J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series C 2025
16
SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA CHANG
USHLOVCHI APPARATLARNING ISH REJIMINI
OPTIMALLASHTIRISH
Tursunova Muazzamxon Zokirjon qizi
Farg‘ona davlat texnika universiteti
Mexanika-mashinasozlik fakulteti
TMJ yo’nalishi 4
-kurs talabasi
Annotatsiya:
Maqolada sanoat korxonalarida chang ushlovchi apparatlarning
ish faoliyatini sun’iy intellekt yordamida optimallashtirish imkoniyatlari o‘rganiladi.
An’anaviy boshqaruv tizimlari va zamonaviy AI (sun’iy intellekt) texnologiyalari
taqqoslanadi, shuningdek, samaradorlik, energiya tejamkorligi va ekologik
xavfsizlik jihatlaridagi farqlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
: sun’iy intellekt, chang ushlovchi apparat, avtomatlashtirish,
optimallashtirish, ekologik xavfsizlik, sanoat chiqindilari.
Abstract:
This article explores the potential of optimizing the operation of
industrial dust collection systems using artificial intelligence. It compares traditional
control systems with modern AI technologies and analyzes the differences in
efficiency, energy savings, and environmental safety.
Keywords:
artificial intelligence, dust collector, automation, optimization,
environmental safety, industrial emissions.
Аннотация:
В статье рассматриваются возможности оптимизации
работы пылеулавливающих устройств на промышленных предприятиях с
использованием искусственного интеллекта. Сравниваются традиционные
системы управления и современные технологии ИИ, а также анализируются
различия в эффективности, энергосбережении и экологической безопасности.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series C 2025
17
Ключевые
слова:
искусственный
интеллект,
пылеулавливающее устройство, автоматизация, оптимизация,
экологическая безопасность, промышленные выбросы.
Zamonaviy sanoat korxonalarida havoga chiqariladigan chang va gaz
aralashmalari ekologik xavfsizlikka jiddiy tahdid solmoqda. Chang ushlovchi
apparatlarning samarali ishlashi atrof-muhitni muhofaza qilishda muhim rol
o‘ynaydi. An’anaviy boshqaruv usullari ko‘pincha statik bo‘lib, o‘zgaruvchan ish
sharoitlariga moslashishda cheklovlarga ega. Shu sababli, sanoat jarayonlarini
optim
allashtirish va avtomatlashtirish uchun ilg‘or texnologiyalar, xususan sun’iy
intellekt (SI) yondashuvlari keng qo‘llanilmoqda. Ushbu maqolada sun’iy intellekt
yordamida chang ushlovchi apparatlarning ish rejimini real vaqt rejimida
optimallashtirish metodologiyasi, natijalari va amaliy ahamiyati tahlil qilinadi.
Tadqiqot jarayonida chang ushlovchi apparat (siklon yoki skrabber) ish
faoliyatini samarali monitoring qilish va boshqarishni ta’minlash uchun quyidagi
bosqichlar amalga oshirildi: Havo oqimi tezligi, bosim farqi, chang konsentratsiyasi
va harorat kabi parametrlar turli turdagi sensorlar yordamida real vaqt rejimida
kuzatildi. To‘plangan ma’lumotlar sun’iy neyron tarmoqlari (SNT) uchun
tayyorlandi. Ular normalizatsiya qilindi va o‘quv bazasiga kiritildi. O‘quv
ma’lumotlari asosida ko‘p qatlamli sun’iy neyron tarmog‘i qurilib, uning chiqish
qismida chang ushlovchi apparat samaradorligi (
η
) regressiya modeli orqali prognoz
qilindi. Ish sharoitlariga mos keluvchi boshqaruv parametrlarini aniqlash uchun
genetik algoritmlar va mustahkamlovchi o‘rganish (reinforcement learning)
metodlari ishlatildi.
