J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
31
MUHAMMAD YUSUF SHE’RIYATIDA METAFORANING
QO’LLANISHI
Gulshanoy Abdulboriyeva
Namangan davlat universiteti
filologiya fakulteti 1-bosqich talabasi
Annotatsiya
: Ushbu maqolada Muhammad Yusuf ijodining lingvopoetik tahlili
batafsil ko‘rib chiqilgan. Shoir she’rlarida ishlatilgan metaforalar tahlili orqali
ularning mavzu ko‘lami va ifoda uslublari ochib berilgan. Maqolada
metaforalarning adabiy va estetik ahamiyati, shuningdek, ularning she’riyatdagi
o‘ziga xosligi va obrazlilik darajasi yoritilgan. Muhammad Yusufning til boyligi va
poetik mahorati, uning asarlarida inson ruhiyatini chuqur anglash va ta’sirchan ifoda
topish usullari tahlil qilingan. Shu bilan birga, maqola shoirdagi ma’naviy va falsafiy
g‘oyalar metaforalarda qanday aks etishini ham ta’kidlaydi.
Аннотация:
В
этой
статье
подробно
рассматривается
лингвопоэтический анализ творчества Мухаммеда Юсуфа. Посредством
анализа метафор, используемых в стихах поэта, раскрывается их предметный
масштаб и способы выражения. В статье освещается литературно-
эстетическое значение метафор, а также их своеобразие и уровень образности
в поэзии. Языковое богатство и поэтическое мастерство Мухаммеда Юсуфа,
его произведения анализируют способы глубокого понимания человеческой
психики и обретения выразительного выражения. Однако в статье также
подчеркивается, как духовные и философские идеи поэта отражаются в
метафорах.
Abstract:
This article examines in detail the linguistic and poetic analysis of
the work of Muhammad Yusuf. Through the analysis of metaphors used in the poet's
poems, their subject scale and ways of expression are revealed. The article highlights
J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
32
the literary and aesthetic significance of metaphors, as well as their
originality and level of imagery in poetry. The linguistic richness
and poetic skill of Muhammad Yusuf, his works analyze ways to
deeply understand the human psyche and gain expressive
expression. However, the article also highlights how the poet's spiritual and
philosophical ideas are reflected in metaphors.
Kalit so‘zlar
:
lingvopoetik tahlil, ko‘chim, metafora, o‘xshatish, o‘xshashlik, uslub.
Ключевые слова:
лингвопоэтический анализ, троп, метафора, сравнение,
сходство, стиль.
Keywords:
linguopoetic analysis, trope, metaphor, simile, similarity, style
.
Tilimiz o‘zining yoqimliligi, shiraliligi, estetik ta’sir doirasi, betakror ma’no
jilosi, ko‘chma ma’nodagi nozik qochirimlari bilan qimmatlidir.
Ana shunday go‘zal ifoda vositalaridan biri metaforalardir.
“Metafora” (yunoncha metaphora- ko‘chirish) – ma’no ko‘chishining keng
tarqalgan turlaridan biri, narsa-hodisalar orasidagi o‘xshashlikka asoslanuvchi ko‘
chim turidir
Metafora nutqqa obrazlilik, ekpressiv bo‘yoq beradi, tilning estetik
funksiyasini kengaytiradi. Xususan, Arastu o‘zining “Ritorika” asarida quyidagi
fikrni ifodalaydi: “Metafora yuksak darajada aniqlik, yoqimlilik, oxorlilik jozibasiga
ega, undan o‘rinli foydalanish nuqtni bezaydi”
Muhammad Yusuf she’riyati – sodda, nafis va xalqchil metaforik birliklarga
boyligi bilan qimmatlidir:
Kuzgi paykal – jazirama saraton.
Va yelkaga botgan ming igna – oftob.
1
Quronov D. Adabiyotshunoslik lug’ati. – Toshkent; 2010-yil.
2
O’ZME.Birinchi jild. – Toshkent. – 2000 yil
J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
33
Do‘lda qolgan ko‘chatiga achinib,
Ho‘ngir- ho‘ngir yig’lay olgan azamat,
Brigadirlar ismi inqilob.
Parchada jazirama saraton paytida, quyosh tig‘ida mehnat qilayotgan inson
holati shoirning nozik taxayyuli orqali obrazli manzara hosil qilgan. Bu o‘rinda
quyosh nurlari go‘yo ignalar kabi tasvirlanib, nurlarning insonga ta’siri esa
o‘xshatish asosini tashkil qilmoqda. Ko‘rinadiki, shoir metaforalari murakkab
manzarani oddiy, yusufona uslubda tasvirlay olishi bilan ahamiyatlidir.
Shuningdek, shoir she’riyatida yurak, qalb, ko‘ngil tushunchalari yetakchi
mavzulardan biri bo‘lib, o‘ziga xos ifodaviylik kasb etadi:
Bir kuni bexosdan uyg‘onib ketsam,
Yig‘lab o‘tiribdi yuragim yum-yum.
( “Yurak”)
Yuqoridagi misralarda
“yig‘lamoq”
holat fe’lining yurakka nisbatan
qo‘llanishi metaforaga asos bo’lishi bilan birga badiiy tasvirning bo‘yoqdorligini,
poetikligini yanada oshirgan. Shuningdek, shoir
“yum-yum”
holatga taqlidni
bildiruvchi takroriy so‘zdan -foydalanish orqali tilimizning emotsional-ekspressiv
ta’sir kuchini yaqqol yuzaga chiqargan.
