JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
65
65
IBN SINONING MANTIQ ILMI RIVOJIGA QO‘SHGAN
HISSASI VA MANTIQQA OID ASARLARI
Haqberdiyeva Vazira Jamshed qiziga
1-son Davolash ishi fakulteti 5-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar:
L.R.Usmonova
Ijtimoiy va gumanitar fanlar kafedrasi dotsenti
Samarqand davlat tibbiyot universiteti
Annotatsiya:
Abu Ali ibn Sino, o‘zining keng qamrovli ilmiy faoliyati davomida
mantiq ilmiga ham katta hissa qo‘shgan. Uning mantiqiy fikrlari va asarlari, o‘rta asrlar
Islom falsafasi va Yevropa tafakkurida muhim rol o‘ynagan. Ibn Sino mantiqni falsafa
va ilmiy tadqiqotlarning asosiy vositasi sifatida ko‘rgan va bu sohada o‘zining
nazariyalarini ishlab chiqqan. Ibn Sinoning mantiq ilmiga qo‘shgan hissasi uning keng
qamrovli bilimlari va chuqur tahlil qobiliyati bilan bog‘liq. Uning asarlari nafaqat
mantiqni, balki ilm-fanning boshqa sohalarini ham rivojlantirishda muhim rol
o‘ynagan.
Kalit so’zlar:
Ibn Sino, mantiq, induktiv usullar, falsafa, mantiqiy xatolar,
Renessans, o’rta asrlar, tafakkur.
Аннотация:
Абу Али ибн Сина в ходе своей обширной научной карьеры
внес значительный вклад в науку логики. Его логические идеи и труды сыграли
важную роль в средневековой исламской философии и европейской мысли. Ибн
Сина рассматривал логику как основной инструмент философских и научных
исследований и разрабатывал свои теории в этой области. Вклад Ибн Сины в
науку логики связан с его обширными знаниями и глубокими аналитическими
навыками. Его труды сыграли важную роль в развитии не только логики, но и
других областей науки.
Ключевые слова:
Ибн Сина, логика, индуктивные методы, философия,
логические заблуждения, Возрождение, Средние века, мысль.
Abstract:
Abu Ali ibn Sina, during his extensive scientific career, also made a
significant contribution to the science of logic. His logical ideas and works played an
important role in medieval Islamic philosophy and European thought. Ibn Sina saw
logic as the main tool of philosophical and scientific research and developed his
theories in this area. Ibn Sina's contribution to the science of logic is associated with
his extensive knowledge and deep analytical skills. His works played an important role
in the development of not only logic, but also other areas of science.
Key words:
Ibn Sina, logic, inductive methods, philosophy, logical fallacies,
Renaissance, Middle Ages, thought.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
66
66
Mantiq ilm-fan bilan shug‘ullanuvchi har qanday inson uchun eng zaruriy
ilmlardan hisoblanadi va uni o‘rganish haqiqatni to‘g‘ri bilish va aniqlashning muhim
vositasi, qurolidir. Mantiq — bu fikr yuritish va dalillash jarayonlarini o‘rganadigan
ilmiy soha. U mantiqiy fikrni, argumentlarni va ularning tuzilishini tahlil qiladi.
Mantiqiy fikrlash, to‘g‘ri xulosalar chiqarish va mantiqiy xatolarni aniqlashga yordam
beradi. Mantiqning asosiy komponentlari quyidagilar: Mantiqiy predikatlar: bu fikrlar
yoki bayonotlar, ular haqiqat yoki yolg‘on bo‘lishi mumkin. Argumentlar: bir yoki bir
nechta premissalardan (asoslardan) kelib chiqib xulosa chiqarish jarayoni. Deduktiv
mantiq: umumiy qoidalar va prinsiplardan aniq xulosalar chiqarish. Induktiv mantiq:
maxsus holatlardan umumiy qoidalarni chiqarish. Mantiqiy xatolar: fikr yuritish
jarayonida sodir bo‘ladigan xatolar, masalan, "ad hominem" (shaxsga qarshi hujum)
yoki "slippery slope" (slope xatosi). Formal mantiq: mantiqiy argumentlarni matematik
usullar yordamida tahlil qilish. Informal mantiq: har qanday kontekstda argumentlarni
tahlil qilish, jumladan, retorika va munozara. Mantiq nafaqat falsafa va ilm-fan
sohalarida, balki kundalik hayotda ham muhim ahamiyatga ega. U bizga fikrlarimizni
aniq ifodalash, muloqot qilish va qaror qabul qilishda yordam beradi.
