Authors

  • Turlibekov Otabek Abduraim o’g’li
  • Shapulatov Utkir Muhammadiyevich
  • Turlibekov Diyorbek Abduraim o’g’li

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.jnci.103732

Keywords:

Kalit so’zlar: Fitogarmon YuSSX IQ biologik faollik Xramotagrafiya Indol 3-Moy kislota

Abstract

Annotatsiya: O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasida «Ilmiy-tadqiqot va innovatsiya faoliyatini rag‘batlantirish, ilmiy va innovatsiya yutuqlarini amaliyotga joriy etishning samarali mexanizmlarini yaratish» bo‘yicha alohida vazifalar belgilab berilgan. Shunga ko‘ra mamlakatimizda muhim strategik ahamiyatga ega bo‘lgan o’simlik turlari uchun stressga nisbatan chidamliligini tabiiy fiziologik moddalar asosida, fitogarmonlarning galogenli xosilalari sintez qilinmoqda, ularning tasir etish kuchini oshirish va ularning fizik-kimyoviy xossalari atroflicha o’rganilyapti


background image

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–78_Issue-2_June-2025

144

144

AYRIM FITOGARMONLARNING YANGI XOSILALARI SINTEZI VA

ULARNING O'SIMLIKLAR O'SISH RIVOJLANISHIGA TA'SIRI

1

Turlibekov Otabek Abduraim o’g’li

1

Shapulatov Utkir Muhammadiyevich

2

Turlibekov Diyorbek Abduraim o’g’li

1

Guliston Davlat Universiteti, Kimyo kafedrasi,

2

O’zMU, Kimyo fakulteti

otabekchemist@gmail.com +998990073277

Annotatsiya:

O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha

harakatlar strategiyasida

«Ilmiy-tadqiqot va innovatsiya faoliyatini rag‘batlantirish,

ilmiy va innovatsiya yutuqlarini amaliyotga joriy etishning samarali mexanizmlarini
yaratish» bo‘yicha alohida vazifalar belgilab berilgan. Shunga ko‘ra mamlakatimizda
muhim strategik ahamiyatga ega bo‘lgan o’simlik turlari uchun stressga nisbatan
chidamliligini tabiiy fiziologik moddalar asosida, fitogarmonlarning galogenli
xosilalari sintez qilinmoqda, ularning tasir etish kuchini oshirish va ularning fizik-
kimyoviy xossalari atroflicha o’rganilyapti

Kalit so’zlar:

Fitogarmon, YuSSX, IQ, biologik faollik, Xramotagrafiya, Indol

3-Moy kislota

Asosiy qism

Indol Moy kislota o’simliklar unish va o’sishini tezlashtiradigan modda

hisoblanadi, uni avval geterofit auxin deb nomlashgan(1). Qutbli erituvchilarda erib
rangsiz eritmalar hosil qiladigan bu eritmaning juda oz miqdordagi eritmasidan
foydalaniladi va yaxshi natijalarga erishish mumkin bo’ladi(2). Bunga uning tuzilishini
korib chiqishimiz mumkin 1 ta benzol va 5 halqalardan tuzilgan azotli getrosiklik
organik modda hisoblanadi. Indol moy kislota Indol 3 moy kislotasi (IBA-3)—
auxinlar qatoriga kiruvchi fitogormon hisoblanadi va uning biosintezi nafaqat yuqori
o‘simliklarda, balki bir qator tuproq mikroorganizmlari tomonidan, xususan, o‘sish
rag‘batlantiruvchi rizobakteriyalar tomonidan ham amalga oshiriladi(4)

Indol moy kislota (english– Indole 3- butyric acid, IBA-3) o’simliklarda tabiiy

ravishta mavjud bo’lgan lekin juda ham kam miqdordagi massa bilan uchraydigan va
ularning o’sib rivojlanishi uchun ma’sul bo’lgan o’simliklar garmoni hisoblanadi. IMK
molekular formulasi C

12

H

13

NO

2

bo’gan oq rangli kristal tuzilishga ega bo’lgan kukun

hisoblanadi(5).


background image

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–78_Issue-2_June-2025

145

145

Olingan natijalar taxlili


Olingan natijalardan korinib turibdiki, IMK ning bromli hosilasi uning o’zidan

Antibakterial hossasi va zamburug’larga qarshi kurashishi kabi biologik ko’rsatkichlari
miqdori oshganligi bilan ahamyatlidir


Olingan zamonatiy fizik kimyoviy natijalarga ko’ra ajratib olingan yangi

moddaning tozalik korsatgichi 81% ga teng ekan.

