J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series C 2025
49
ELEKTROMAGNIT TO'LQINLAR SHKALASI
Abdulatif Muhiddinov
Mirzo Ulug’bek maktabining 9-sinf o’quvchisi
Ilmiy rahbar: Xolmurodov Sayidxo'ja Allayor o'g'li
Annotatsiya:
Elektromagnit to’lqinlari haqida, Elektromagnit to'lqinlar
shkalasi asosiy to'lqinlari, Elektromagnit to'lqinlar shkalasidagi to'lqinlar va ularning
chastotasi hamda to’lqin uzunligi, Elektromagnit to'lqinlarining to'lqin uzunligi va
chastotasi orasidagi bog'lanish formulasi va xavfsizlik choralari haqida.
Kalit so’zlar:
Elektro magnit to’lqinlar, to’lqin uzunligi, nurlar, nurlanish,
to’lqinlar
Annotation:
Electromagnetic waves, the main waves of the electromagnetic
spectrum, the waves in the electromagnetic spectrum and their frequency and
wavelength, the relationship formula between the wavelength and frequency of
electromagnetic waves, and safety precautions.
Keywords: Electromagnetic, wavesWavelength, Rays,Radiation, Waves
Аннотатция:
Электромагнитные
волны,
основные
волны
электромагнитного спектра, волны в электромагнитном спектре и их частота
и длина волны, формула связи между длиной волны и частотой
электромагнитных волн, а также меры безопасности.
Ключевые слова: Электромагнитные волны, Длина волны, Лучи,
Излучение, Волны
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series C 2025
50
Elektromagnit To'lqinlar:
Elektromagnit to'lqinlar elektr va
magnit maydonlarining bir- biriga perpendikulyar ravishda
tebranib, bo'shliqda tarqaladigan to'lqinlardir
To'lqin Uzunligi:
To'lqin uzunligi - bu ikkita ketma-ket
to'lqin cho'qqilari yoki chuqurliklari orasidagi masofa. U elektromagnit
nurlanish turini aniqlaydi
Elektromagnit To'lqinlar Shkalasi:Elektromagnit to'lqinlar — yorug'lik tezligi
bilan tarqaladigan va elektr maydoni hamda magnit maydonining o'zaro ta'sirida
vujudga keladigan to'lqinlardir. Ular turli chastotalarda mavjud bo'lib, har bir
chastota diapazoni o'ziga xos xususiyatlar va ilovalarga ega. Elektromagnit to'lqinlar
shkalasi bu to'lqinlarning turli chastota va uzunliklarini o'z ichiga olgan tizimdir. Bu
shkalada joylashgan to'lqinlar, o'ziga xos energiya va ilovalar bilan turli sohalarda,
jumladan, telekommunikatsiya, tibbiyot, astronomiya va boshqa ilmiy tadqiqotlarda
ishlatiladi.
Elektromagnit to'lqinlar shkalasida quyidagi turdagi to'lqinlar joylashadi,
ularning har biri turli chastota va uzunliklarga ega:
Radio to'lqinlari
Chastota oralig'i
: 3 Hz — 300 GHz
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series C 2025
51
Uzunlik
oralig'i
:
1000
km
—
1
mm
Xossalari
: Past chastotali, uzoq masofalarga tarqaladi
Misollar
: Radioeshittirish, televideniye, mobil telefonlar, Wi-Fi, Bluetooth,
sun'iy yo'ldoshlar.
Mikrotolqinlar
Chastota oralig'i
: 300 MHz — 300 GHz
Uzunlik
oralig'i
:
1
m
—
1
mm
Xossalari
: Oson yo‘naltiriladi, metallarda aks etadi
Misollar
: Mikrotolqinli pechlar, radar tizimlari, kosmik aloqa, 5G tarmoqlari.
Infraqizil to'lqinlar
Chastota oralig'i
: 300 GHz — 430 THz
Uzunlik
oralig'i
:
1
mm
—
700
nm
Xossalari
: Issiqlik chiqaradi
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series C 2025
52
Misollar
: Isitish, termal kameralar, masofadan boshqarish,
tibbiy qurilmalar.
