J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
60
TALABALARNING TEXNIK IJODKORLIGINI
RIVOJLANTIRISH METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH
Olimova Nilufarxon Doniyorjon qizi
Qoʻqon davlat Universiteti Pedagogika fakulteti
Texnologik ta'lim yo'nalishi 1 kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada talabalarning texnik ijodkorligini rivojlantirish
metodikasini takomillashtirish masalalari ko‘rib chiqiladi. Zamonaviy pedagogik
yondashuvlar, shu jumladan loyiha asosida o‘qitish, interaktiv metodlar,
konstruktorlik yondashuvi va raqamli texnologiyalarni qo‘llash orqali texnik
tafakkur va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini oshirish imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Maqola ta’lim jarayonida texnik ijodkorlikni rivojlantirish uchun yangi metodik
yondashuvlarni ishlab chiqish va qo‘llash bo‘yicha amaliy tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar:
Texnik ijodkorlik, metodika, ta’lim jarayoni, loyiha asosida
o‘qitish, interaktiv metodlar, konstruktorlik yondashuvi, raqamli texnologiyalar,
talabalar, pedagogik innovatsiyalar.
Аннотация:
В данной статье будут рассмотрены вопросы
совершенствования методики развития технического творчества учащихся.
Анализируются возможности развития технического мышления и навыков
творческого мышления с помощью современных педагогических подходов,
включая проектное обучение, интерактивные методы, конструкторский
подход и использование цифровых технологий. В статье даны практические
рекомендации по разработке и применению новых методических подходов к
развитию технического творчества в образовательном процессе.
Ключевые слова:
Техническое творчество, методика, образовательный
процесс, проектное обучение, интерактивные методы, конструкторский
подход, цифровые технологии, студенты, педагогические инновации.
J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
61
Abstract:
This article will address the issues of improving the
methods of developing students' technical creativity. The article
analyzes the possibilities of developing technical thinking and
creative thinking skills using modern pedagogical approaches,
including project-based learning, interactive methods, a design approach and the use
of digital technologies. The article provides practical recommendations on the
development and application of new methodological approaches to the development
of technical creativity in the educational process.
Keywords:
Technical creativity, methodology, educational process, project-
based learning, interactive methods, design approach, digital technologies, students,
pedagogical innovations.
Texnik ijodkorlik - bu zamonaviy jamiyatda innovatsion rivojlanishning
muhim tarkibiy qismi bo‘lib, u yangi texnika va texnologiyalarni yaratish, mavjud
muammolarni innovatsion yondashuvlar orqali hal etish va samarali mahsulotlar
ishlab chiqish qobiliyatini anglatadi. XXI asrda texnologiyalar tez sur’atlar bilan
rivojlanayotgan sharoitda texnik ijodkorlik nafaqat ilmiy-tadqiqot sohasida, balki
sanoat, ta’lim va iqtisodiyotning boshqa sohalarida ham katta ahamiyatga ega
bo‘lmoqda.
Ta’lim tizimida talabalarni texnik ijodkorlikka yo‘naltirish ularning nafaqat
nazariy bilimlarini oshirishga, balki amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishga, mustaqil
fikrlash va muammolarni yechishga qaratilgan pedagogik yondashuvlarni joriy
etishga turtki beradi (Jo‘rayev, 2015). Biroq an’anaviy o‘qitish metodikalari
ko‘pincha o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini to‘liq ochishga imkon bermaydi,
chunki ular ko‘proq ma’lumotni yodlashga va tayyor bilimlarni qabul qilishga
yo‘naltirilgan. Shuning uchun, ta’lim jarayonida texnik ijodkorlikni rivojlantirish
uchun metodikani takomillashtirish, innovatsion pedagogik texnologiyalar va
zamonaviy yondashuvlarni joriy etish zarurati mavjud. Bu jarayon talabalar bilim va
J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
62
ko‘nikmalarini zamonaviy sanoat va texnologiyalar talablariga
moslashtirish, ularni o‘zlashtirishni samarali tashkil etish,
shuningdek, mustaqil va ijodiy faoliyatga rag‘batlantirishga
qaratilgan bo‘lishi lozim.
