JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
124
124
JAROHATLARNI TAHLIL QILISH VA BAHOLASHNING
ZAMONAVIY USULLARI
Xushvaqtova Vazira
Andijon davlat texnika instituti Mashinasozlik texnologiyasi fakulteti
Mehnat muhofazasi kafedrasi Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi
yo‘nalishi 4-bosqich talabasi
Ataxanovich Abdurashid Abdurahmonov
Andijon davlat texnika instituti Mashinasozlik texnologiyasi fakulteti
Mehnat muhofazasi kafedrasi professori
Annotatsiya:
Zamonaviy ishlab chiqarish jarayonlarida xavfsizlikni ta’minlash
va jarohatlarning oldini olish uchun ilg‘or tahlil va baholash usullaridan foydalanish.
Kalit so‘zlar
: Xavfsizlik, jarohatlanish,potensial xavf, texnologik operatsiya,
nosozlik turlari, zamonaviy tahlil.
Kirish:
Zamonaviy ishlab chiqarish jarayonlarida xavfsizlikni ta’minlash va
jarohatlarning oldini olish uchun ilg‘or tahlil va baholash usullaridan foydalanish
muhim ahamiyat kasb etadi. Xavf-xatarlarni oldindan aniqlash, ularning darajasini
baholash va zarur profilaktik choralarni ishlab chiqish orqali ishlab chiqarish
muhitidagi xavfsizlikni oshirish imkoniyati yaratiladi. Jarohatlarni tahlil qilishda
qo‘llaniladigan asosiy zamonaviy usullardan biri bu xavf va operatsion tahlil
metodidir. Ushbu metod ishlab chiqarish tizimlaridagi potensial xavf va nosozliklarni
tizimli ravishda aniqlash, har bir jarayonni tahlil qilish va xavf darajasini baholashga
qaratilgan. Xavf va operatsion tahlil metodi orqali har bir texnologik operatsiya batafsil
ko‘rib chiqiladi va uning xavf manbalari aniqlanadi.
Nosozlik holatlari va oqibatlarini tahlil qilish usuli ham zamonaviy xavf tahlili
usullaridan biridir. Bu metod yordamida har bir tizim elementi uchun mumkin bo‘lgan
nosozlik turlari, ularning natijalari va ehtimolligi baholanadi. Nosozlik holatlari va
oqibatlarini tahlil qilish risklarni ustuvorlik darajasiga ko‘ra saralash va ularni
kamaytirish uchun aniq chora-tadbirlarni belgilash imkonini beradi. Nosozliklar
daraxti tahlili usuli esa teskari tahlil usuliga asoslanadi. Baxtsiz hodisalar sabablarini
mantiqiy daraxt shaklida tasvirlash va ularning zanjirli sabab-oqibat bog‘liqligini
aniqlash orqali xavf omillarining ildiz sabablariga yetib borish imkonini beradi.
Nosozliklar daraxti tahlili jarayonida muayyan hodisa sodir bo‘lishining ehtimoli
aniqlanadi va uni kamaytirish choralari ishlab chiqiladi. Statistik usullar ham xavf va
jarohatlarni baholashda muhim rol o‘ynaydi. Ishlab chiqarishdagi jarohatlar va baxtsiz
hodisalar statistikasi asosida tahlil olib boriladi, tendensiyalar aniqlanadi va eng ko‘p
uchraydigan xavf omillariga qarshi profilaktik choralar ishlab chiqiladi. Statistik
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
125
125
ma’lumotlar asosida xavf intensivligi va jarohat sodir bo‘lish ehtimoli hisoblab
chiqiladi. Shuningdek, xavf matritsasi (Xavf matritsasi) kabi oddiy va samarali
baholash vositalari ham keng qo‘llaniladi. Xavf matritsasi xavf darajasini ehtimollik
va oqibatlarning og‘irligi asosida baholashga imkon beradi, bu esa profilaktik chora-
tadbirlar ustuvorligini aniqlashda yordam beradi.
Asosiy qism:
O‘zbekiston Respublikasi mehnat muhofazasi amaliyotida ham
zamonaviy tahlil usullarini qo‘llash dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Xususan,
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi va “Mehnatni muhofaza qilish
to‘g‘risida”gi Qonunda ishlab chiqarishdagi xavflarni baholash va ularni
kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar ishlab chiqish talablari belgilangan.
Jarohatlarni tahlil qilish va baholashda zamonaviy metodlar va yondashuvlardan
foydalanish ishlab chiqarishdagi xavf-xatarlarni tizimli ravishda aniqlash va bartaraf
etish imkonini beradi. Bu esa o‘z navbatida ishlab chiqarish korxonalarida xavfsiz
mehnat sharoitlarini yaratishga va xodimlarning hayoti hamda sog‘lig‘ini himoya
qilishga xizmat qiladi.