“Abu Ali ibn Sino 400 dan ortiq asarlarining 150 dan ortig‘i falsafa va mantiq
masalalariga bag‘ishlangan. Asosiy asari “Kitob ash-shifo”da mantiqga oid fikrlar 9
qismdan iborat bo‘lib, ularning nomlanishi va tartibi Forobiyniki kabidir.
Mutafakkirning bu asari mantiq sohasidagi barcha ilmlar asosida vujudga kelgan
bo‘lib, unda mantiqqa oid masalalar to‘liq qamrab olingan. Abu Ali ibn Sinoning
mantiqga oid asosiy asarlari “Ishorat va tanbihot”, “An-najot”, “Donishnoma”, “Hayy
ibn Yaqzon”, “Salomon va Ibsol” kabi asarlari hisoblanadi. Ibn Sino islomiy falsafa
madaniyatini boyitib, ham arab, ham fors tillarida asarlar yozgan. Uning
“Donishnoma”si fors tilida yozilgan birinchi mashhur falsafiy asardir. Ibn Sinoning
eng katta falsafiy asari “Kitob ash-shifo” bo‘lib, islomiy va yunoniy ilmlardan tortib,
mantiq va riyoziyotni ham o‘z ichiga olgan. Uning boshqa yirik asari “Kitob al-isho-
rat va tanbihot” o‘quvchilar orasida “Kitob ash-shifo” dan ko‘ra, katta eʼtiborga
sazovor bo‘lgan edi. Ushbu kitob uning umrining oxirlarida yozilganligi tufayli,
mustaqil fikrlar bayonidir. Ibn Sino tafakkuri shakllanishida ikki omil muhim o‘rin
tutgan: birinchisi “Ixvon as- safo” falsafiy anjumanining risolalari, ikkinchisi Аbu Nasr
Forobiy asarlari. XII asr tarixchisi Bayhaqiyning yozishicha, Ibn Sino otasi kabi “Ixvon
as-safo” risolalarini qayta- qayta o‘qir edi”. “U bir necha irfoniy risolalar yozib, ularni
“Sharq falsafasi” yoki “ishroq” deb atagan. Ibn Sino Forobiy kabi Аrastu-Ptolemey
dunyoqarashlariga asoslangan yangi aflotuncha qarashlar tizimini vujudga keltirgan. U
dunyoning ilohiy sudur bosqichlaridan kelib chiqqanli-gini isbotlashga urinadi. Ibn
Sino o‘zining «Kitob ash-shifo» asarini mantiq ilmining qisqacha bayonidan boshlab,
unga Аrastu, yangi aflotuncha va ravoqiylar qarashlarini qo‘shgan.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
67
67
Ibn Sinoning mantiq sohasidagi taʼlimoti uning qator asarlarida “Kitob ash-shifo”,
“Kitob an-najot”, “Kitob ishorat va tanbihot”, “Donishnoma” kabilarda keng bayon
etilgan. O‘z davrining eng yirik falsafiy qomusi bo‘lgan arab tilidagi “Kitob ash-
shifo”ning boshlang‘ich 9 kitobi to‘laligicha mantiq ilmi masalalariga bag‘ishlangan.
Ibn Sinoning “Donishnoma” asarida mantiq ilmining asosiy tuzilishi, qismlari, ta-
fakkurning shakllari, usullari, qoidalari, mantiqiy xatolar-ning ifodalanishi kabilar
tasvirlab berilgan.
Mantiq ilmi Ibn Sino talqinida qismlardan tashkil topadi:
1) Аl-madhal – mantiqqa kirish, uning asosiy vazifalari, bilishda tutgan o‘rni,
qismlari kabi masalalarni o‘z ichiga oladi;
2) Аl-maʼqulot – bu tafakkurning boshlang‘ich asosiy tushunchalari, ularning
nutq orqali ifodalanishi kabi masalalar.
3) Аl-ibora – hukm, uning turlari, ifodalanishi kabilar.
