JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
284
284
GAZ ALANGASIDA PAYVANDLASH ISHLARINI BAJARISHNING
ZAMONAVIY USULLARI BILAN TAXLILIY ISHLASH
Nurullayev Shahzod Sulaymon o’g’li
Andijon davlat texnika instituti,
“Texnologik mashinalar va jihozlar” yo’nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya:
Maqolada gaz alangasi payvandlash ishlarining zamonaviy usullari
bilan taxliliy ishlashda, sanoatda tutgan o‘rni, afzalliklari va avtomatlashtirilgan
boshqaruv imkoniyatlari haqida so‘z boradi. Shuningdek, neyro-noaniq (neuro-fuzzy)
boshqaruv modellarining bu texnologiyadagi o‘rni va samaradorligi yoritiladi.
Kalit so’zlar:
Gaz alangasi, payvandlash, atsetilen, gorelka, kislorod, xavfsizlik,
texnologik jarayon
Kirish
Sanoat taraqqiyotining bugungi bosqichida metall buyumlar va konstruksiyalarga
payvandlab ishlov berish texnologiyalari doimiy takomillashib bormoqda. Jumladan,
payvandlash texnologiyalari orasida
gaz alangasida payvandlash
ishlarining
yuqori
samaradorligi, avtomatlashtirish imkoniyati va sifat ko‘rsatkichlari bilan ajralib turadi.
Bu usul gaz muhitidan foydalangan holda metall sirtini eritish orqali barqaror va
mustahkam payvand choklarini hosil qilish texnologiyasidir. Ushbu jarayonda payvand
simi doimiy ravishda erib, payvand chokiga birikadi va gaz muhitida oksidlanishdan
himoyalanadi.
Gaz alangasida payvandlash ishlarining amaliy ahamiyati sanoatning turli
sohalarida, xususan, mashinasozlik, avtomobilsozlik, aviatsiya, kemasozlik, qurilish va
energetika sohalarida alohida o‘rin tutadi. GAPI texnologiyasining keng qo‘llanishiga
quyidagi omillar sabab bo‘lmoqda:
Jarayonning yuqori avtomatlashtirish darajasi
— robotlashtirilgan tizimlarda
samarali qo‘llaniladi;
Xarajat va vaqt jihatdan tejamkorlik
— yuqori mahsuldorlikka erishiladi;
Sifatli va chuqur penetratsiyali payvand choklari
— mustahkamlik
ko‘rsatkichlari yuqori bo‘ladi;
Har xil metallar bilan ishlash imkoniyati
— po‘lat, alyuminiy, mis, magniy
kabi materiallarda qo‘llaniladi;
Past spatter va kam fume hosil bo‘lishi
— atrof-muhitga zararli ta’sir kamayadi.
Avvalgi payvandlash texnologiyalari, asosan, inson omiliga bog‘liq bo‘lgan
bo‘lsa, bugungi kunda avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari — xususan,
sun’iy
intellekt asosidagi neyron tarmoq va fuzzy logic (noaniq mantiq)
tizimlari
yordamida payvandlash jarayoni real vaqt rejimida aniqlik bilan boshqarilmoqda. Bu
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
285
285
texnologiyalar sirt haroratini o‘lchab, kerakli penetratsiyani ta’minlash uchun
payvandlash parametrlarini avtomatik tarzda sozlaydi.
Shu boisdan, gaz alangasida payvandlab ishlov berish texnologiyasining
zamonaviy variantlari, ayniqsa GAPI usuli, nafaqat texnologik, balki ilmiy-tadqiqot
yondashuvlar bilan boyitilib, sanoat ishlab chiqarishining ajralmas bo‘g‘iniga
aylanmoqda. Bu maqolada mazkur texnologiyaning dolzarbligi, nazariy asoslari
hamda avtomatlashtirilgan boshqaruv yondashuvlari ilmiy tahlil qilinadi.
GAPI texnologiyasining zamonaviy ahamiyati
Gaz alangasida payvandlash (GAPI) texnologiyasi bugungi kunda eng ommaviy
va ilg‘or payvandlash usullaridan biri hisoblanadi. Bu texnologiya metall qismlarni
yuqori aniqlikda, avtomatik yoki yarimavtomatik tarzda birlashtirish imkonini beradi.
GAPI texnologiyasining keng qo‘llanilishiga sabab bo‘lgan asosiy omillar
quyidagilardan iborat:
Avtomatlashtirish va robotlashtirishga mosligi
GAPI texnologiyasi sanoat
robotlari yordamida osongina boshqarilishi mumkin. Bu esa inson omiliga bog‘liq
xatoliklarning oldini oladi va xavfsizlikni oshiradi.
