JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
283
283
INTERNET ORQALI TUZILADIGAN TRANSCHEGARAVIY
SHARTNOMALAR: HUQUQIY TABIATI VA XALQARO
XUSUSIY HUQUQDA AKS ETISHI
Ziyodullayev Nurbek Komiljon o‘g‘li
Toshkent davlat yuridik universiteti
Xalqaro tijorat huquqi yo‘nalishi
Annotatsiya
. Mazkur maqolada internet orqali tuziladigan transchegaraviy
elektron shartnomalarning huquqiy tabiati va xalqaro xususiy huquqda tartibga
solinishi masalalari tahlil etilgan. Tadqiqotda elektron shartnomalarning an’anaviy
shartnomalardan farqli xususiyatlari, elektron shakldagi hujjatlarning qonuniyligi,
qo‘llaniladigan huquq va sud yurisdiksiyasini aniqlash mexanizmlari ochib berilgan.
Shuningdek, xalqaro tajriba asosida iste’molchilar huquqlarini himoya qilish, shaxsiy
ma’lumotlarni muhofaza qilish, elektron imzolarning xalqaro tan olinishi va onlayn
nizolarni hal qilish (ODR) masalalari ham ko‘rib chiqilgan. Muallif tomonidan ushbu
yo‘nalishda O‘zbekiston milliy qonunchiligi va xalqaro huquqiy standartlar qiyosiy
tahlil qilinib, tegishli taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: transchegaraviy shartnoma, elektron tijorat, xalqaro xususiy
huquq, elektron shartnoma, yurisdiktsiya, iste’molchilar huquqlari, shaxsiy
ma’lumotlar, elektron imzo, onlayn nizolarni hal qilish.
Аннотация
. В статье анализируются правовая природа и вопросы
регулирования трансграничных электронных договоров, заключаемых через
интернет, в международном частном праве. Исследование раскрывает
отличительные особенности электронных договоров от традиционных, вопросы
юридической силы электронных документов, механизмы определения
применимого права и судебной юрисдикции. Также на основе международного
опыта рассмотрены вопросы защиты прав потребителей, защиты персональных
данных, международного признания электронных подписей и разрешения
онлайн-споров (ODR). Автором проведен сравнительный анализ национального
законодательства Узбекистана и международных правовых стандартов,
предложены соответствующие рекомендации.
Ключевые слова
: трансграничный договор, электронная торговля,
международное частное право, электронный договор, юрисдикция, права
потребителей, персональные данные, электронная подпись, разрешение онлайн-
споров.
Abstract
. This article analyzes the legal nature and regulation of cross-border
electronic contracts concluded via the internet within the framework of private
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
284
284
international law. The research reveals distinctive characteristics of electronic contracts
compared to traditional agreements, addresses the legal validity of electronic
documents, mechanisms for determining applicable law and court jurisdiction.
Furthermore, based on international practice, issues such as consumer rights protection,
personal data protection, international recognition of electronic signatures, and online
dispute resolution (ODR) are examined. The author provides a comparative analysis of
Uzbekistan’s national legislation and international legal standards, offering pertinent
recommendations.
Keywords
: cross-border contract, electronic commerce, private international
law, electronic contract, jurisdiction, consumer rights, personal data, electronic
signature, online dispute resolution.
Kirish
Internet orqali tuziladigan transchegaraviy shartnomalar – bu turli
mamlakatlarda joylashgan shaxslar yoki kompaniyalar o‘rtasida internet tarmog‘i
vositasida tuziladigan elektron bitimlardir. Raqamli texnologiyalar rivojlanishi bilan
bunday shartnomalar hajmi va ahamiyati tobora ortib bormoqda. Masalan,
ma’lumotlarga ko‘ra, har yili internet orqali amalga oshiriladigan savdo aylanmasi
hajmi 30-35% ga oshayotgani qayd etilgan (Xolov, 2023, p. 2) [3]. Bu esa davlatlar va
huquqiy tizimlar oldiga yangi vazifalar qo‘ymoqda – bunday shartnomalarning
huquqiy maqomini aniqlash, ularga nisbatan qo‘llaniladigan huquqiy normalarni
belgilash hamda taraflar manfaatlarini muhofaza qilish mexanizmlarini yaratish
zarurati tug‘ilmoqda.
