JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
275
275
LAZERLI PAYVANDLASHNI AVTOMOBILSOZLIKDA
QO’LLANILISH TAHLILI
Ergashev Bobur G’ofurjon o’g’li
AndDTI “TMJ” yo’nalish 4 – kurs k-83-21 guruh talabasi
AndDTI “TMJ” kafedrasi Muydinov Azizbek
Annotatsiya:
Yurtimizda hozirgi kunda rivojlanish juda jadal darajada
o’smoqda. Shu jumladan Uz Avto sanoatda ham juda katta o’zgarishlar olib
borilmoqda .Avtomobil ishlab chiqarishda zamonaviy texnika va payvandlash
apparatlari olib kelinib ulardan samarali foydalanilmoqda .Avtomobillarni tom qismini
hamda avtomobilni boshqa nozik qismlarini payvandlashda lazer payvandlash
apparatidan foydalanilmoqda .Lazer payvandlash yordamida payvandlash jarayoni tez
va sifatli olib boriladi. Lazer payvandlashusuli hozirgi kunda rivojlanib borayotgan
payvandlash texnologiyasi hisoblanadi.
Kalit so’zlar:
Lazer bilan payvandlash ehtiyot qismlari, lazer kallaklari,lazer
aparatini himoya uchliklari,himoya gazi,lazen nuri.
Lazerli payvandlash
- bu issiqlik manbai sifatida yuqori energiyali zichlikdagi
lazer nuridan foydalanadigan samarali va aniq payvandlash usuli, ammo bu jarayon
lazer nurlari va payvandlash chokining o'lchami o'rtasidagi muvofiqlikni talab qiladi.
Nisbatan gapiradigan bo'lsak, gazli metall yoyi va ketma-ket payvandlash bo'shliq
o'lchamlari mos kelmaydigan vaziyatlarni hal qilishda samaraliroqdir. Shuning uchun,
ba'zi avtomobil ishlab chiqaruvchilari ideal payvandlash natijalariga erishish uchun
lazerli payvandlash va gazni payvandlashni takomillashtirib birlashtiradi.
Muammo va yechim
Hozirgi vaqtda avtomobil xaridorlari o'z mahsulotlarining sifati va ishlashiga
tobora ortib borayotgan talablarni qo'ymoqda. Mijozlarning ehtiyojlarini qondirish
uchun doimiy jarayon innovatsiyasi zarur.
Xuddi shu narsa lazerli payvandlash jarayonlariga ham tegishli. Avtomobil ishlab
chiqaruvchilari mahsulot sifatini ta'minlash va turli bo'shliq o'lchamlari uchun ma'lum
bir payvandlash moslashuvchanligini saqlab qolish bilan birga tezroq payvandlash
tezligi va qisqaroq ishlab chiqarish tsikllari bilan jarayonlarni qabul qilishga umid
qiladilar.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
276
276
1-rasm. Lazerli payvandlash
Lazer bilan payvandlash apparati keng qo'llaniladi, ammo payvandlash jarayonida
yoriqlar, payvandlash g'ovakliligi va sochilib ketish kabi nuqsonlar ko'pincha
kuzatiladi. Ular lazer bilan payvandlashni tebranish, impuls va boshqa usullar bilan
birlashtiradi. Ushbu printsipni o'rganayotganda, ular sanoat uskunalari bilan
kombinatsiyaga ham ahamiyat berishadi va o'z tadqiqotlarini targ'ib qilish uchun yangi
mahsulotlardan faol foydalanadilar. Tadqiqot yuqori amaliylikka ega. Maishiy
tadqiqotlar asosan lazerli payvand choklarining nuqsonlarini qanday hal qilishga
qaratilgan bo'lib, payvandlash nuqsonlarini shakllantirish mexanizmi ham batafsil
o'rganilgan.
Lazerli payvandlashning afzalliklari
1. Yuqori aniqlik
2. Buralish erkinligi
3. Yuqori ulanish tezligi
4. Zausenslar hosil bo‘lmagan
5. Barqaror sifat
6. Materialning keng o‘tkazuvchanligi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
277
277
Lazerli payvandlash kamchiliklari
Lazerli payvandlashning jiddiy kamchiligi asbob-uskunalarning yuqori narxi
hisoblanadi.Bu investitsiyalar juda yaxshi o‘ylangan bo‘lishi kerak.Investitsiyalarning
qoplanishi sotib olishdan oldin oqilona ta’minlanishi kerak, aks holda lazerli
payvandlash tizimi tezda zararli biznesga aylanishi mumkin.Shuning uchun, agar
shartnoma bo‘yicha xizmat ko‘rsatuvchi provayder lazerli payvandlash tizimini o‘z
mashina parkiga kiritish imkoniyatini ko‘rib chiqsa, tegishli marketing kampaniyasiga
katta mablag‘ sarflash tavsiya etiladi.Lazerli payvandlash Ishlab chiqarishdagi
ruxsatnomalarga buyurtmachilarning talablari doimiy ravishda o‘sib borayotgani
sababli tashqi qo‘llab-quvvatlash yaxshilanmoqda.An’anaviy payvandlash jarayonlari
endi ko‘plab ilovalar uchun mos kelmasligini kutish kerak.Shunday qilib, lazerli
payvandlashga investitsiyalar tobora boshqariladigan bo‘lsa-da, hali ham xavf
tug‘diradi.