Texnik ijodkorlikni rivojlantirish metodikalari
Ta’lim jarayonida
an’anaviy metodikalar
— masalan, ma’ruza va amaliy
mashg‘ulotlar — talabalar bilim asoslarini mustahkamlashga yordam beradi, biroq
ularning ijodiy salohiyatini to‘liq ochish uchun yetarli imkoniyat yaratmaydi. Shu
bois, metodikaning samaradorligini oshirish maqsadida bir qancha
innovatsion
yondashuvlar
qo‘llaniladi. Jumladan,
projekt asosida o‘qitish
talabalarni real
muammolarni yechishga yo‘naltiradi: masalan, mexanik konstruksiya darslarida
ular mustaqil ravishda kichik robot yoki mexanizm loyihasi ustida ishlaydi.
Muammo va vazifalarga yo‘naltirilgan ta’lim
o‘quvchilarga oldindan aniq
belgilangan masalaning echimini topish uchun zarur nazariy va amaliy bilimlarni
o‘zlashtirishga rag‘batlantiradi — masalan, energiya samaradorligini oshirish
bo‘yicha hisob-kitob topshirig‘i. Shuningdek,
kooperativ (guruhda) o‘qitish
o‘quvchilarni tezkor muloqotga, rol taqsimlashga va jamoaviy qaror qabul qilishga
o‘rgatadi; misol uchun, guruh a’zolari biri chizma tayyorlasa, boshqasi unga
material tanlash bo‘yicha maslahat beradi.
Dizayn fikrlash (design thinking)
metodikasi esa muammo aniqlash, g‘oya ishlab chiqish, prototiplash va sinov
bosqichlarini bosqichma-bosqich bajarish orqali talabalarni tizimli ijodkorlikka
yo‘naltiradi — masalan, ular yangi turdagi o‘quv qurilmasi yoki modulli mebel
dizaynini ishlab chiqadi.
Interaktiv usullar
(brainstorming, case-study,
simulyatsiyalar) ijodiy fikrlashni faollashtirib, o‘quvchilarga real yoki virtual
holatlar tahlili orqali yechim topish imkonini beradi; masalan, sanoat jarayonini
modellashtirish uchun kompyuter simulyatsiyasi ishlatiladi. Nihoyat,
zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish
— jumladan, 3D modellashtirish, virtual reallik va
raqamli platformalar (AutoCAD, Unity yoki Tinkercad kabi) — murakkab
J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
63
konstruktsiyalarni vizualizatsiya qilish, prototiplarni virtual muhitda
sinovdan o‘tkazish va masofaviy hamkorlikni ta’minlash imkonini
yaratadi. Bu metodlar birgalikda talabalarning texnik ijodkorligini
sezilarli darajada oshiradi va ularni real dunyo muammolariga
tayyorlaydi.
Texnik ijodkorlikni rivojlantirish jarayonida pedagoglarning roli
Pedagoglar texnik ijodkorlikni rivojlantirish jarayonida nafaqat bilim beruvchi,
balki yo‘naltiruvchi va motivator sifatida ham muhim rol o‘ynaydilar. Darslarni real
muammolar – Darslarni real muammolar — masalan,
mexanik transmissiya
samaradorligini oshirish yoki modulli mebel prototipini ishlab chiqish —
ustida
loyiha shaklida tashkil etib, talabalarning mustaqil tahlil va ijodiy yechim izlash
ko‘nikmalarini oshiradilar. Masalan, robototexnika darsida o‘qituvchi uy va maktab
muhitida chiqindilarni avtomatik ajratish mexanizmini yaratishni topshirib,
talabalarni konstruktorlik prinsiplariga asoslanib ishlashga yo‘naltiradi.