Mazkur maqolada internet orqali tuziladigan transchegaraviy (ya’ni davlat
chegaralaridan o'tuvchi) shartnomalarning huquqiy tabiati, ularning an’anaviy
shartnomalardan farqli jihatlari va o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek,
bunday shartnomalarning xalqaro xususiy huquq doirasida qanday tartibga solinishi –
qo‘llaniladigan huquqni aniqlash, sud yurisdiksiyasi, iste’molchilar huquqlarini
himoya qilish, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, nizolarni hal etish (jumladan ODR
– onlayn nizolarni hal etish) kabi masalalar yoritiladi. Tahlil davomida O‘zbekiston
milliy qonunchiligi me’yorlari (Elektron tijorat to‘g‘risidagi Qonun, Fuqarolik
kodeksi, Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi Qonun va boshqalar) hamda xalqaro
va xorijiy huquqiy hujjatlar (UNCITRAL modellari va Konvensiyasi, Rim reglamenti
I, Bryussel Ibis reglamenti, eIDAS, GDPR va h.k.) qiyosiy o‘rganilib, mahalliy va
xorijiy olimlar fikrlari bilan mustahkamlanadi.
Elektron shartnoma – bu elektron vositalar orqali tuzilgan va elektron hujjat
shakliga ega bo‘lgan bitimdir. Uning huquqiy tabiati an’anaviy (qog‘ozda tuzilgan)
shartnomaga tenglashtiriladi, ya’ni elektron shaklda tuzilganligi uning haqiqiyligiga
ta’sir qilmaydi. O‘zbekiston qonunchiligida aynan internetda shartnoma tuzish
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
285
285
bo‘yicha maxsus normalar ilgari mavjud emas edi – bunday shartnomalar umumiy
fuqarolik-huquqiy qoidalarga bo‘ysunar edi (Xolov, 2023, p. 3) [3]. 2022-yilda qabul
qilingan yangi tahrirdagi “Elektron tijorat to‘g‘risida” Qonun esa elektron
shartnomalarni huquqiy tartibga solish bo‘yicha alohida boblarni o‘z ichiga oldi.
Ushbu Qonunning 14-moddasiga ko‘ra, elektron tijoratda tuziladigan shartnomalar
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, mazkur Qonun va boshqa qonunchilik
hujjatlarining talablariga muvofiq bo‘lishi kerak (O‘RQ-792, 2022, modda 14) [2].
Demak, elektron shartnoma – alohida shartnoma turi emas, balki tuzilish shakli
elektron bo‘lgan oddiy fuqarolik-huquqiy shartnomadir.
Ilmiy adabiyotlarda qayd etilishicha, elektron shartnomalarning an’anaviy
(qog‘oz) shakldagi shartnomalardan asosiy farqi – ularni tuzishda moddiy resurslar va
yuzma-yuz uchrashuvlar talab etilmasligidir (Aliyeva, 2024, p. 149) [1]. Ya’ni,
tomonlar geografik jihatdan turli hududlarda bo‘la turib ham, masofadan turib bitim
tuzishlari mumkin. Shartnoma shartlari elektron hujjatlar va/yoki elektron xabarlar
almashinuvi orqali kelishiladi va elektron hujjat shaklida rasmiylashtiriladi (O‘RQ-
792, 2022, modda 14) [2]. O‘zbekiston qonunchiligiga binoan, agar qonun hujjatlari
yoki taraflar kelishuvi shartnoma matnini qo‘lda imzolash talabini qo‘ysa, elektron
hujjat tegishli taraf tomonidan elektron raqamli imzo qo‘yilgan taqdirda “imzolangan”
deb hisoblanadi (O‘RQ-792, 2022, modda 14) [2]. Hatto ayrim hollarda SMS-kod,
biometrik Face ID kabi shaxsni tasdiqlovchi va rozilik ifodalovchi elektron vositalar
ham imzo o‘rnida tan olinishi mumkinligi qonunda belgilangan (O‘RQ-792, 2022,
modda 14) [2].
