JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
172
172
MUROBAHA SAVDOSI: MOHIYATI, TARIXI
VA ZAMONAVIY AHAMIYATI
Tillayev Muhammadali
- 404-guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada murobaha savdosining mohiyati, tarixiy
shakllanishi va zamonaviy moliya tizimidagi o‘rni yoritilgan. Islom iqtisodiy
tamoyillariga asoslangan ushbu savdo shakli orqali ribosiz moliyaviy operatsiyalar
amalga oshiriladi. Murobaha bitimlarining shariatga muvofiq bo‘lishi uchun qo‘yilgan
asosiy talablar va ularning amaliyotdagi ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek,
maqolada murobahaning islom banklarida qanday qo‘llanilishi va kelajakdagi
istiqbollari haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Murobaha, islom iqtisodiyoti, shariat, ribo, moliyaviy bitim, islom
banklari, foyda, shaffoflik.
Kirish
Murobaha savdosi – islomiy moliyaviy operatsiyalarning eng qadimiy va eng
ko‘p qo‘llaniladigan shakllaridan biridir. Arabcha "murobaha" so‘zi "foyda qo‘shib
sotish" degan ma’noni bildiradi. Bu savdo turi ribosiz moliyaviy bitimlarni amalga
oshirishda shariat asoslariga tayanadi.
Shariat asoslari
Qur’oni Karimda savdo halol, ribo esa harom qilingan (Baqara surasi, 275-oyat).
Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) savdoda halollik va shaffoflikka urg‘u berganlar.
Murobahaning o‘ziga xos jihati – mahsulotning tannarxi va ustama foydasining
xaridorga ochiq-oshkora aytilishidir.
Tarixiy shakllanishi
Murobaha savdosi islomning ilk davridan boshlab mavjud. Payg‘ambar (s.a.v.) va
sahobalar davrida ushbu savdo turi keng qo‘llanilgan. Imom Abu Hanifa va boshqa
fiqh olimlarining fatvolarida murobaha bitimlari batafsil izohlangan. O‘rta asr
musulmon savdogarlari orasida ham bu bitimlar asosiy tijorat shakllaridan biri bo‘lgan.
Zamonaviy tizimda murobaha
XX asr oxiridan boshlab, murobaha savdosi islomiy moliya institutlarida keng
tatbiq etila boshlandi. Islom banklari mijoz topshirig‘iga binoan mahsulot xarid qiladi
va belgilangan foyda bilan mijozga bo‘lib to‘lash sharti bilan sotadi. Bu ribosiz
moliyalashtirish usuli bugungi kunda ko‘chmas mulk, avtomobil va ishlab chiqarish
uskunalari xaridida keng qo‘llanilmoqda.
Shariat talablariga muvofiqlik
Murobaha bitimining shariatga muvofiqligi uchun quyidagilar muhim:
Tannarx aniq va oshkora bo‘lishi;
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
173
173
Mahsulot sotuvchining mulkida bo‘lishi;
Foyda miqdori oldindan kelishilgan bo‘lishi;
Bitim ochiq va ikki tomonlama rozilik asosida tuzilishi.
Agar bu shartlar bajarilsa, murobaha bitimi halol hisoblanadi.
Xulosa
Murobaha savdosi islomiy moliya tizimida ribosiz bitimlarni amalga oshirishning
samarali va shariatga muvofiq usulidir. Tarixiy ildizlari va zamonaviy amaliyoti uning
dolzarbligini oshirmoqda. Shu bilan birga, har bir murobaha bitimi shariatga to‘liq
muvofiq bo‘lishi kerak, aks holda uning halolligi so‘roq ostida qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qur’oni Karim. Baqara surasi, 275-oyat.
2.
"Islom iqtisodiyotida fiqhiy qoidalar", 102–153-betlar.
3.
Usmoniy M. Taqiy.
An Introduction to Islamic Finance
.
4.
Siddiqi M.N.
Issues in Islamic Banking: Selected Papers
.
5.
Kamali M.H.
Islamic Commercial Law: An Analysis of Futures and Options
.