1-rasm. IMK-3 Br IQ spektorlari


background image

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–78_Issue-2_June-2025

146

146

Uni adabiyotlardan ko’rishimiz mumkinki 690-515 sm-1 oraliqda nur yutib pick

berishi malum qilingan, bizning spektrlarimizdan ham ko’rinib turiganidek, umumiy
olinadigan barmoq izi sohasini ichida namoyon bo’ladi, ya’ni 590 sm

-1

. Kislorod va

vodorod (O-H) bog’ qisman vodorod tomonga siljigan hisoblanadi. Uglerod va
vodorod (C-H) spektrlarida deyarli katta o’zgarish ko’rinmagan, uglerod va kislorod
(C=O) bog’ da ham sezilarli o’zgarish kuzatilmagan (6,7).

Indol 3-moy kislota bilan Brom hosilasidan ham deyarli shunga o’xshash natijani

kuzatishimiz mumkin bo’ladi. Uglerod va Brom (C-Br) spektorlari yutilishi 690 sm

-1

ga to’g’ri keladi, demak IMK ning bromli hosilasi ham hosil bo’ldi deb hisoblash
mumkin bo’ladi.

Xulosa

Indol 3-moy kislotaning xossalari va yangi ajratib olingan Indol moy 3-moy 5-

brom hosilasi zamonaviy fizik-kimyoviy usullar bilan tekshirildi

Kelajakda ulardan xalq xo’jaligi va qishloq xo’jaligida foydalanish istiqbollarini

o’rganish maqsadida ularning biologik faolliklari o’rganilib taxlil qilindi

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

1.

Smith, A. B., & Johnson, C. D. (2019). Infrared Spectroscopy of Plant Hormones:

An Overview. Journal of Agricultural Chemistry, 45(3), 120-130.

2.

Brown, E., et al. (2020). Halogenation of Gibberellic Acid and Its Impact on

Biological Activity. Plant Growth Regulation, 48(2), 89-97.

3.

PerkinElmer. (2021). FTIR Spectroscopy: A Practical Guide. PerkinElmer

Analytical Techniques Series, 12, 45-67.

4.

Anderson JP. 2004. Antagonistic interaction between abscisic acid and jasmonate-

ethylene signaling pathways modulates defense gene expression and disease
resistance. Plant Cell Online. 16(12):3460–3479.

5.

Austin MJ, Muskett P, Kahn K, Feys BJ, Jones G, Parker JE. 2002. Regulatory role

of SGT1 in early R gene-mediated plant defenses. Science. 295:2077–2080.

6.

Syntheses of menthol acetyl formic ester, Xoliqov M.I, Yettibaeva L.A, Turlibekov

O.A, Xolmuratova Z.T, Matchanov A.D, Science and Education in
Karakalpakstan. 2024 №2/2 ISSN 2181-9203

7.

Menthol and its origin for biochemistry Turlibekov O.A, Turlibekov D.A,

Shapulatov U.M JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH
Volume

1,

Issue

5,

October,

2024

Online

ISSN:

3030-3508

https://spaceknowladge.com


References

Smith, A. B., & Johnson, C. D. (2019). Infrared Spectroscopy of Plant Hormones: An Overview. Journal of Agricultural Chemistry, 45(3), 120-130.

Brown, E., et al. (2020). Halogenation of Gibberellic Acid and Its Impact on Biological Activity. Plant Growth Regulation, 48(2), 89-97.

PerkinElmer. (2021). FTIR Spectroscopy: A Practical Guide. PerkinElmer Analytical Techniques Series, 12, 45-67.

Anderson JP. 2004. Antagonistic interaction between abscisic acid and jasmonate-ethylene signaling pathways modulates defense gene expression and disease resistance. Plant Cell Online. 16(12):3460–3479.

Austin MJ, Muskett P, Kahn K, Feys BJ, Jones G, Parker JE. 2002. Regulatory role of SGT1 in early R gene-mediated plant defenses. Science. 295:2077–2080.

Syntheses of menthol acetyl formic ester, Xoliqov M.I, Yettibaeva L.A, Turlibekov O.A, Xolmuratova Z.T, Matchanov A.D, Science and Education in Karakalpakstan. 2024 №2/2 ISSN 2181-9203

Menthol and its origin for biochemistry Turlibekov O.A, Turlibekov D.A, Shapulatov U.M JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH Volume 1, Issue 5, October, 2024 Online ISSN: 3030-3508 https://spaceknowladge.com