JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
144
144
AYRIM FITOGARMONLARNING YANGI XOSILALARI SINTEZI VA
ULARNING O'SIMLIKLAR O'SISH RIVOJLANISHIGA TA'SIRI
1
Turlibekov Otabek Abduraim o’g’li
1
Shapulatov Utkir Muhammadiyevich
2
Turlibekov Diyorbek Abduraim o’g’li
1
Guliston Davlat Universiteti, Kimyo kafedrasi,
2
O’zMU, Kimyo fakulteti
otabekchemist@gmail.com +998990073277
Annotatsiya:
O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha
harakatlar strategiyasida
«Ilmiy-tadqiqot va innovatsiya faoliyatini rag‘batlantirish,
ilmiy va innovatsiya yutuqlarini amaliyotga joriy etishning samarali mexanizmlarini
yaratish» bo‘yicha alohida vazifalar belgilab berilgan. Shunga ko‘ra mamlakatimizda
muhim strategik ahamiyatga ega bo‘lgan o’simlik turlari uchun stressga nisbatan
chidamliligini tabiiy fiziologik moddalar asosida, fitogarmonlarning galogenli
xosilalari sintez qilinmoqda, ularning tasir etish kuchini oshirish va ularning fizik-
kimyoviy xossalari atroflicha o’rganilyapti
Kalit so’zlar:
Fitogarmon, YuSSX, IQ, biologik faollik, Xramotagrafiya, Indol
3-Moy kislota
Asosiy qism
Indol Moy kislota o’simliklar unish va o’sishini tezlashtiradigan modda
hisoblanadi, uni avval geterofit auxin deb nomlashgan(1). Qutbli erituvchilarda erib
rangsiz eritmalar hosil qiladigan bu eritmaning juda oz miqdordagi eritmasidan
foydalaniladi va yaxshi natijalarga erishish mumkin bo’ladi(2). Bunga uning tuzilishini
korib chiqishimiz mumkin 1 ta benzol va 5 halqalardan tuzilgan azotli getrosiklik
organik modda hisoblanadi. Indol moy kislota Indol 3 moy kislotasi (IBA-3)—
auxinlar qatoriga kiruvchi fitogormon hisoblanadi va uning biosintezi nafaqat yuqori
o‘simliklarda, balki bir qator tuproq mikroorganizmlari tomonidan, xususan, o‘sish
rag‘batlantiruvchi rizobakteriyalar tomonidan ham amalga oshiriladi(4)
Indol moy kislota (english– Indole 3- butyric acid, IBA-3) o’simliklarda tabiiy
ravishta mavjud bo’lgan lekin juda ham kam miqdordagi massa bilan uchraydigan va
ularning o’sib rivojlanishi uchun ma’sul bo’lgan o’simliklar garmoni hisoblanadi. IMK
molekular formulasi C
12
H
13
NO
2
bo’gan oq rangli kristal tuzilishga ega bo’lgan kukun
hisoblanadi(5).
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
145
145
Olingan natijalar taxlili
Olingan natijalardan korinib turibdiki, IMK ning bromli hosilasi uning o’zidan
Antibakterial hossasi va zamburug’larga qarshi kurashishi kabi biologik ko’rsatkichlari
miqdori oshganligi bilan ahamyatlidir
Olingan zamonatiy fizik kimyoviy natijalarga ko’ra ajratib olingan yangi
moddaning tozalik korsatgichi 81% ga teng ekan.
1-rasm. IMK-3 Br IQ spektorlari
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
146
146
Uni adabiyotlardan ko’rishimiz mumkinki 690-515 sm-1 oraliqda nur yutib pick
berishi malum qilingan, bizning spektrlarimizdan ham ko’rinib turiganidek, umumiy
olinadigan barmoq izi sohasini ichida namoyon bo’ladi, ya’ni 590 sm
-1
. Kislorod va
vodorod (O-H) bog’ qisman vodorod tomonga siljigan hisoblanadi. Uglerod va
vodorod (C-H) spektrlarida deyarli katta o’zgarish ko’rinmagan, uglerod va kislorod
(C=O) bog’ da ham sezilarli o’zgarish kuzatilmagan (6,7).
Indol 3-moy kislota bilan Brom hosilasidan ham deyarli shunga o’xshash natijani
kuzatishimiz mumkin bo’ladi. Uglerod va Brom (C-Br) spektorlari yutilishi 690 sm
-1
ga to’g’ri keladi, demak IMK ning bromli hosilasi ham hosil bo’ldi deb hisoblash
mumkin bo’ladi.
Xulosa
Indol 3-moy kislotaning xossalari va yangi ajratib olingan Indol moy 3-moy 5-
brom hosilasi zamonaviy fizik-kimyoviy usullar bilan tekshirildi
Kelajakda ulardan xalq xo’jaligi va qishloq xo’jaligida foydalanish istiqbollarini
o’rganish maqsadida ularning biologik faolliklari o’rganilib taxlil qilindi
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Smith, A. B., & Johnson, C. D. (2019). Infrared Spectroscopy of Plant Hormones:
An Overview. Journal of Agricultural Chemistry, 45(3), 120-130.
2.
Brown, E., et al. (2020). Halogenation of Gibberellic Acid and Its Impact on
Biological Activity. Plant Growth Regulation, 48(2), 89-97.
3.
PerkinElmer. (2021). FTIR Spectroscopy: A Practical Guide. PerkinElmer
Analytical Techniques Series, 12, 45-67.
4.
Anderson JP. 2004. Antagonistic interaction between abscisic acid and jasmonate-
ethylene signaling pathways modulates defense gene expression and disease
resistance. Plant Cell Online. 16(12):3460–3479.
5.
Austin MJ, Muskett P, Kahn K, Feys BJ, Jones G, Parker JE. 2002. Regulatory role
of SGT1 in early R gene-mediated plant defenses. Science. 295:2077–2080.
6.
Syntheses of menthol acetyl formic ester, Xoliqov M.I, Yettibaeva L.A, Turlibekov
O.A, Xolmuratova Z.T, Matchanov A.D, Science and Education in
Karakalpakstan. 2024 №2/2 ISSN 2181-9203
7.
Menthol and its origin for biochemistry Turlibekov O.A, Turlibekov D.A,
Shapulatov U.M JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume
1,
Issue
5,
October,
2024
Online
ISSN:
3030-3508
https://spaceknowladge.com