4) Аl-qiyos – deduktiv, sillogistik xulosa chiqarish, uning shakllari, qoidalari kabi
masalalar;
5) Аl-burhon – isbotlash, uning mohiyati, vazifasi, turlari, qoidalari va boshqa
masalalar;
6) Аl-jadal – dialektik hukmlar nomini olgan murakkab hukmlar, shartli
bo‘linuvchi savol-javob hukmlari kabilar.
Ibn Sino mantiq ilmi bo‘yicha bir necha muhim asarlar yozgan. Ularning eng
mashhurlari quyidagilardir."Kitob al-Shifa" (Shifo Kitobi).Bu asar Ibn Sinoning eng
yirik va muhim asarlaridan biri hisoblanadi. "Kitob al-Shifa" mantiq, tabiiy falsafa,
matematika, tibbiyot va boshqa ko‘plab fanlarni o‘z ichiga oladi. Mantiq bo‘limida u
mantiqiy argumentlar, predikatlar va deduktiv fikrlash usullarini batafsil bayon etadi.
"Kitob al-Najat" (Najot Kitobi).Bu asar ham Ibn Sinoning mantiqiy fikrlarini o‘z
ichiga oladi. U bu asarda mantiqiy usullar va argumentlarning ahamiyatini ta'kidlaydi,
shuningdek, mantiqiy xatolarni aniqlash va ularni bartaraf etish usullarini ko‘rsatadi.
"Al-Isharat wa al-Tanbihat".Bu asar Ibn Sinoning falsafiy fikrlarini o‘z ichiga olgan
bo‘lib, unda mantiqiy fikrlash jarayonlariga qaratilgan muhim masalalar ko‘rib
chiqiladi. Ibn Sinoning mantiq ilmiga qo‘shgan hissasi bir necha jihatdan
ahamiyatlidir.Ibn Sino, mantiqiy tahlilni rivojlantirib, argumentlarni to‘g‘ri tuzish va
xulosalar chiqarish jarayonini batafsil o‘rganishga yordam berdi. U deduktiv va
induktiv fikrlashni ajratib ko‘rsatdi va har birining o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil
qildi. U mantiqiy tizimni tartibga solishda muhim rol o‘ynadi. Ibn Sino, Aristotelning
mantiqiy tizimini rivojlantirib, yangi g‘oyalar va tushunchalarni kiritdi. U predikatlar
va argumentlar ustida ishlashda yanada chuqurroq yondashuvni taklif etdi. Ibn
Sinoning mantiqiy fikrlari, uning falsafiy qarashlari bilan chambarchas bog‘liqdir. U
mantiqni bilim olish jarayonining asosiy vositasi sifatida ko‘rib, uni falsafa va ilm-fan
uchun muhim deb hisobladi. Ibn Sinoning mantiqiy ishlari boshqa musulmon olimlari,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-2_June-2025
68
68
shuningdek, Yevropa faylasuflariga ham ta'sir ko‘rsatdi. Uning asarlari o‘z zamonida
keng tarqaldi va keyingi avlodlarga ilmiy meros sifatida qoldi. Ibn Sino mantiq
ilmining rivojiga katta hissa qo‘shgan buyuk mutafakkir hisoblanadi. Uning asarlari va
fikrlari nafaqat Islom falsafasi, balki umumiy ilm-fan tarixida ham muhim o‘rin
egallaydi. Ibn Sinoning mantiqqa oid ishlari bugungi kunda ham ilmiy tadqiqotlarda
va ta'limda ahamiyatini yo‘qotmagan. U nafaqat o‘z zamonining eng yaxshi fikr
yurituvchilaridan biri, balki insoniyatning bilim olish jarayonidagi muhim shaxsdir.
Foydalanilgan adabiyot va havolalar:
1.
Ibn Sina. “Danish-name”. Per. A.M.Bogoutdinova. Stalinabad,157
2.
A.Irisov. “Abu Ali Ibn Sino. Life and creative heritage. ”T. “Fan” .1980.
3.
Khivar al-Biruni and Ibn Sina. Abdulkarim al-Yafi. - Damascus: Darulfikr,
4.
2002.
5.
Selected Works of Thinkers of the Near and Middle East M., 1961.
6.
Yuldasheva, L. S. (2023). THE SPIRITUAL WORLD OF EVERY
7.
INDIVIDUAL IS HIS SPIRITUAL POWER.Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(2), 666-670.