Xavf tahlili metodlari. Ishlab chiqarish jarayonida yuzaga keladigan xavf-
xatarlarni aniqlash, baholash va ularni oldini olish uchun xavf tahlili metodlaridan
foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Xavf tahlili metodlari korxonada xavfsizlikni
oshirish, jarohatlar sonini kamaytirish va ishlab chiqarishning barqarorligini
ta’minlashga xizmat qiladi. Bugungi kunda ishlab chiqarish jarayonlarida keng
qo‘llaniladigan uchta asosiy xavf tahlili metodlari mavjud: xavf va operatsion tahlil,
nosozlik holatlari va oqibatlarini tahlil qilish va nosozliklar daraxti tahlili.
Xavf va operatsion tahlil - bu metod ishlab chiqarish tizimining har bir bosqichini
tizimli ravishda tahlil qilish va mavjud yoki potensial xavf omillarini aniqlash uchun
mo‘ljallangan. Xavf va operatsion tahlil metodi "nima bo‘lsa" printsipi asosida
quriladi, ya’ni har bir texnologik operatsiyada qanday nosozliklar sodir bo‘lishi
mumkinligi va ularning oqibatlari o‘rganiladi. Bu metodda ishchi guruh tomonidan har
bir jarayon bosqichi uchun savollar beriladi va mumkin bo‘lgan nosozlik senariylari
ishlab chiqiladi. Aniqlangan xavf omillari uchun profilaktik chora-tadbirlar ishlab
chiqiladi.
Amaliy ko‘rsatkichlar orqali baholash. Ish joylaridagi xavfsizlik holatini real
baholashda faqatgina nazariy tahlil yoki umumiy statistik ma’lumotlarga tayanish
yetarli emas. Haqiqiy holatni to‘liq aks ettirish uchun amaliy ko‘rsatkichlar orqali
baholash usullari muhim ahamiyat kasb etadi. Amaliy ko‘rsatkichlar — bu ishlab
chiqarish jarayonlarida to‘plangan aniq, o‘lchamli va tahlil qilinadigan ma’lumotlardir.
Ushbu ko‘rsatkichlar orqali xavf darajasi, jarohatlar soni, ularning og‘irlik darajasi va
xavfsizlik bo‘yicha ko‘rilayotgan choralarning samaradorligi ob’yektiv ravishda
baholanadi.
Amaliy ko‘rsatkichlar real vaziyatni ochib berishi, ishchilarning xavfsizligini
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
126
126
oshirish va ishlab chiqarish samaradorligini ta’minlashda asosiy vositalardan biri
ekanini ko‘rsatadi.
Natija
:Ishlab chiqarish jarayonlarida xavfsizlikni ta’minlash uchun statistik tahlil
va nazariy yondashuvlar yetarli emas. Haqiqiy natijalarni ko‘rish, muammolarni
aniqlash va ularni samarali hal etish uchun amaliy ko‘rsatkichlarga asoslangan
baholash muhimdir. Ushbu baholash uslubi xavfsizlik tizimini ilmiy asosda tashkil
etish va doimiy ravishda takomillashtirib borish imkonini yaratadi. Natijada, nafaqat
jarohatlar kamayadi, balki ishlab chiqarish samaradorligi, iqtisodiy barqarorlik va
ishchilarning ijtimoiy himoyasi ham mustahkamlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi // http://www.Lex.uz.
2. O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi // Qonun hujjatlari ma‘lumotlari
milliy bazasi, 05.01.2018 y., 03/18/456/0512-son; 10.01.2018 y., 03/18/459/0536-son,
19.04.2018 y., 03/18/476/1087-son.
3. «Aholini ish bilan ta‘minlash to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni
(yangi tahriri) // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.01.2018 y.,
03/18/456/0512-son,
24.07.2018
y.,
03/18/486/1559-son,
17.10.2018
y.,
03/18/501/2056-son.
4.O‘zbekiston milliy enskiloprdiyasi.
Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 5-oktabrdagi
6. “Ayollarga qanday imtiyozlar berilgan”, Xalq so‘zi, 8.03.2020
7. http://www.Lex.uz.
8. «O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi huzuridagi
Jamoat ishlari jamg‘armasi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida»gi qarori O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017-y., 40-son, 1059-modda.
9. http.www.zarnews.com
10. Abdurahmonov Q.X., Imomov V.A. ,,O‘zbekistonda mehnat potensialidan
samarali foydalanish va uni boshqarish.” -T.: ―Akademiya‖, 2008. –B. 269.