Global miqyosda elektron bitimlarning haqiqiyligini tan olish uchun
UNCITRAL tomonidan qator hujjatlar qabul qilingan. Jumladan, 2005-yilgi “Xalqaro
shartnomalar tuzishda elektron aloqa vositalaridan foydalanish to‘g‘risidagi BMT
Konvensiyasi” (Electronic Communications Convention) elektron tarzda tuzilgan
shartnomalar va xabarlarning qog‘ozdagidek yuridik kuchga ega ekanligini ta’minlash
maqsadida qabul qilingan (UNCITRAL, 2005, modda 8) [4]. Ushbu Konvensiya
davlatlarga elektron aloqa orqali tuzilgan bitimlarni rad etmaslik, ya’ni faqat elektron
shaklda ekani uchun haqiqiy emas, deb hisoblamaslik majburiyatini yuklaydi. Xuddi
shunday prinsiplar O‘zbekiston elektron tijorat qonunchiligiga ham kiritilgan:
Qonunda elektron hujjatlar va elektron xabarlar qog‘oz hujjatlar bilan teng yuridik
kuchga ega ekani, ularni shartnoma tuzilganining dalili sifatida ishlatish mumkinligi
belgilangan (O‘RQ-792, 2022, modda 14) [2]. Eng muhimi, “shartnoma faqat axborot
tizimlari orqali tuzilganligiga asoslanib, haqiqiy emas deb topilishi mumkin emas”
degan norma qat’iyan o‘rnatildi (O‘RQ-792, 2022, modda 14) [2]. Shu tariqa, elektron
shakl shartnoma tuzishning qonuniy usuli sifatida to‘liq tan olindi.
“Klik” orqali rozilik bildirishi (masalan, veb-saytda “Men roziman” tugmasini
bosish) odatda aksept (o‘zgarmas rozilik) ifodasi sifatida qabul qilinadi. Biroq bu
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
286
286
jarayonda shartnoma shartlari ko‘pincha oldindan tayyorlangan bo‘lib, foydalanuvchi
(ko‘pincha iste’molchi) ularni o‘zgartira olmaydi – bu esa taraflar tengligiga putur
yetkazishi mumkin. Huquqiy adabiyotlarda zaif tomon manfaatlarini himoya qilish
shartnoma erkinligini cheklash maqsadlaridan biri ekani ta’kidlanadi (Xolov, 2023, p.
4) [3]. I.Xolov fikricha, bugungi kunda aksariyat hollarda zaif tomon o‘z irodasini faqat
“Men roziman” tugmachasini bosish orqali ifodalay olmoqda, ammo bu yetarli emas
(Xolov, 2023, p. 4) [3]. Shu bois, elektron shartnoma tuzishda zaif tomonni himoya
qilish alohida ahamiyat kasb etadi. Jumladan, kontragentga nisbatan noqulay shartlarni
oldindan o‘rnatib qo‘yishni cheklash, shartnoma tuzishdan oldin foydalanuvchiga
muhim axborotni to‘liq taqdim etish, xatolarni tuzatish imkoniyatini berish kabi
talablarga ehtiyoj mavjudligi ko‘rsatilmoqda (Xolov, 2023, p. 5) [3]. Xolov
O‘zbekiston Fuqarolik kodeksini elektron shartnomalar bo‘yicha qo‘shimcha qoidalar
bilan to‘ldirishni taklif qilib, jumladan, ofertani joylashtirgan tomonga avtomatik
xabarnoma yuborish, taraflarning joylashgan mamlakati to‘g‘risida aniq axborot
berish, elektron shartnoma matnini saqlash majburiyati kabi normalarni kiritishni taklif
etadi (Xolov, 2023, p. 6) [3]. Bu takliflar, asosan, rivojlangan davlatlar qonunchiligida,
xususan Yevropa Ittifoqi (YeI) direktivalarida (masalan, iste’molchilar huquqlarini
himoya qilish bo‘yicha 2011/83/EC Direktivasi) mavjud talablarga hamohangdir.