Xulosa
Men ushbu bitiruv malakaviy ishimni tayyorlash jarayonida ushbu sohaning
zamonaviy ishlab chiqarishdagi ahamiyati va undan foydalanish imkoniyatlari haqida
koʻplab ma’lumotlarga ega boʻldim.
Lazerli payvandlash jarayonida chok sifatini ta’minlash va nazorat qilish
texnologiyalari mahsulotning bardoshliligi va ishonchliligini oshirishda muhim rol
oʻynaydi. Lazerli payvandlashni qaysi sohalarda qo'llanilishi, avfzalliklari va
kamchiliklari haqida umumiy ma'lumotga ega bo'ldim. Lazerli payvandlash hozirgi
kunda keng tarqalib borayotgan payvandlash usullaridan hisoblanadi.
Lazerli payvandlash yuqori aniqlik, kam energiya sarfi va minimal deformatsiya
kabi afzalliklarga ega. Lazerli payvandlash jarayonida payvandlash sifati ancha ortadi.
Shu bilan birga, payvand choklarining sifatini nazorat qilishda vizual tekshirish,
ultratovush yordamida tekshirish, rentgen va termografik usullar keng qoʻllaniladi. Bu
usullar payvand choklaridagi ichki va tashqi nuqsonlarni aniqlash, jarayonning
ishonchliligini oshirish imkonini beradi. Real vaqt rejimida monitoring tizimlari va
sun’iy intellekt algoritmlari esa chok sifatini avtomatik kuzatish va tahlil qilishni
osonlashtiradi.
Oʻrganish davomida lazerli payvandlash jarayonida texnologik parametrlarni
optimallashtirish muhimligi aniqlandi. Lazer quvvati, payvandlash tezligi va material
xususiyatlari kabi omillar chokning mustahkamligini va estetikasini ta’minlashda katta
ahamiyatga ega. Ushbu texnologiya sanoatning turli sohalarida, xususan,
avtomobilsozlik, aviatsiya va tibbiyotda keng qoʻllaniladi. Lazerli payvandlashni
avtomobilsozlikdagi orni juda yuqori hisoblanadi. Hozirgi kunda lazer nurlari
yordamida UZ AVTO sanoatda keng foydalanilmoqda.Uz Avto sanoatda ishlab
chiqarilayotgan onix va trecker avtomobillarini tom qismini kesish jarayonida keng
foydalanilmoqda.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
278
278
Umuman olganda, lazerli payvand choklarini nazorat qilish texnologiyasi
mahsulot sifatini oshirish va ishlab chiqarish jarayonini optimallashtirishning muhim
qismi boʻlib, kelajakda sanoatning rivojlanishida hal qiluvchi rol oʻynaydi.
Asosiy adabiyotlar
1. Edward R. Bohard. Welding: Principles and Practces - American Welding
Society - Connect Learn Success, 2015 – 1147 rr.
2. Ermatov Z.D. Eritib payvandlash texnologik mashinalari va jihozlari. O’quv
qo`llanma – T.: Fan va texnologiyalar, 2018 – 456 b.
3. Абралов М.А., Дуняшин Н.С., Эрматов З.Д., Абралов М.М. Технология и
оборудование сварки плавлением. Учебник – Т.: Комронпресс, 2014 – 460 c.
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий
жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2016 йил якунлари ва 2017
йил истиқболларига бағишланган мажлисидаги Ўзбекистон Республикаси
Президентининг нутқи. // “Халқ сўзи” газетаси. 2017 й., 16 январь, №11.
2. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси.- Т.: Ўзбекистон, 2017. - 46 б.
3. Dunyashin N.S., Ermatov Z.D. Suyuqlantirib payvandlash technologiyasi va
jihozlari. Ma’ruzalar matni. 1-qism - Т.:ТDTU, 2013 – 136 с.
4. Dunyashin N.S., Ermatov Z.D. Suyuqlantirib payvandlash texnologiyasi va
jihozlari. Ma’ruzalar matni. 2-qism - Т.:ТDTU, 2013 – 106 с.
5. Абралов М.А., Эрматов З.Д., Дуняшин Н.С. Конспект лекций по
дисциплине «Технология и оборудование сварки плавлением» для подготовки
бакалавров. Часть 1. - Ташкент: ТашГТУ, 2008 –112 с.
6. Абралов М.А., Эрматов З.Д., Дуняшин Н.С. Конспект лекций по
дисциплине «Технология и оборудование сварки плавлением» для подготовки
бакалавров. Часть 2. - Ташкент: ТашГТУ, 2008 –100 с.