Ko'rinadigan yorug'lik
Chastota oralig'i
: 430 THz — 770 THz
Uzunlik
oralig'i
:
700
nm
—
400
nm
Xossalari
: Inson ko‘zi bilan ko‘riladi
Misollar
: Odam ko'zining ko'ra olish imkoniyati mavjud bo'lgan nurlar.
Ultrabinafsha to'lqinlar
Chastota oralig'i
: 770 THz — 30 PHz
Uzunlik
oralig'i
:
400
nm
—
10
nm
Xossalari
: Yuqori energiyali, tirik hujayralarga zarar yetkazishi mumkin
Misollar
: Quyosh nurlari, UV sterilizatsiya, tibbiy texnologiyalar.
Rentgen nurlari
Chastota oralig'i
: 30 PHz — 30 EHz
Uzunlik
oralig'i
:
10
nm
—
0.01
nm
Xossalari
: Tana to‘qimalaridan o‘tadi, suyaklarni aks ettiradi
Misollar
: Rentgenografiya, xavfsizlik skanerlar, kosmik tadqiqotlar.
Gamma nurlari
Chastota oralig'i
: 30 EHz — 300 EHz+
Uzunlik
oralig'i
:
0.01
nm
—
0.0001
nm
Xossalari
: Eng qisqa to‘lqin uzunligi, eng katta energiya.
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series C 2025
53
Misollar
: Yadro reaktsiyalari, onkologiya (kanserni davolash),
kosmik tadqiqotlar.
Elektromagnit to‘lqinlarning xavfi va himoya
choralari:
1.UV nurlaridan quyosh kremi bilan himoyalanish kerak: Quyosh nurlarida
mavjud bo‘lgan
ultrabinafsha (UV)
nurlar, ayniqsa
UV-B va UV-A
to‘lqinlari,
inson terisi uchun xavfli bo‘lishi mumkin. Quyosh kremi (yoki quyoshdan himoya
qiluvchi krem —
sunscreen
) bu zararli nurlarning teriga yetkazadigan salbiy
ta’sirini kamaytiradi.
2.Rentgen nurlaridan foydalanishda maxsus qo‘riqlovchi qalqonlar ishlatiladi:
Rentgen nurlari
(yoki
X-nurlar
) yuqori energiyali elektromagnit to‘lqinlar bo‘lib,
tirik to‘qimalardan o‘tish xususiyatiga ega. Bu xossa tibbiy diagnostikada juda
foydali, lekin ayni vaqtda
biologik to‘qimalar uchun xavfli
bo‘lishi mumkin. Shu
sababli,
rengen apparatlari bilan ishlaganda maxsus qo‘riqlovchi vositalar
ishlatiladi.
3.Gamma nurlari faqat maxsus muhofazalangan sharoitda qo‘llaniladi:
Gamma nurlari
— elektromagnit spektridagi eng qisqa to‘lqin uzunligiga va eng
yuqori energiyaga ega bo‘lgan to‘lqinlardir. Ularning o‘tuvchanlik xususiyati juda
kuchli, shuning uchun ular
faqat maxsus muhofazalangan sharoitda
ishlatiladi.
Spektorning funktsional qismalri
1.
Radio To'lqinlari:
Aloqa, radar, navigatsiya.
2.
Mikroto'lqinlar:
Aloqa, mikroto'lqinli pechlar, ma'lumot uzatish.
3.
Infraqizil Nurlanish:
Issiqlik, tibbiy tasvirlar, masofaviy boshqarish.
4.
Ko'rinadigan Nur:
Ko'rish, fotosintez, yorug'lik manbalari.
5.
Ultrabinafsha Nurlanish:
Vitamini D sintezi, tibbiy davolash,
sterilizatsiya.
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series C 2025
54
6.
Rentgen Nurlanish:
Tibbiy tasvirlar, materiallarni
tekshirish
7.
Gamma Nurlanish:
Radioaktiv parchalanish, tibbiy
davolash, sterilizatsiya.