Xulosa qilib aytganda, elektron shartnomalar – tuzilish shakli raqamli bo‘lgan
oddiy shartnomalardir. Milliy va xalqaro huquqiy bazada ularning haqiqiyligi va ijro
etilishi ta’minlanmoqda: elektron hujjatlar yozma shaklga tenglashtirilmoqda, elektron
imzolar qo‘l yozma imzo o‘rnida qabul qilinmoqda, elektron vositalar orqali tuzilgan
bitimlar faqat shu omilga ko‘ra bekor qilinmasligi kafolatlanmoqda. Bu prinsiplarga
tayanib, endi bunday shartnomalarga nisbatan qaysi mamlakat huquqi qo‘llanishi,
nizolar qaerda ko‘rilishi kabi xalqaro xususiy huquq masalalarini ko‘rib chiqamiz.
Transchegaraviy shartnoma tuzilganda, uning ishtirokchilari turli davlatlarda
bo‘ladi. Shu sababli, bitimdan kelib chiqadigan munosabatlarga qaysi mamlakat
huquqi qo‘llanilishi (qonun tanlash) va nizo kelib chiqqanda qaysi davlat sudi vakolatli
bo‘lishi eng muhim xalqaro xususiy huquq masalalaridir. Shuningdek, transchegaraviy
elektron shartnomalarda iste’molchi ishtirok etsa, uni huquqiy himoya qilish
mexanizmlari, shaxsga doir ma’lumotlar uzatilsa – ularni muhofaza qilish talablari,
nizolarni sudgacha hal etish (masalan, mediatsiya, onlayn arbitraj) ham e’tibordan
chetda qolmaydi. Quyida ushbu jihatlar bo‘yicha xalqaro huquq normalari va
O‘zbekiston qonunchiligi tahlil qilinadi.
Qonun tanlash huquqi (autonomiyasi) – xalqaro shartnomaviy munosabatlarning
asosiy tamoyillaridan biridir. Xorijiy amaliyotda bu prinsip Roma I reglamenti
(593/2008-sonli YeI reglamenti)da mustahkamlangan. Roma I reglamenti “fuqarolik
va tijorat bitimlariga nisbatan qo‘llaniladigan huquqni gabrielgobbi.com tanlash uchun
umumiy qoidalarni belgilaydi” (Kennedy & Ryan, 2020, p. 1) [13] va u Yevropa
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
287
287
Ittifoqining barcha davlatlarida (Daniya tashqari) qo‘llaniladi (Kennedy & Ryan, 2020,
p. 1) [13]. Mazkur hujjat 3-moddasida aniq qayd etilishicha: “shartnoma taraflari o‘z
bitimlariga qo‘llaniladigan huquqni o‘zlari tanlashlari mumkin” (Kennedy & Ryan,
2020, p. 2) [13]. Demak, agar transchegaraviy shartnoma tuzayotgan tomonlar
oldindan qaysi davlat qonuni asosida ishlashlarini belgilab qo‘ysalar, odatda shu
tanlangan huquq qo‘llaniladi.
Biroq ko‘p hollarda internet orqali tuziladigan shartnomalarda (ayniqsa,
iste’molchilar bilan tuzilgan ommaviy ofertalar) huquqiy tanlov ochiq ko‘rsatilmasligi
mumkin. Yoki foydalanuvchi e’tibor bermagan holda saytning “Foydalanish
shartlari”da tanlov berilgan bo‘lishi ham mumkin. Qanday bo‘lmasin, agar huquq
tanlanmasa, kolizion normalar yordamida qaysi huquqni qo‘llash aniqlanadi. Roma I
reglamentiga binoan, tanlov bo‘lmasa, shartnoma turiga qarab qo‘llaniladigan huquq
belgilanadi: masalan, tovar sotish yoki xizmat ko‘rsatish shartnomasi uchun sotuvchi
yoki xizmat ko‘rsatuvchining doimiy yashash joyi (yoki biznes yuritish joyi)
davlatining huquqi qo‘llaniladi (Regulation 2008/593, 2008, modda 4) [6]. Boshqa
turdagi shartnomalar uchun ham shunga o‘xshash qoida va istisnolar mavjud. Muhimi,
agar kolizion qoidalar hisob-kitobiga ko‘ra biror davlat huquqini qo‘llash aniqlandi,
lekin vaziyat u qoidalarda nazarda tutilmagandek murakkab bo‘lsa, eng yaqin aloqador
davlat huquqini qo‘llash prinsipi (escape clause) ham mavjud (Regulation 2008/593,
2008, modda 4) [6].
