J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
18
JAHON ADABIYOTIDA FENTEZING TUTGAN
O’RNI: TURLARI VA TASNIFI
Xujaqulova Aziza Elbek qizi
O’zbekiston davlat jahon tillari
universiteti
Xorijiy til va adabiyoti (ingliz tili) fakulteti
2-kurs talabasi Xujaqulova Aziza
Annotatsiya:
Maqola adabiyotshunoslikda yangi janr sanalgan va
adabiyotshunoslar hamda munaqqidlar o'rtasida yetarlicha bahs-munozaralarga
sabab bo'layotgan
“
fentezi
”
atamasining paydo bo'lishi ,tasnifi va uning rivojlanish
masalalariga bag'ishlangan.Ilmda fentezining fantastikadan farqi,bu atamaning
turlari va ularning qo'llanish o'rni muhokama qilingan.Jahon adabiyotshunosligida
bu janr asosida yozilgan asarlar xususidagi ilmiy-nazariy fikrlar muallif tomonidan
bildirilgan.
Аннотатция
:
Статья посвящена возникновению ,классификации и
развитию термина “фэнтези”, который считается новым жанром в
литературной критике и вызвал много споров среди литературоведов и
критиков.Наука обсуждает разницу между фэнтези и художественной
литературой,типы
этого термина и роль их использования.В мировом
литературоведении автор высказывал научно
-
теоретические соображения
относительно характера произведений, написанных на основе этого жанра.
Abstract:
The article is devoted to the emergence,classification and
development of the term “fantasy”
which is considered a new genre in literary
criticism and has caused considerable controversy among literary scholars and
critics.In science the difference of fantasy from fiction,the types of this term and
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
19
their application are discussed.In science,the difference of fentesis
from fiction, the types of the term and their place of application are
discussed.In world literary studies, scientific and theoretical
opinions on works written on the basis of this genre were expressed
by the author.
Kalit so’zlar
:Fentezi, XX asr voqelari, mif, ertak, qahramonlik asarlari, jahon
adabiyoti.
Ключевые слова
:фэнтези,события
ХХ
века,
миф,сказка,
героические
произведения, мировая литература.
Keywords
: Fantasy,events of the 20th century, myth, fairy tale,heroic works,
world literature.
Zamonaviy adabiyotshunoslikda adabiy yo'nalishlar takomillashib,ularning
ommalashib borishi natijasida turli janrdagi asarlar yaratilmoqda.Qolaversa,fan va
texnologiya rivoji,hamda globallashuv kabi jarayonlari adabiyotga ham yangi
kayfiyat bag'ishladi.Darhaqiqat,insonlarning yashash sharoiti o'zgarishi bilan
adabiyot ham o'zgaradi ,bu esa adabiyotga yangi janrlarni,yangi yo'nalishlarni olib
kiradi.Jahon adabiyotida ,xususan ingliz adabiyotida yangidan yangi yozilgan
asarlar o'z ma'no-mazmuni,ajoyib voqea-hodisalari bilan ko'pchilikning e'tiborida
bo'lib,minglab insonlar tomonidan o'qib kelinmoqda.Bu esa o'z navbatida
yozuvchilarning yangi janrlarga nisbatan e'tiborining oshishi va ularning bu
yo'nalishlarda yetarlicha ijod qilayotgani mahsulidir
.
Fentezi janri hozirgi kungacha olimlar orasida eng katta muhokamalarga sabab
bo'lib kelgan.Bu janr xususida olimlar ko'p izlanish olib borish orqali,uning
xususiyatlarini ochib bergan.Fentezi ,aslida,(inglizcha:fantasy-"fantaziya") XX
asrning ikkinchi yarmidan buyon rivojlanib kelmoqda.Fentezini ma'lum bir model
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
20
tizimiga solish imkonsizdir.Fentezida mif ,tarixiy asar ishq-
muhabbat haqidagi asar ,xalq ertaklari va masallarini guvohi
bo'lamiz.Zamonaviy fentezi adabiyotining rivojlanish bosqichida
ularni kengroq o'rganib chiqish muhimdir.