Yuqori unumdorlik va tezkor ishlash
Ushbu texnologiya doimiy simlardan
foydalanadi, bu esa payvandlash jarayonining uzluksiz bo‘lishini ta’minlaydi. Natijada
ishlab chiqarish tezligi sezilarli darajada oshadi. Ayniqsa, yirik sanoat tarmoqlarida bu
jihat katta iqtisodiy samara beradi.
Sifatli va izchil payvand choklari
GAPI usulida payvandlash chok harorati
yuqori va nazorat ostida bo‘lganligi sababli choklar chuqur, bir tekis va mustahkam
bo‘ladi. Bu esa metall konstruktsiyalarning uzoq muddat xizmat qilishini ta’minlaydi.
Kam chiqindi va zararli gazlar ajralishi
GAPI jarayonida fume (tutun) va
spatter (metall tomchilari) miqdori boshqa payvandlash usullariga nisbatan ancha past.
Ayniqsa atsetilen gazlardan foydalanilganda ekologik xavfsizlik darajasi yuqori
bo‘ladi.
Turli xil metallar bilan ishlash imkoniyati
Bu texnologiya turli qotishmalar:
uglerodli va past qotishmali po‘lat, zanglamaydigan po‘lat, alyuminiy va magniy kabi
metallar bilan samarali ishlash imkonini beradi. Shuning uchun GAPI
mashinasozlikdan tortib aviatsiyagacha bo‘lgan tarmoqlarda keng qo‘llaniladi.
Moslashuvchanlik va oson sozlash imkoniyati
GAPI tizimida parametrlarni real
vaqt rejimida o‘zgartirish mumkin. Bu xususiyat murakkab sirtlar yoki turli
qalinlikdagi materiallar bilan ishlaganda ayniqsa foydalidir.
Ilmiy yondashuvdagi muhim taraqqiyotlardan biri
— bu GAPI
texnologiyasining
sun’iy intellekt yordamida boshqarilishi
, ya’ni neyron tarmoqlar
va fuzzy logic modellarining integratsiyasi orqali payvandlash jarayonini real vaqtda
nazorat qilishdir. Bu orqali sirt harorati asosida penetratsiya chuqurligi aniqlanib,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
286
286
avtomatik ravishda parametrlar sozlanadi. Bunday intellektual yondashuv nafaqat
aniqlikni, balki jarayonning barqarorligini ham ta’minlaydi.
Gaz alangasining fizik va texnologik xususiyatlari:
Gaz alangasi yordamida issiqlik oqimi metallga yo‘naltiriladi va u eriy boshlaydi.
Payvandlash davomida quyidagi omillar muhim ahamiyatga ega:
- Gaz turlari: propan, C
3
H
8
va ularning aralashmalari har xil penetratsiya va
metallning mikrostrukturaviy xossalarini ta’minlaydi.
Xulosa
Gaz alangasida payvandlash texnologiyasi yengil, oson, arzon va xavfsiz usul
bo‘lib, u turli xil metall konstruksiyalarni payvandlashda keng qo‘llaniladi. Ushbu
usulning zamonaviy imkoniyatlarini chuqur o‘rganish va takomillashtirish sanoat
rivojiga katta hissa qo‘shadi. Gaz alangasida payvandlash usullarining afzalliklari,
issiqlik taqsimoti nazoratining aniqligi, materiallar deformatsiyasining kamayishi,
ekologik xavfsizlik va mehnat unumdorligining oshishi kabi jihatlar tahlil qilindi.
Bundan tashqari, gaz alangasida payvandlash texnologiyasining turli sanoat
tarmoqlarida qo‘llanilishi – mashinasozlik, qurilish, kommunal xizmatlar va boshqa
sohalardagi dolzarb muammolar yechimida tutgan o‘rni ko‘rsatib o‘tildi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Nurullayev.Sh.S “Gaz alangasida payvandlash ishlarini bajarishning zamonaviy
usullari” – Bitiruv malakaviy ishi. ADTI, 2025.
2.O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoevning 2025-yil 13-yanvardagi
“O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha qarorlar
3.Сварки и свариваемые материалы: В 3-х т. Т. 2. Технология и оборудование:
Справочное издание/ Под. ред. В.М. Ямпольского. - М.: Изд-во МГТУ им Н.Э.
Баумана, 1998.
4. Сварка и резка материалов: Учеб. пособие/ М.Д. Банов, Ю.В. Казаков, М.Г.
Козулин и др.; Под ред. Ю.В. Казакова. - М.: Издательский центр «Академия»,
2001
5. Электросварка в машиностроении. – М.: Машиностроение, 2015.
6. GOST 1077-79E – Payvandlash gorelkalarining texnik tavsifi.
Internet saytlari:
1.
4. www.ziyo.uz
5. www.weldinginfo.uz