O‘zbekiston qonunchiligida xalqaro xususiy huquq normalari asosan Fuqarolik
kodeksida hamda ayrim maxsus qonunlarda berilgan. Fuqarolik kodeksi 1165-
moddasida shartnomaga nisbatan taraflar tanlagan davlat huquqi qo‘llanishi, tanlov
yo‘q bo‘lsa – shartnoma turi bo‘yicha eng yaqin aloqador davlat huquqi aniqlanishi
belgilangan (masalan, mulk sotish shartnomasi – sotuvchi joylashgan davlat huquqi
bilan). Demak, mazmunan, Roma I qoidadan farq qilmaydi. Shuni alohida qayd etish
lozimki, elektron tijorat to‘g‘risidagi yangi Qonunning 28-moddasida elektron
tijoratdan kelib chiqadigan nizolarni hal etishda “xalqaro shartnomalar va xalqaro
xususiy huquq normalari” qo‘llanishi lozimligi eslatib o‘tilgan (O‘RQ-792, 2022,
modda 28) [2]. Bu norma, nazariy jihatdan, transchegaraviy holatlarda O‘zbekiston
sudi ishni ko‘rayotganda kolizion qoidalar orqali hal qilishi lozimligini yana bir bor
tasdiqlaydi.
Transchegaraviy shartnoma bo‘yicha nizoda qaysi davlat sudi ishni ko‘rishi
masalasi ham dolzarbdir. YeI doirasida bu borada asosiy hujjat – Bryussel Ibis
reglamenti (1215/2012). Ushbu reglament “xalqaro elementga ega bo‘lgan fuqarolik
va tijorat nizolarida qaysi a’zo davlat sudlari yurisdiksiyaga ega ekanini belgilaydi” (e-
Justice Portal, 2012, p. 1) [14]. Umumiy qoida – javobgar qaysi davlatda doimiy
yashasa (yoki yuridik shaxs bo‘lsa, ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lsa), o‘sha davlat sudi
vakolatli (forum rey sitae) hisoblanadi. Biroq shartnomaviy nizolarda muqobil
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
288
288
yurisdiksiya sifatida shartnoma majburiyati bajariladigan joy sudi ham qaralishi
mumkin (masalan, tovar yetkazib berish joyi) – Bryussel reglamentining 7-moddasi
bunga oid (Regulation 1215/2012, 2012, modda 7) [7]. Agar shartnomada tomonlar
oldindan aniq bir davlat sudini kelishib qo‘ygan bo‘lsa (forum tanlash bitimi), odatda
o‘sha sudga ustuvorlik beriladi (agar iste’molchiga oid ish bo‘lmasa – quyida qarang).
Yevropa reglamentida iste’molchilar alohida himoya qilinadi: Bryussel
Ibis’ning 17-19-moddalariga muvofiq, iste’molchining boshqa davlatda joylashgan
biznes sub’ektga qarshi da’vo qo‘zg‘atish huquqi iste’molchining o‘z yashash joyi
mamlakatidagi sudga beriladi (Visser, 2023, p. 2) [12]. Ya’ni, oddiy qilib aytganda,
iste’molchi o‘z uyidan chiqmasdan turib (o‘z mamlakatida) chet eldagi sotuvchiga
qarshi sudlashishi mumkin, aksincha, sotuvchi (yoki xizmat ko‘rsatuvchi)
iste’molchiga da’vo arizasi bilan faqat iste’molchining mamlakatida murojaat qilishi
mumkin. Bu normalar YeI doirasida iste’molchini sudlov nuqtai nazaridan “zaif
tomon” deb e’tirof etish va uni ortiqcha qiyinchiliklardan asrash g‘oyasiga asoslanadi
(Visser, 2023, p. 3) [12]. Shunga o‘xshash qoida O‘zbekiston qonunchiligida
to‘g‘ridan-to‘g‘ri nazarda tutilmagan bo‘lsa-da, amaliyotda iste’molchining
huquqlarini himoya qilish maqsadida O‘zbekiston sudlari ichki qonunchilikka
(masalan, “Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonunga) tayanib,
mahalliy iste’molchilar manfaatiga qarorlar chiqarishi mumkin.