XX asrda olimlar orasida bu janrga bo'lgan qiziqish oshdi.Bu janr xususida
ko'pdan ko'p muzokaralar olib borildi.Fentezi romanlari nashr ettirildi.Bu romanlar
shakllanishida turli xil sehrli mavjudotlar,ertak va afsonalar qahramonlari katta
ahamiyat kasb etdi.Mif,ertak va afsonalardan salmoqli foydalanish bu janrni yanada
yuksaltirdi. Mif-koinotning yaratilishi, inson, o
ʻ
simliklar va hayvonot dunyosining
vujudga kelishi, samoviy jismlarning paydo bo
ʻ
lishi, tabiiy hodisalarning sabablari
va mohiyati, afsonaviy qahramonlar, ma
ʼ
budlar va ilohlar to
ʻ
g
ʻ
risidagi e
ʼ
tiqodiy
qarashlarni o
ʻ
z ichiga olganqadimgi odamning borliq olam haqidagi ibtidoiy
tasavvurlari majmui hisoblanadi.Miflardagi hodisalarda sehr-jodu asosiy vosita
sifatida tasvirlanadi.Shu sababli ham mif fentezi asarlarining yaratilishidagi eng
asosiy omillardan biridir.
Shu bilan birgalikda ertaklar ham fentezida muhim ahamiyat kasb etadi. Ertak-
xalq og'zaki ijodi bo'lib,folklar janrida ribojlanib kelmoqda. Ertaklar o'zining qirol
va qirolichalari, shahzoda va malikalari,gapiradigan hayvonlari,yalmog'iz
kampirlari
va
jodugarlari,hamda
odamxo'r
maxluqlari
bilan
qiziq
hisoblanadi.Ertaklarning fentezi bilan aloqadorligi shundaki,ularning ikkalasida
ham voqelik noreallikda sodir bo'lishidadir.Fentezi asosan ertaklar qonuniyati
asosida yaratiladi va ulardagi syujetlar tizimini o'zgartiradi.
XX asrda fentezi janri faqat romanlar bilan chegaralanib qolmadi. Bu davrga
kelib,O'rta asr madaniyatidan darak beruvchi hikoyalar fentezi bilan bog'landi. Bu
jarayon Britaniya orolida yashovchi Anglo-Saksonlarning epik asari sifatida
mashhur " Beovulf" asarining yaratilishi bilan boshlandi. Beovulf odamxo'r
maxluqlarga qarshi kurashadigan xalqning jasur qahramoni sifatida aks
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
21
ettirildi.Keyinchalik,buning davomi sifatida Qirol Artur afsonalari
yuzaga chiqdi.Ritsarlik romanlarida keltirilishicha,uning makoni bu
- Avalon oroli.Bu joy o'zga olamdagi eng tinch va barcha narsalarga
ega bo'lgan joy sifatida ko'rsatiladi. Ritsarlik romanlarida
qahramonlik tuyg'usi yuqoriroq bo'ladi.Asosiy obrazlar jasur,mard ,xalqiga yordam
beradigan inson qiyofasida tasvirlanadi.Voqealar esa o'rta asr adabiyoti va tarixiga
oid bo'lgan "qilich va sehrgarlik" - tushunchasi asosida sodir bo'ladi.
Demak,fentizining kelib chiqishi epik turlarning uyg'unlashuvi bilan
bo'gliq.Ba'zi asarlar mif va ertaklar bilan uyg'unlashgan bo'lsa,boshqalari esa
ritsarlik asarlari bilan hamohangdir.Shunda miflar,ertaklar, ritsarlik romanlari
fentezining asosiy komponentlari ekanligi ma'lum bo'ladi.
Fantastika-(qadimgi yun. phantastike
—
xayolan tasvirlash sanʼati) naturalizm
va realizm yo'nalishidagi san'at.Fantastika zamirida realizm ham ba'zi o'rinlarda
mavjud bo'ladi.Shuningdek ,bu janrda ham fentezidagi kabi mif,ertak va afsonalar
voqealar,xayoliy obrazlar ishtirok etadi.Fantastikaning boshqa adabiyot turlaridan
asosiy farqi , bu uning tasvir sohasi amalda mavjud boʻlgan hayot emas, balki
turmush haqidagi umumiy tasavvurdan kelib chiqadigan hayotdir.Fantastikaning
maqsad va vazifalari faqat inson orzusini emas, balki kelajakda kutiladigan xatardan
ogoh qilish, estetik zavq berish hamdir. Fentezi janrini ko'pchilik insonlar fantastika
bilan adashtirishadi.To'g'ri,ularning ba'zi o'xshash tomonlari bor,biroq bu ular bir xil
janr degani emas.
Fantastika-(qadimgi yun. phantastike
—
xayolan tasvirlash sanʼati) naturalizm
va realizm yo'nalishidagi san'at.Fantastika zamirida realizm ham ba'zi o'rinlarda
mavjud bo'ladi.Shuningdek ,bu janrda ham fentezidagi kabi mif,ertak va afsonalar
voqealar,xayoliy obrazlar
ishtirok
etadi.Fantastikaning boshqa adabiyot turlaridan
asosiy farqi , bu uning tasvir sohasi amalda mavjud boʻlgan hayot emas, balki
turmush haqidagi umumiy tasavvurdan kelib chiqadigan hayotdir.Fantastikaning
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
22
maqsad va vazifalari faqat inson orzusini emas, balki kelajakda
kutiladigan xatardan ogoh qilish, estetik zavq berish hamdir.