Elektromagnit to'lqinlar shkalasi va to'lqin uzunligini topish formulasi:
Elektromagnit to'lqinlarning
to'lqin uzunligi
(λ) va
chastotasi
(f) o'rtasidagi
bog'lanish
Joule-Maksvell
formulasi bilan ifodalanadi. Bu formulada, to'lqin
uzunligini aniqlash uchun chastota va yorug'lik tezligi ma'lum bo'lishi kerak
To'lqin uzunligini hisoblash formulasi:
λ=
𝒄
𝒇
c — yorug'lik tezligi,
ya'ni vakuumda elektromagnit to'lqinlarining tarqalish
tezligi (
10
8
m/s
),
F — chastota
(gerzlar, Hz)
Mavzuga doir masalalarni yechish:
1.
AM radioeshittirish to‘lqininig chastotasi 1000 kHz, uning uzunligini
hisoblang
Berilgan:
f=1000000Hz, c=
10
8
m/s
Formula: λ=
𝒄
𝒇
Yechilishi:
λ=
10
8
m/s
1000000Hz
=300m
Javob:
300m
2.
2 m uzunlikdagi elektro magnit to‘lqin chastotasini hisoblang
Berilgan:
λ=2 m, c=
10
8
m/s
Formula:
f=
𝑐
λ
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series C 2025
55
Yechilishi: f
=
3×10
8
m/s
2 𝑚
=150MHz
Javob: 150MHz
3.
1.2 m uzunlikdagi to‘lqin turini aniqlang
Javob: mikroto‘lqinlar
4.
500 nm uzunlikdagi elektromagnit to‘lqinining chastotasini hisoblang
Berilgan:
λ=500 nm, c=
10
8
m/s
Formula:
f=
𝑐
λ
Yechilishi: f
=
3×10
8
m/s
500∗10
−9
𝑚
=6*
10
14
Hz
Javob
: 6*
10
14
Hz
Mustaqil yechish uchun masalar
1.
1.5 m uzunlikdagi to'lqinning elektromagnit spektridagi turini aniqlang.
Javob:
Radioto'lqinlar
2.
0.01 nm uzunlikdagi elektromagnit to'lqinning turini aniqlang.
Javob:
Gamma nurlari.
3.
400 nm uzunlikdagi elektromagnit to'lqinning ko'rinadigan spektrdagi
rangini aniqlang.
Javob:
Binafsha.
4.
1000 MHz chastotali elektromagnit to'lqinning uzunligini hisoblang.
Javob:
To'lqin uzunligi 0.3 m.
5.
10 MHz chastotali elektromagnit to'lqin uzunligini hisoblang.
Javob:
λ=30m
6.
500 kHz chastotali elektromagnit to'lqin uzunligini hisoblang.
J
ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd
Scientific
Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9
Volume 1, Issue 3, Series C 2025
56
Javob:
λ=600m
7.
To'lqin uzunligi 50 m bo'lgan elektromagnit to'lqin
chastotasini hisoblang.
Javob:
f=6 MHz
8.
To'lqin uzunligi 1 km bo'lgan elektromagnit to'lqin chastotasini hisoblang.
Javob:
f=300 KHz
9.
To'lqin uzunligi 10 cm bo'lgan elektromagnit to'lqin chastotasini hisoblang.
Javob:
f=3 GHz
10. To'lqin uzunligi 5 cm bo'lgan elektromagnit to'lqin chastotasini hisoblang.
Javob:
f=6 GHz
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Dusmuratov M.B.
Fizika: oliy ta’lim muassasalariga kiruvchilar uchun
qo‘llanma.
– Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU bosmaxonasi, [nashr yili
ko‘rsatilmagan]. – [betlar soni ko‘rsatilmagan].
2.
Usmonov M.
Fizika: qo‘llanma.
– [Nashriyot nomi va yili ko‘rsatilmagan].
– [betlar soni ko‘rsatilmagan].
3.
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi
–
sanasi: 2025 yil 17 aprel).
4.
Karimov, A.A.
Umumiy fizika kursi.
– Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti nashriyoti, 2021. – 312 b.