Bryussel Ibis reglamenti doirasida bir a’zo davlat sudi chiqargan qarorini boshqa
a’zo davlatda ijro etish soddalashtirilgan – maxsus tasdiqlov jarayonisiz, bevosita tan
olinadi (e-Justice Portal, 2012, p. 2) [14]. Transchegaraviy elektron shartnoma
nizolarida bu muhim ahamiyatga ega (ayniqsa, YeI ichida).
Transchegaraviy elektron tijorat bitimlarining ko‘pi iste’molchilar ishtirokida
tuziladi – masalan, xalqaro onlayn do‘konlarda xarid qilish, xorijiy xizmatlarga obuna
bo‘lish kabilar. Shu bois, iste’molchilarni huquqiy himoya qilish masalasi alohida
qaratiladi. Yevropa Ittifoqi iste’molchilar himoyasi bo‘yicha dunyoda yetakchi hudud
hisoblanadi. Yuqorida qayd etilganidek, YeI kolizion va protsessual me’yorlarida
iste’molchi zaif tomon sifatida ko‘riladi (Regulation 2008/593, 2008, modda 6;
Regulation 1215/2012, 2012, moddalar 17-19) [6, 7]. Bundan tashqari, YeIning bir
qator substantiv direktivalari iste’molchining onlayn shartnomalardagi huquqlarini
mustahkamlaydi. Masalan, 2011-yildagi Iste’molchilar huquqlari to‘g‘risidagi
Direktivaga muvofiq, sotuvchi (onlayn platforma) iste’molchiga shartnomani
tuzishdan oldin to‘liq va tushunarli axborot berishi shart, shartnoma tuzilgandan so‘ng
esa tasdiqlovchi hujjat (masalan, elektron kvitansiya) taqdim etilishi lozim.
Iste’molchida ma’lum muddat davomida biron sabab ko‘rsatmasdan shartnomadan voz
kechish (yagona tartibda bekor qilish huquqi) ham mavjud. Shu kabi himoya choralari
elektron shartnomalarda iste’molchini himoyalashga qaratilgan.
Transchegaraviy shartnoma bo‘yicha kelib chiqqan nizolarni milliy sudlarda hal
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
289
289
etish ko‘pincha murakkab va qimmat jarayondir. Shu bois, oxirgi yillarda nizolarni
onlayn hal etish (ODR – Online Dispute Resolution) mexanizmlari keng
rivojlanmoqda. UNCITRAL 2010-yildayoq internet orqali tuziladigan transchegaraviy
shartnomalar soni keskin oshgani va bu nizolarni hal qilish uchun yangi usullar
zarurligini qayd etgan edi (UNCITRAL, 2016, p. 1) [5]. 2016-yilda esa UNCITRAL
tomonidan ODR bo‘yicha Texnik eslatmalar qabul qilindi – unda onlayn nizolarni hal
etish tizimlarini rivojlantirish uchun adolat, shaffoflik, protsessual haqqoniylik va
hisobdorlik prinsiplari belgilab berildi (UNCITRAL, 2016, p. 2) [5]. ODR – bu
mediatsiya, arbitraj yoki da’vo platformalari orqali masofadan turib nizoni hal etish
demakdir. Misol tariqasida, YeI 2016-yilda iste’molchi va onlayn savdogarlar
o‘rtasidagi nizolarni hal etish uchun maxsus ODR platformasini ishga tushirdi. Ushbu
Yevropa ODR platformasi orqali iste’molchi o‘z shikoyatini onlayn yuborishi, so‘ngra
uchinchi neytral mediator yordamida taraflar kelishuvga erishishi ko‘zda tutilgan edi
(Taylor Wessing, 2025, p. 1) [16]. YeIning 524/2013-sonli reglamenti bilan
mustahkamlangan ushbu tizim yechim topishga ancha yordam berdi, biroq 2025-yildan
mazkur markazlashtirilgan platforma o‘z faoliyatini to‘xtatishi rejalashtirilmoqda (EC,
2025, p. 1; CMS Law, 2025, p. 1) [17, 18]. Shunga qaramay, yevropalik iste’molchilar
milliy e-tijorat nizolarini ECC (European Consumer Centres) orqali hal qilishda davom
etadi.
