi: sarvaraq (titul); annotatsiya;o‘quv dasturi
(maqsad, vazifa, mazmun, tematik reja); o‘quv matni (tizimalashtirilgan, ergonomik talablarni
e’tiborga olgan tizimlashtirilgan holda qurilgan); illustrativ materiallar (tasviriy, mantiqiy-
tuzilmaviy); o‘rganilish ko‘zda tutilgan barcha mavzular bo‘yicha tavsiya etilgan asosiy va
qo‘shimcha adabiyotlar ro‘yxati; alohida olingan mavzu va butun kurs bo‘yicha atamalar va
tushunchalar lug‘ati; xrestomatiya va qo‘shimcha materiallar (kitoblar, me’yoriy hujjatlar
ro‘yxati); interaktiv elektron ta’lim trenajyorlaridan foydalanib ta’lim oluvchilarning mustaqil
ishini tashkil etish bo‘yicha metodik tavsiyalar.
Interaktiv elektron ta’lim trenajyorlarining texnologik bosqichlari amaliy mashg‘ulotlarni tashkil
etishga ko‘maklashuvchi, o‘qitish natijalarini o‘lchashga imkon beruvchi, ta’lim beruvchi va
ta’lim oluvchi uchun ma’lumotnoma materiallar taqdim etuvchi komponentlarni ishlab chiqish
bilan bog‘liq: interaktiv elektron ta’lim trenajyorlari foydalaniladigan mashg‘ulotlarda har bir
mavzu, bob, bo‘lim va butun kurs bo‘yicha o‘z-o‘zini nazorat qilish va o‘z- o‘zini tekshirish
uchun savollar; trening mashqlar va topshiriqlar; har bir mavzu, bob, bo‘lim va butun kurs
bo‘yicha bilimlarni nazorat qilish uchun test topshiriqlari va savollari;Internet resurslar (virtual
elektron kutubxona, ta’lim saytlari va axborot resurslari);ta’lim muassasasi mediatekasida
saqlanayotgan material (avval yaratilgan o‘qitishning elektron vositalari va boshqalar);
xronologik ko‘rsatkich; qisqartma so‘zlar ro‘yxati.
Interaktiv elektron ta’lim trenajyorlarini yaratish jarayonida o‘rganilayotgan texnologiyaning
ajralmas qismi bo‘lgan ta’lim resurslarini yaratishning umumiy tamoyillariga rioya qilish zarur.
Bunday tamoyillar interaktiv elektron ta’lim trenajyorlarini yaratish va undan foydalanishda
o‘qituvchi tayyorgarligining metodik tizimi tarkibiga kirishi kerak.
Interaktiv elektron ta’lim trenajyorlariga axborotni joylashtirish usuli uni yaratish
texnologiyasiga nisbatan ma’lum bir talablarni qo‘yadi. Bunda kompyuter asosiy didaktik
uskuna hisoblanadi. Turli xil o‘rgatuvchi dasturlar bilan birga barcha o‘quv axborotini
to‘laligicha taqdim etuvchi yaxlit interaktiv kurs zarur. Shuning uchun ham o‘quv materialining
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
68
interfaollik tamoyili – interaktiv elektron ta’lim trenajyorlarini yaratishda hisobga olinishi lozim
bo‘lgan, ikkinchi muhim tamoyil hisoblanadi.
Interfaol vositalar matn, statik va dinamik grafik, video va audio yozuvlar kabi axborotlarni
tasvirlashning turli muhitini yagona majmuaga birlashtirish imkonini beradi va ta’lim oluvchini
o‘quv jarayonining faol ishtirokchisiga aylantiradi. Multimediadan foydalanish esa axborotni
qabul qilishning individual xususiyatlarini maksimal darajada e’tiborga olish imkonini beradi.
Bu ayniqsa, o‘qituvchidan ta’lim oluvchiga o‘quv materialini bilvosita kompyuter orqali
uzatishda juda muhim hisoblanadi. O‘qitishning har qanday shakli psixologo- pedagogik asosni
yaratishni talab etadi. Usiz o‘quv jarayonining muvaffaqiyati va samaradorligi haqida gapirish
mumkin emas. Shuning uchun ham o‘qitishning interaktiv elektron trenajyorlaridan
foydalanishda o‘qitishning muvaffaqiyati va sifatiga ta’sir etuvchi bir qator psixologik
tamoyillarni e’tiborga olish lozim.