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series C 2025
18
1-
jadval. O‘lchov parametrlarining asosiy ko‘rsatkichlari
(namunaviy)
Parametrlar
O‘lchov birligi
O‘rtacha qiymat
Variatsiya
Oqim tezligi (V)
m/s
15.2
±
1.5
Kirishdagi chang
kons. (C₀)
mg/m³
450
±
30
Bosim farqi (ΔP)
Pa
220
±
20
Samaradorlik (η)
%
94.7
±
2.1
Sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv tizimi yordamida quyidagi natijalarga
erishildi:
•
Chang ushlovchi apparat
samaradorligi 92% dan 96% gacha oshdi, o‘rtacha
2
–
4% ga yaxshilandi.
•
Energiya sarfi 8% ga kamaydi, bu esa iqtisodiy va ekologik jihatdan muhim
ahamiyatga ega.
•
Real vaqt monitoring tizimi nosozliklarni erta aniqlash va ularga tezkor javob
berishni ta’minladi.
•
Ish rejimlari yuklama o‘zgarishlariga avtomatik tarzda moslashtirildi, bu esa
tizim barqarorligini oshirdi.
Vaqt (soat)
Samaradorlik, %
(SI bilan)
Samaradorlik, %
(SIsiz)
0
92
90
1
93
90.5
2
94
91
3
94.5
91.5
4
95
91.8
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series C 2025
19
5
95.5
92
6
96
92.2
1-
rasm. Sun’iy intellekt modeli asosida samaradorlik pragnozi
Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt yondashuvi chang
ushlovchi apparatlarning ish faoliyatini sezilarli darajada yaxshilaydi. Sun’iy neyron
tarmoqlari asosidagi model aniq va tezkor prognozlarni taqdim etib, operatorlarning
aralashuvini kamaytiradi va inson xatolari ehtimolini pasaytiradi. Bundan tashqari,
SI yordamida texnik xizmat ko‘rsatishni samarali rejalashtirish mumkin bo‘lib,
ekspluatatsion xarajatlarni kamaytirishga xizmat qiladi.
Biroq, model samaradorligi to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri foydalanilgan ma’lumotlar
sifatiga va modelning to‘g‘ri sozlanishiga bog‘liq. Shuningdek, ishlab chiqarish
J
ourn
а
l of
А
n
а
lytic
а
l Synergy
а
nd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 5, Series C 2025
20
muhiti doimiy o‘zgarib turishi sababli, modelni muntazam qayta
o‘qitish zarur. Bu, o‘z navbatida, tizimning uzoq muddat
samaradorligini ta’minlashga yordam beradi.
Sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish chang
ushlovchi apparatlar samaradorligini oshirishda, energiya tejamkorligini
ta’minlashda va ekologik xavfsizlikni mustahkamlashda katta imkoniyatlar yaratadi.
Kelajakda ushbu yondashuvni kengroq sanoat tarmoqlariga joriy etish orqali
avtomatlashtirilgan, aqll
i ishlab chiqarish tizimlariga o‘tish yo‘lida muhim qadamlar
qo‘yiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO’YXATI:
1.
Ergashev N.A., Tursunova M.Z. Ho‘l usulda chang ushlovchi apparatda massa
almashinuv jarayonlarni tajribaviy tadqiq qilish // Farg‘ona politexnika institutining
ilmiy-texnik jurnali.
–
Farg‘ona, 2024.
-B. 75-82.
2.
Эргашев Н.А., Алиматов Б.А., Ахунбаев
А.А. Энергетическая эффективность
абсорбционной газоочистки // Фарғона политехника институтининг илмий
-
техник журнали. –
Фарғона, 2017. –
№4. –
Б. 140
-143.
3.
S.N. Avdeev, A.I. Zaytsev.
Gaz va chang tutish uskunalari
. Moskva: Mashgiz, 2021.
4.
R.M. Mamatov, A.K. Karimov.
Sanoat ekologiyasi
. Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2019.
5.
Ubaydullayev A.X., Karimov B.B.
Chang ushlash va gaz tozalash texnologiyalari
.
Toshkent: TDYU nashriyoti, 2020.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof
-muhitni muhofaza qilish
qo‘mitasining rasmiy veb
7.
Qodirov I., Usmonov B.
Ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanish
.
Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