Laboratoriya va virtual simulyatsiya mashg‘ulotlarida — masalan,
SolidWorks
yoki
AutoCAD
orqali 3D printerda chop etiladigan qismlarni
loyihalash yoki
Unity
platformasida muhandislik jarayonlarini modellashtirish —
talabalarni amaliy mashqlar bilan tanishtiradi. Mentorlik sessiyalarida har bir ijodiy
loyiha ustida individual uchrashuvlarda, masalan, geometriya optimallashtirilishi
bo‘yicha talaba chizmasini birga tahlil qilib, takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar
beradi. Interfaol treninglarda, masalan,
brainstorming
sessiyasida “Energiya
tejovchi qurilma kontseptsiyasini yaratish” mavzusida 20 daqiqa ichida 50 ta g‘oya
yig‘ish yoki
case-study
mashg‘ulotida sanoat korxonasidagi mahsulot dizayni
muammosini tahlil qilgan holda yechim variantlarini muhokama qilish orqali
jamoaviy hamkorlik va tezkor qaror qabul qilish qobiliyatini kuchaytiradilar.
Pedagoglar shuningdek shaxsiy o‘quv rejalari tuzib, talabalarni dastlabki
ko‘nikmalari va qiziqishlariga qarab
mekatronika
,
mikroelektronika
yoki
arxitektura modellashtirish
bo‘yicha maxsus vazifalar bilan ta’minlaydi.
J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
64
Muntazam konstruktiv teskari aloqa shaklida — masalan, har oyda
o‘tkaziladigan “Innovatsion loyiha” bahosida talabalarning
yutuqlarini ko‘rib chiqib, individual o‘sish rejasini belgilaydi —
rag‘batlantirish usullari esa har bir talabaning ijodiy salohiyatini
to‘liq ochishga xizmat qiladi. Ularning sanoat vakillari va ekspertlarni jalb qilgan
master-klaslari
(masalan, avtomobilsozlik korxonasidan mehmon-ustoz taklif
qilib, zamonaviy transmissiyalarning sirlarini o‘rgatish) hamda
startap-
inkubatorlarga yo‘naltirilgan yondashuvlari
(talabalar loyihalarini moliyaviy va
huquqiy qo‘llab-quvvatlash) talabalarda texnik tafakkur va amaliy ko‘nikmalarni
yanada mustahkamlaydi.
Amaliy tajribalar va tadqiqotlar sohasida
bir qancha ilmiy ishlar texnik
ijodkorlikni rivojlantirish metodikalarini samaradorligini o‘rganishga qaratilgan.
Masalan, Nuritdinov tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda loyiha asosida o‘qitish
jarayonida talabalarning ijodiy yechim topish darajasi 35% ga oshgani aniqlangan.
Jo‘rayev esa kollej va universitetlarda 3D modellashtirish va virtual laboratoriya
mashg‘ulotlarini qo‘llash orqali talabalar dizayn lanjlarini sifat jihatdan
yaxshilashganini qayd etadi.
Maktab bosqichida o‘tkazilgan sinov tadbirlarida, masalan, Toshkentdagi
ixtisoslashtirilgan maktabda tashkil etilgan “Robototexnika to‘garagi”da, loyiha
asosida o‘qitish orqali o‘quvchilarning muammolarni hal qilish ko‘nikmalari va
texnik tafakkuri 40% ga oshdi. Kollej darajasida Andijon davlat universitetining
“Texnika va dizayn” laboratoriyasida SolidWorks va AutoCAD dasturlari
yordamida o‘quvchilar tomonidan yaratilgan loyihalarning muvaffaqiyat darajasi
25% ga oshdi. Universitetlarda esa konstruktorlik yondashuvi va TRIZ
metodologiyasini joriy etish natijasida talabalarning innovatsion loyihalari soni
ko‘payib, startup-inkubatorlarda qabul qilingan ishlar soni yil davomida 15 taga
yetdi. Interfaol usullar — brainstorming, case-study va simulyatsiyalar —
qo‘llanganda o‘quv jarayonidagi muloqot va hamkorlik darajasi 30% ga yaxshilandi.
J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
65
Bunday innovatsion yondashuvlar asosida erishilgan natijalar
quyidagilarni ko‘rsatadi: amaliy ko‘nikmalar tez va chuqur
o‘zlashtiriladi, talabalar mustaqil va ijodiy fikrlashga o‘rgatiladi,
jamoaviy
ishlash
hamda
loyiha
boshqaruvi
— muhim
tashabbuskorlik kompetensiyalari shakllanadi. Natijada, ilmiy loyihalar va sanoat
hamkorlikdagi ishlar sifati sezilarli darajada yaxshilandi.