Interaktiv elektron ta’lim trenajyorlarini yaratish texnologiyasini amalga oshirishda insonning
psixo-fiziologik xususiyatlarini e’tiborga olish muammosi asosiy o‘rinni egallaydi.O‘qitish
muvaffaqiyati esa asosan axborotni xotirada saqlab qolish va uni tiklash imkonini yaratuvchi
jarayonlarni tashkil etuvchi va axborotni idrok etishni aniqlovchi sensorli- perseptiv
jarayonlarning xususiyatlariga bog‘liq.
Kompyuter texnikasidan foydalanishga asoslangan zamonaviy o‘qitish texnologiyalari katta
imkoniyatlarga ega. Ammo, kompyuterlashgan texnologiyani to‘laqonli qo‘llash inson va texnik
vositalar o‘zaro ta’sirlashuvi muammosini jiddiy qayta ko‘rib chiqishni talab etadi. Bu yerda so‘z
boshqariluvchi axborotlar oqimi qandaydir ko‘rinishda taqsimlangan biotexnik tizimni
shakllantirishi haqida boradi. Bunday majmuaning murakkabligi ta’limoluvchining psixo-
fiziologik imkoniyatlaridan nooptimal foydalanishda juda yuqori bo‘lishi mumkin. Amaliyot
ko‘rsatishicha, bu o‘qitish jarayonining samaradorligi pastlashuviga olib keladi. Aynan, shu
sabab, ko‘pgina hollarda o‘qitishning ayrim elektron vositalaridan foydalanishdan voz kechish
uchun asos bo‘lib hisoblanadi.Bilimlarning mavjud darajasini aniqlash imkonini beruvchi bir
qator rasmiy usullar mavjud. Ammo, tajribali o‘qituvchi ta’lim oluvchilarning kayfiyatini,
ularning o‘quv materialini qabul qilishga tayyorligini “intuitiv” his qiladi va mos ravishda
mashg‘ulot jarayonini to‘g‘rilab boradi. Bu interaktiv elektron ta’lim trenajyorlarini yaratish va
undan foydalanish borasidagi asosiy muammolardan biridir. Chunki, kompyuter insonning
emotsional holatini e’tiborga ola bilmaydi. Organizmga berilgan zo‘riqishning ijobiy yoki salbiy
ta’siri yo‘naltiruvchi va himoyalash reaksiyalari nisbatiga bog‘liq. Axborotli zo‘riqish ijobiy deb
hisoblanadi, qachonki, agarda u yo‘naltiruvchi reaksiyani chaqirib, himoyalash reaksiyasiga
minimal darajada turtki bersa. Bundan ko‘rinib turibdiki, o‘qitish jarayonining yuqori
samaradorligiga erishish mumkin shu vaqtda, qachonki axborotli zo‘riqish vujudga kelmasa.
Shuning uchun ham o‘qitishni optimallashtirish yo‘lidagi asosiy muammolardan biri – bu yangi
bilimlarga ega bo‘lish jarayonida inson holatini baholash va to‘g‘rilashdan iboratdir. Bundan
kelib chiqadiki, interaktiv elektron ta’lim trenajyorlarini yaratishda e’tiborga olish lozim bo‘lgan
to‘rtinchi tamoyil – bu ta’lim oluvchining shaxsiy xususiyatlariga moslashuvchanlik tamoyili.
Interaktiv elektron ta’lim trenajyorlarini yaratish bosqichida o‘quv materialining o‘zlashtirish
arxitekturasi yoki joylashuv tuzilmasi ishlab chiqildi, foydalanuvchi bilan o‘zaro aloqa
mexanizmi loyihalashtirildi. Mazmun bo‘yicha asosiy va qo‘shimcha elementlar ajratildi,
axborotli bloklarning iearxik tuzilmasi qurildi. Foydalanuvchi interfeysi hamda alohida qismlar
va ekranlar o‘rtasidagi giperaloqalar yaratildi. Ana shularni e’tiborga olgan holda modullilik
tamoyili asosida oliy ta’lim muassasalari talabalariga ma’lumotlar bazasi kursida SQL so‘rovlar
tili buyruqlarini o‘rgatishga mo‘ljallangan interaktiv elektron ta’lim trenajyori yaratildi. Ushbu
dastur Vi- sual C++dasturlash tilida yozilgan va MySQL ma’lumotlar bazasi bilan bog‘langan.