Fantastikada ham qator asarlar yozildi va ulardan eng ajoyib
namunalari quyidagilardir:J. Sviftning "Gulliverning sayohatlari",
A. Dantening "Ilohiy komediya"si, M. Tvenning "Tom Soyerning sarguzashtlari",
Gyotening "Faust", M. Bulgakovning "Ityurak" va boshqa asarlar.
Fantastikaning fentezidan asosiy farqi,yuqorida aytilganidek,fantastika- real
voqelikka bog'liq bo'lgan olamni aks ettirsa,fentezi esa noreal xayoliy to'qima va
o'ydirmalarni ,hamda ikkinchi olamdagi voqelikni aks ettiradi. Mana shunday
to'qimalar qaysi bir syujetni aks ettirgan mavzuga qarab fentezi bir nechta
subjanrlarga bo'linadi(ertak fentezi, qahromonona fentezi, tarixiy fentezi, afsonaviy
fentezi va boshqalar.
Ertak fentezi-
bu turdagi kitoblar xuddi haqiqiy ertaklar singari axloq va
saboqlarni o'z ichiga oladi va ular asosan yosh auditoriyaga qaratilgan bo'ladi.Bunga
misol qilib M.Meyer tomonidan yozilgan "Oy yilnomalari" kitobi olinishi mumkin.
Qahramonona fentezi -
yovuzlikka qarshi kurashish uchun jangga ketayotgan
mard obrazlarni o'z ichiga oladi.Ular asosan yurtga sodiq,xalqa g'amxo'r shaxslar
sifatida tasvirlanadi.Mana shunday subjanrning yaqqol misoli J.Aberkrobmbining
"Birinchi qonun" asaridir.
Tarixiy fentezi -
bu kichik janr ma'lum bir tarixiy davrda sodir bo'ladi va o'sha
davr voqealari aks ettiriladi.Masalan,S.Kuperning "Zulmat ko'tarilmoqda '' asari
aynan tarixiy fentezi o'zida aks ettiradi.
Afsonaviy fentezi -
bunda afsona va undagi qahramonlar xayolotning yuqori
darajasida tasvirlanadi.Afsonalardan foydalangan holda kitobxon e'tiborini yaqqol
tortadi.U.K.Le.Guinning "Laviniya" asari o'zida afsonafiy xayolotni jamlantiradi.
J
о
urn
а
l
о
f
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
H
о
riz
о
n ISSN: 3060-5261 Imp
а
ct f
а
kt
о
r: 9.9
V
о
lume 1, Issue 5, Series
А
2025
23
Umuman fentezi janrida a'lo darajada yozilgan roman
turkumlari bu janrga bo'lgan diqqatni yanada japb etmoqda.Mana bu
kitoblar dunyo aholi o'rtasida ko'plab qiziqishga sabab
bo'lgandir.Bular:.J.Tolkinninh "The Lord of the rings"(Uzuklar
hukmdori) ,J.Martinning "A song of ice and fire" (MUz va olov qo'shig'i),J.
Roulingning "Harry Potter"(Garri Potter),K. Lyuisning "The chronicles of
Narnia"(Narnia xronikalari) kabi asarlaridir.
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak,Yevropa adabiyotida juda katta o'rinni egallagan
fentezi - oddiy bir janr emas.Bu janr inson xayolini band etib,shu ondayoq g'oyib
bo'luvchi noreal olamni o'z ichiga oladi.U insonga har jihatdan ta'sir qilib,uning
xayolot dunyosini boyitadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO’YXATI
:
1.U.Hamdamov,A.Qosimov. Jahon adabiyoti(O'quv qo'llanma).Toshkent."Barkamol
fayz media''.2017.283-301bb.
2.U.Hamdamov.Jahon adabiyoti modernizm va postmodernizm.-Toshkent.Akademik
nashr.2020.58b.
3.D.Nasriddinov.Jorj
Martin
fentezi
asarlar
poetikasi(dissertatsiya).Toshkent.2021.11-27bb.
4. Internet manbalari:.com/2013/05/the-problem-with-the-fantasy-genre-is/#
5. https://reedsy.com/discovery
6. http://www.starsuncounted.com/p/kinds-of-fantasy_15.html
7. http://bestfantasybooks.com/
8.https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Bosh_Sahifa