Keyingi misralarda esa shoirning oddiy so‘zlar orqali insonning murakkab va
tushunarsiz tuyg‘ularini naqadar nafislik bilan tasvirlay bilish qobiliyati yaqqol
seziladi. Albatta, metafora bu o‘rinda ham metafora yetakchi ifoda vositasidir:
Bog‘lardagi gul, yaproq
Endi menga do‘st, o‘rtoq
Gulxan bo‘lib charsillab
J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
34
Bag‘ri dilim yonar, voh.
(“Qo‘shiq”)
Mazkur parchada gulxanning yonishi va dilning
“yonishi”
o‘rtasidagi nisbiy o‘xshashlik metaforaga asos bo‘lgan bo‘lsa,
“charsillab”
taqlid asosli yasama fe’l ma’noni noziklashtirishga xizmat qilgan.
Yoki:
Osmon olis, osmon jim
Osmon quloq soladi.
Yuragimni sog‘inchim
G‘ijjak qilib chaladi
.
(“Yor-yor”)
Bu namunada esa shoir
“osmon”, “yurak”, “sog‘inch”
leksemalarini
jonlantirish bilan metafora hosil qiladi: sog‘inch yurakni shu darajada
azoblamoqdaki, hatto uni g‘ijjak qilib chalmoqda, osmon esa undan chiqayotgan
nolali, mahzun tovushlarni olislardan jimgina kuzatmoqda.
Shoir ijodini, albatta, tabiat tasvirisiz tasavvur etish qiyin:
Bahorda ko‘p og‘ir,
Qiqirlab tursa,
Tizzangga suykalib lolaqizg‘aldoq.
Yalang‘och novdalar pichirlab tursa,
Kuzda, sukunatga cho‘kkanda chorbog‘.
(“Bahorda ko‘p og‘ir”)
J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
35
Ushbu miralardagi
ikki fasl:
zumrad bahor va oltin kuz tabiati
tasvirlanib, shoirning teran nigohliligi, ziyrak kuzatishlari mahsulini
ko‘rsatadi. Tabiatning bahoriy ko‘rinishi tizzaga
“suykalib”
,
“qiqirlab”
turgan lolaqizg‘aldoq orqali ifodalangan bo‘lsa, kuzda
barglari to‘kilgan daraxt shohlarining shamolda tebranib turishi
“pichirlab turmoq”
ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmasi orqali sodda va nafis tasvirlangan.
Yoki:
Sarin sabo qo‘shiqlar aytar,
Maysaga yonboshlab tinglar shudringlar
Oq shiypon ortidan mo‘ralar oftob
Hey, qizlar, turinglar.
(“Istak”)
Yuqoridagi to‘rtlikning barcha misralarida ma’no ko‘chishi mavjud. Sabo –
tongda esadigan mayin shamolni go‘yo
“qo‘shiq aytayotganday”
, shudringlar bu
qo‘shiqni
“maysaga yonboshlab tinglayotganday”
, oftobning esa shiypon ortidan
“mo‘ralab”
chiqib kelayotganini obrazli tasvirlash orqali ijodkor tong portretini
yaratadi.
Dala yo‘lda qurib qolgan yalpizning zori.
Shotutlarning suvga tushgan ko‘zyoshlaridek.
(“Vatan”)
Ushbu namunada esa shotut leksemasining ,,qizillik’’ semasini ko’zyoshlarga
ko’chirish orqali metafora hosil qilingan. Demak, dala yo’lida qurib qolgan yalpiz
qizil, ya’ni qonli yoshlar to’kmoqda.
Bundan tashqari, shoir ijodida metaforik epitetning go‘zal namunalarini ham
uchratish mumkin:
J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
36
a)
Bobomning yuzlari oqargan qorday
Oh oltin bobom-a, voh tilla bobom
(“Tushimga kiradi Qodiriy bobom”)
Men esa yashadim olisda bebosh,
Tilla sirg‘alarning jarangi aro.
O‘sdi, o‘saverdi yurak – xarsangtosh,
Bolangga o‘xshamay turibman qara
.
(“Ko‘ngil shodligiga yo‘qdir nihoya”)
Dastlabki namunada oltin, tilla kabi ot turkumidagi so‘zlar gap tarkibida
aniqlovchi vazifasida qo‘llanib, shaxs oti (bobo)ni sifatlamoqda. Ma’lumki, oltin
(tilla) – yuqori qiymatga ega bo’lgan, tabiatda erkin holda uchraydigan modda.
Insonga nisbatan qo‘llanganda esa qadri baland, kam topiladigan, aziz va mo‘tabar
kabi ma’nolarni anglash mumkin.
Keyingi misolda esa metaforik epitetni ajratilgan bo‘lak sifatida ko‘rsatish
shoir anglatmoqchi bo‘lgan mazmunni yanada oydinlashtiradi. Narsaga nisbatan
qo‘llanadigan xarsangtosh so‘zi mavhum otga qo‘shilib, shoir nuqtning estetik
ta’sirini kuchaytirgan. Yuqoridagi tahlil va natijalardan anglashiladiki, Muhammad
Yusuf she’riyatida metafora shunchaki poetik bo‘yoq emas, balki shoir
taxayyulining naqadar teranligi, so‘z tanlash mahoratining nafisligini ko‘rsatuvchi
omildir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Quronov D. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – Toshken – 2010-yil.
2.
O‘ZME. Birinchi jild. – Toshkent – 2000-yil.
3.
Uluqov N., Solixo‘jayeva H. Habib Sa’dulla she‘riyati lingvopoetikasi.
Namangan – 2017.
J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
37
4.
Abduolimova
M.,
Isaqova
O.
Metaforaning
tilshunoslikdagi o‘ziga xos ahamiyati va uning turlari. Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social science,
4(01), 689-693.
5.
Mirzayeva D., Xojiyeva S. Metaforaning mohiyati va turlari. Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social science, 3(4/2), 436-441.
6.
Muhammad Yusuf she’riy to‘plamlari.