Visual S++dasturlash tili esa dasturlarni ishlab chiqish uchun juda qulay interfeysga ega, SQL
so‘rovlar tili yordamida interaktiv elektron ta’lim trenajyorlarini yaratish va tahrirlash barcha
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
69
funksiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi. Yaratilgan elektron ta’lim trenajyori trenajyor.exe faylini
yuklash orqali ishga tushiriladi va natijada kompyuter ekranida quyidagi kadr paydo bo‘ladi (1-
rasm).
1- rasm. Interaktiv elektron ta’lim trenajyori oynasi
Interaktiv elektron ta’lim trenajyoridan foydalanish uchun tizimda ro‘yxatdan o‘tish paneli
to‘ldiriladi. Foydalanuvchi ro‘yxatdan o‘tganligini tasdiqlovchi oynadan ism tanlanadi va ki- rish
tugmasini bosgandan so‘ng interaktiv elektron ta’lim trena- jyorining foydalanuvchi bilan
muloqat uchun ishchi maydoni paydo bo‘ladi. Ishchi maydoni to‘rt qismga ajratilgan bo‘lib,
uning chap taomonida vertikal shaklda joylashgan oyna orqali foydalanuv- chi tomonidan
bajarilishi ko‘zda tutilgan topshiriqlar taqdim etiladi. Topshiriqlar esa shu oynaning yuqori
qismida keltiril- gan murakkablik darajasini tanlash orqali amalga oshiriladi.
XULOSA VA MUNOZARA
Ushbu interaktiv elektron ta’lim trenajyoridan nafaqat so‘rovlar tilining buyruqlari majmuasining
vazifalarini o‘rga- tishda, balki amaliy masalalarni hal etishda mustaqil foydala- nish ko‘nikma
va malakalarini mustahkamlashda ham foydalanish mumkin.
Pedagogik ta’lim jarayonlariga zamonaviy axborot va kommunikatsiya texnologiyalarini joriy
etish nazariyasi tahlili natijasida pedagogik kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirish
jarayonlarini axborotlashtirishni yaxlit pedagogik tizimini yaratish kasbiy faoliyatni
takomillashtirishning zaruriy sharti sifatida asoslanadi.
Oliy ta’lim tizimida fan, texnika va texnologik taraqqiyotning bugungi darajasi bilan bo‘lajak
o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi sifatini takomillashtirish jarayoni orasidagi mavjud
nomuvofiqlik mavjud bo‘lib, uni bartaraf etishda zamonaviy axborot texnologiyalarining keng
miqyosda joriy etish muammosining yanada yuqori dolzarblik kasb etmoqda.
Ta’lim muassasasining elektron axborot ta’lim muhitini yaratish sof texnik masala bo‘lib
qolmasdan, balki buning uchun muassasaning ilmiy- metodik, tashkiliy va pedagogik
imkoniyatlarini tizimli yondashuv asosida yo‘naltirish talab etiladi. Shundan kelib chiqib,
«elektron axborot-ta’lim muhiti» tushunchasini aniq bir maqsadga yo‘naltirilgan o‘quv
jarayonini ta’minlovchi dasturiy, axborot-texnik, o‘quv-metodik tizimlar majmuidir deb
ta’riflash mumkin.
Tahliliy tadqiqotlar natijasida elektron axborot-ta’lim muhiti quyidagi tipologik belgilarga ko‘ra
tavsiflanishi aniqlandi:
1)
Har qanday darajadagi elektron axborot-ta’lim muhiti tizimlilik xususiyatiga ega
murakkab tuzilmali ob’ekt bo‘lib hisoblanadi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
70
2)
Elektron axborot-ta’lim muhitining yaxlitligi tizimlilikka erishish tushunchasi bilan bir
ma’noni, ularning uyg‘unligini anglatib, u o‘quv muassasasi bitiruvchisining shaxsiy va kasbiy
modelini amalga oshirishdagi ta’lim va tarbiya maqsadlarini o‘zida mujassamlashtiradi.
3)
Elektron axborot-ta’lim muhiti ta’lim va tarbiya ishlarining samaradorligiga ta’sir
ko‘rsatuvchi omil bo‘lish bilan birga uning vositasi hamdir.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Birlashgan Millatlar
Tashkiloti Bosh Assambleyasining 75-sessiyasidagi nutqi 23.09.2020
2.
Doniyev S.I, Ibrohimov F.A, Joldasov I.S. Boshlang`ich ta’lim rivojlanish
tendensiyalari(Finlandiya ta’lim tizimi misolida). Pedagogika va psixologiyada innovatsiyalar.
(2-maxsus son). Toshket-2020. 392-bet.
3.