Bu muammolarni bartaraf etish uchun bir nechta samarali yo‘llar mavjud.
Avvalo,
moliya manbalarini diversifikatsiya
qilib, davlat-xususiy sheriklik
asosida xayriya fondlari yoki sanoat korxonalari bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish
zarur. Ikkinchidan, oliy ta’lim muassasalari o‘rtasida
uskunalar almashinuvi va
markazlashtirilgan innovatsion laboratoriyalar
tarmog‘ini tashkil etish –
barchaga teng imtiyoz yaratadi. Uchinchidan, o‘qituvchilar uchun
majburiy va
muntazam malaka oshirish dasturlarini
(TRIZ, design thinking, 3D
modellashtirish) yo‘lga qo‘yish, shuningdek, xalqaro sertifikatlash tizimiga ulanish
motivatsiyasini oshiradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, texnik ijodkorlikni rivojlantirish
zamonaviy ta’lim jarayonining ajralmas qismidir va u talabalarning muammolarni
ijodiy hal etish, loyiha boshqaruvi hamda amaliy ko‘nikmalarini shakllantirishga
xizmat qiladi. Biroq byudjet chegaralari, uskunalar yetishmasligi va o‘qituvchilar
malakasining pastligi metodikaning samarali joriy etilishiga to‘siq bo‘lmoqda.
Kelajakda metodikani takomillashtirish uchun quyidagilarni amalga oshirish
tavsiya etiladi:
Davlat-xususiy sheriklik
asosida innovatsion laboratoriyalarni
moliyaviy qo‘llab-quvvatlash;
Markazlashtirilgan uskunalar tarmog‘i
ni yaratish
va ularni bir necha ta’lim muassasalari o‘rtasida almashish bazasini tashkil etish;
O‘qituvchilar uchun doimiy malaka oshirish kurslari
, sertifikatlash va xalqaro
tajriba almashuvi dasturlarini joriy etish;
Pedagogik kurrikulum
ga TRIZ, design
thinking va raqamli simulyatsiya modullarini integratsiya qilish;
Sanoat
hamkorlari
bilan birgalikda mentorlik va startap-inkubator dasturlarini
J
оurnаl оf Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Hоrizоn ISSN: 3060-5261 Impаct fаktоr: 9.9
Vоlume 1, Issue 4, Series А 2025
66
kengaytirish. Ushbu chora-tadbirlar ta’lim jarayonini zamonaviy,
raqobatbardosh va ijodiyotga yo‘naltirilgan modelga aylantirishga
xizmat qiladi hamda talabalarning kasbiy muvaffaqiyati va
innovatsion salohiyatini maksimal darajada oshiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTALAR RO’YXATI:
1.
Nuritdinov, A. (2023).
Texnik ijodkorlik va konstruksiyalash fanida
talabalarning kompetentligini rivojlantirish mazmuni
. Jamiyat va innovatsiyalar –
Society
and
Innovations,
Special
Issue
10
https://www.researchgate.net/publication/358668629_Texnik_ijodkorlik_va_konst
ruksiyalash_fanida_talabalarning_kompetentligini_rivojlantirish_mazmuni
2.
Jo‘rayev, Z. (2015).
Texnik ijodkorlik va dizayn
. JDPU Kutubxonasi.
https://lib.jdpu.uz/storage/uploads/files/Texnik%20ijodkorlik%20va%20dizayn.20
3.
Eshchanov, U. (2022).
Kasbiy kompetentsiyani shakllantirishda texnik
ijodkorlikning roli
//
https://cyberleninka.ru/article/n/kasbiy-kompetentsiyasini-
shakllantirishda-texnik-ijodkorlik-qobiliyatini-rivojlantirish-ahamiyati-1
4.
To‘xtaboev, A. (2021).
Texnik ijodkorlikni rivojlantirish metodlari
(TRIZ)
//
https://oefen.uz/uz/documents/referatlar/umumiy/texnik-ijodkorlikni-
5.
Qurbonov, B. (2023).
Startap faoliyatini rivojlantirishda talabalarning
texnik
tafakkurini
qo‘llab-quvvatlash
.
TIET
Kutubxonasi.
//
https://lib.tiet.uz/file/20220817092744.pdf
