JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
152
152
MENTOL VA GLITSERIZIN KISLOTASIDAN OLINGAN
SUPRAMOLEKULYAR KOMPLEKSLARNING
FIZIK KONSTANTALARI
Yettibaeva L.A., Abduazimova Z.O.
Guliston davlat universiteti
E–mail: lola1981a@mail.ru
Anatosiyasi:
Ushbu maqolada mentolning glitsirrizin kislotasi bilan yangi
hosilalarini sintez qilish sharoitlari, olingan yangi birikmalarning fizik kimyoviy
konstantalari keltirilgan. Olingan natijalar shuni ko’rsatadiki yangi birikmalar tashqi
ko’rinishi agregat holatlari va suyuqlanish temperaturalari bilan bir biridan farq qiladi.
Kalit so’zlar:
Menthol glitsirrizin kislotasi fizik kimyoviy konstantalari
Bugungi kunda o’simlik xomashyosi asosida olingan yuqori samarali, qator
kasdalliklar terapiyasida qo’llaniladigan kam do’zali dori preparatlari yaratish
bo’yicha tegishli ilmiy yechimlarni asoslash yani mentoll va glitserizin kislotasi bilan
hosil qilingan yangi supramolekulyar komplekslarini olish, ularning suvda eruvchanlik
xususiyatlarini oshirish qo’llanilish miqdorini yani dozasini kamaytirish, biologic
faollikka ega bo’lgan preparatlarni yaratish zarur. Tadqiqotning maqsadi mentol va
glitserizin kislotasi bilan birgalikda 3 xil nisbatdagi supramolekulyar komplekslarini
sintezlash va sintezlangan yangi supramolekulyar komplesklarning biologic faolligini
aniqlash usullarini ishlab chiqish
Menthol yalpiz yoki boshqa yalpiz moylaridan ajratilgan. Kimyoviy jihatdan
mentol o'simlikdan olingan siklik monoterpen spirtidir. Odatda og'iz bo'shlig'i
gigienasi uchun pestitsidlar, kosmetika, farmatsevtika, qandolat mahsulotlari va
xushbo'ylashtiruvchi vosita sifatida ishlatiladi [1]. Antioksidant, yallig'lanishga qarshi
va
og'riq
qoldiruvchi
ta'sirga
ega
[1].
Mentolning
fenolik
gidroksil guruhi mentolning yangi hosilalarini olish uchun diklorometandagi xlorid
kislota ishtirokida aromatik va alifatik karboksilik kislota bilan reaksiyaga kirishdi.
Glitserizin kislotasi - (20β-karboksi-11-okso-30-norolean-12-en-3β-il-2-
О
-β-
D-glyukopiranuronozil-α-D-glyukopironozil-duron
kislota)
kosmetologiya,
farmasevtika, oziq-ovqat sanoati va boshqa bir qanchga sohalarda kerakli xomashyo
hisoblanadi [2].
Shirinmiya (
Glycyrrhiza
L.) o’simligi ildizining asosiy farmakalogik
komponenti hisoblangan glitserizin kislota imminostimulyator, gepatoprotektor,
antivirus, antiallergik, yallig’lanishga qarshi tasirga ega bo’lgan dori vositalari ishlab
chiqishda istiqbolli modda sifatida qayt etilgan. Xitoy, Yaponiya , Korey ava Yevropa
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
153
153
davlatlaridaning xalq tabobati hamda rasmiy tibbiyotda qo’llanilib kelingan va imiy
tadqiqotlarning obyekti hisoblanadi.[3;4].
Materiallar va metodlar.
0.832g glitserrizin kislotasi ya’ni 0.001mol dan olib
50ml issiq distillangan suv va 50ml spirtni aralashmasida 50-60
0
С da magnitli
aralashtirgich yordamda aralashtirilib eritiladi, ustiga 0,076g mol o'lchovida esa
0.001mol mentol solinadi. Shundan song 5-6 soat 50-60
0
С da qizdirilib magnitli
aralashtirgich yordamida aralashtirib turiladi. Reaksion aralashma filtrlab olingach,
eritmadagi spirt rotorli bug’latich bilan yoki to’g’ri sovutgich bilan haydab olinadi.
Suvli qismi esa liafil usulda quritib olinadi. Maxsulot och sariq rangli kukun holida
bo’ladi.
Menthol va glitserrizin kislotasidan olingan yangi birikmalarni o‘rganishda
ularning kimyoviy tuzilmasini tahlil qilish nihoyatda muhim. Tuzilmani aniqlash va
har bir elementni to‘g‘ri identifikatsiya qilish uchun zamonaviy analitik usullar keng
qo‘llaniladi. Asosan, biz olingan birikmalarning fizik xosslari hamda dastlabki
tuzilishini identifikatsiya qilishda infraqizil spektroskopiya (IR), va yuqori samarali
suyuqlik xromatografiyasi (HPLC) kabi usullardan foydalandik.
Mentolning glitserrizin kislotasi bilan yangi hosilalarining sintezi quyidagi
reaksiya sxemasi bilan olib borildi:
Mentol va glitserizin kislotasi bilan yangi hosilalarining
fizik kimyoviy konstantalari.
No
Kompleks nomi
T
suyuq
(C
0
)
Rf*
sistema
Erituvchisi
Unumi
(%)
1
GK:Mt
2:1
215-220 C
0
0.8
Suv
spirt 70%
82%
2
GK:Mt
4:1
223-228 C
0
0.8
Suv
spirt 70%
85%
3
GK:Mt
9:1
225-232 C
0
0.8
Suv
spirt 70%
91%
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
154
154
Kelgusi ishlarimizda yangi sintezlangan komplekslarning biologik faolligi
boshoqli o’simliklarda stimulyator o’g’it sifatida o’rganilishi rejalashtirilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Sahoo MR, Marakanam SU, Varier RR. Development and evalution of Essential
Oil-based Lozenges using Menthol and Eucalyptus and in vitro evaluation of their
Antimicrobial activity in S. aureus and E. coli. Research journal of Pharmacy and
Technology. 2022; 15(11): 5283-8
2. Корниевская В.С. Изучение супрамолекулярных структур глицирризиновой
кислоты в растворах методами
1
Н ЯМР и ХПЯ // Автореферат дисс.
...к.хим.н. – Новосибирск, 2008. – С. 3–20.
3. Бондарев А.И., Зарудий Ф.С., Русаков И.А. Солодка (Обзор) // Хим.–фарм.
журн.– 1995. – Т.29, №10. – С. 33–39.
4. Кондратенко Р.М. Глицирризиновая кислота и родственные тритерпеноиды
солодкового корня в синтезе перспективных биологически активных
соединений // Автореферат дисс. …д.хим.н. Уфа, 2006. – С. 5–21.