Fan va ta’limda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari: respublika ilmiy-amaliy
konferensiya ma’ruzalar to‘plami. – T.: TATU.
4.
Fan va ta’limda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari: respublika ilmiy-amaliy
konferensiya ma’ruzalar to‘plami. – T.: TATU.
5.
R. Ishmuxamedov, A. Abdukodirov, A. Pardaev. “Ta’limda innovatsion texnologiyalar:
ta’lim muassalari pedagog-o‘kituvchilari uchun amaliy tavsiyalar”.
6.
Begimqulov U.Sh. Pedagogik ta’lim jarayonlarini axborotlashtirishni tashkil etish va
boshqarish nazariyasi va amaliyoti mavzusidagi pedagogika fanlari doktori ilmiy darajasini olish
uchun yozilgan dissertatsiya. – Toshkent. 2007.
7.
Yakimenko O.V., Stas A.N. Dasturlashni o'qitishda o'quv dasturlari - simulyatorlardan
foydalanish // Vestnik.-2019.-№1(79) – P.54-56
8.
Yusupov R.M., Aliboev S.X. Elektron o'quv simulyatorlari va ularning o'quv jarayoni
tizimidagi o'rni // Zamonaviy fanda innovatsion yondashuvlar: LX International materiallari
asosidagi maqolalar to'plami. Ilmiy-amaliy konferensiya. –Moskva, 2. 2019 yil, 43-49-betlar.
9.
N.G. Kazanskiy, T.S. Nazarova, Didaktika. Moskva- “Prosveщenie” 1978 yil.
10.
10.
M.X. Maxmudov Ta’limni didaktik
loyihalash.
Toshkent.
A.Qodiriy nomidagi Halq merosi -2002 yil
11.
A.G‘. Hayitov “Kompyuterlashtirilgan ta’lim va o‘quvchilar bilimini tashhisi”. J.
Pedagogik ta’lim 2000 yil.
12.
A.G‘. Hayitov “Maktab amaliyotida kompyuterlashtirishning ahvoli”. J. Pedagogik
mahorat, 2002 yil.
13.
Harden, R. M., & Laidlaw, J. M.
(2023). Essential Skills for a Medical Teacher: An
Introduction to Teaching and Learning in Medicine (3rd ed.). Elsevier.
14.
World Health Organization (WHO).
(2022). Global Standards for Quality
Improvement in Medical Education. Geneva: WHO Press.
15.
Akramova, M. A., & Turakulov, V. N.
(2021). Innovations in Medical Pedagogy:
Digital and Interactive Learning Methods. Springer Nature.
16.
Steinert, Y., & Mann, K.
(2020). Faculty Development in the Health Professions: A
Focus on Research and Practice. Springer.
17.
General Medical Council (GMC).
(2023). Promoting Excellence in Medical Education
and Training. UK: GMC Publications.
18.
Association for Medical Education in Europe (AMEE).
(2023). Best Practices in
Faculty Development: A Global Perspective. Dundee: AMEE Guides.
19.
Nasullayev, F. O., & Ostonov, S. A.
(2024). The Role of Continuous Methodological
Support in Medical Teacher Competency Development. Journal of Medical Education and
Practice, 15(2), 45-60.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
71
20.
Accreditation
Council
for
Continuing
Medical
Education
(ACCME).
(2023). Standards for Integrity and Independence in Accredited Continuing
Education. Chicago: ACCME.
21.
Ericsson, K. A., & Pool, R.
(2016). Peak: Secrets from the New Science of
Expertise. Houghton Mifflin Harcourt.
22.
Freeman, S., et al.
(2022). Active Learning Increases Student Performance in Science,
Engineering, and Mathematics. PNAS, 121(15), 8410-8417.
23.
Turakulov, V. N., et al.
(2023). Digital Transformation in Medical Education: Case
Studies from Central Asia. Cambridge Scholars Publishing.
24.
Mukhtarov, A. B.
(2022). Modern Pedagogical Technologies in Medical Higher
Education. Tashkent: Medicina.
25.
Association of American Medical Colleges (AAMC).
(2023). Effective Teaching
Strategies in Medical Schools. Washington, DC: AAMC Publications.
26.
Nasullayev, F. O.
(2023). The Impact of AI and VR on Clinical Skill Development in
Medical Students. International Journal of Medical Education, 14, 78-92.
27.
Ostonov, S. A., & Jumaev, F. F.
(2024). Continuous Professional Development for
Medical Educators: A Systematic Review. Medical Teacher, 46(1), 34-48.