Dunyoning yirik onlayn savdo platformalari ham (masalan, Alibaba, Amazon,
eBay) o‘zlarining ODR tizimlarini joriy etgan. Bu tizimlar odatda xaridor shikoyatini
platforma orqali yo‘naltirish va sotuvchi bilan vositachilikda hal qilish yoki
platformaning o‘zi hal qiluvchi rolini bajarishi prinsipi asosida ishlaydi. Statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, eBay ODR tizimi millionlab nizolarni sudga yoritmasdan hal eta
olgan.
Transchegaraviy shartnoma taraflari o‘zaro kelishib, nizolarni xalqaro arbitr
arbitraji yoki mediatsiya orqali hal qilishni ham tanlashi mumkin. Bugungi kunda
arbitraj protseduralarini ham to‘liq onlayn rejimda o‘tkazish imkoniyatlari
kengaymoqda (hujjatlar elektron topshiriladi, eshituvlar videokonferensiya orqali
o‘tkaziladi va h.k.). Nyu-York Konvensiyasi (1958) ga muvofiq, xalqaro arbitraj
qarorlari aksar davlatlarda tan olinib, ijro etilishi mumkin, bu sud qarorlariga
qaraganda qulayroq transchegaraviy ijro mexanizmi sanaladi. Shu sabab, ko‘plab
transchegaraviy elektron kontraktlarda “arbitraj yozuvi” uchraydi – ya’ni tomonlar
nizo chiqqanda qaysi arbitraj sudiga murojaat qilishni kelishib qo‘yadi. Masalan,
internet orqali dasturiy ta’minot sotib olayotganda litsenziya shartnomasida nizolar
Nyu-Yorkdagi arbitraj sudida hal qilinishi belgilanishi mumkin. O‘zbekiston 2018-
yilda “Xalqaro tijorat arbitraji to‘g‘risida”gi qonunni qabul qilgan bo‘lib, unda taraflar
istalgan nizoni (iste’molchiga oid bo‘lmasa) arbitrajga berishi mumkinligi, arbitraj
qarori O‘zbekiston sudlari tomonidan tan olinishi tartibi ko‘rsatilgan. Demak, agar
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
290
290
internet orqali tuzilgan xalqaro shartnomada arbitrajga oid kelishuv bo‘lsa,
O‘zbekiston ham buni qonuniy deb tan oladi va qarorini ijro etadi (agar arbitraj qarori
Konstitutsiya va suverenitetga zid bo‘lmasa).
Elektron raqamli imzo (ERI) elektron shartnomalarning ajralmas qismi bo‘lib,
uning yordamida hujjatning muallifini identifikatsiya qilish va hujjat butligini
tasdiqlash mumkin. Transchegaraviy bitimlarda turli davlatlarning elektron imzo
tizimlari bir-birini tan olishi muhim. Masalan, YeIda 2016-yildan amal qilayotgan
eIDAS reglamenti (910/2014) elektron identifikatsiya va ishonchli xizmatlar bo‘yicha
yagona tizim yaratdi. eIDAS butun Yevropa bo‘ylab elektron imzo va elektron
muhrlarning o‘zaro tan olinishini hamda raqamli tranzaksiyalarning xavfsiz va huquqiy
aniqligini ta’minlaydi (eIDAS, 2014, modda 25) [8; Digital Strategy, 2020, p. 1;
Docbyte, 2020, p. 1] [8, 19, 20]. Yangi huquqiy rejimga ko‘ra, har qanday elektron
hujjatga faqat elektron shaklda ekani uchun huquqiy kuchini inkor etish mumkin emas,
barcha a’zo davlatlar bir-birlarining “malakali elektron imzo”larini qabul qilishlari
shart (EC, 2020, p. 1) [21]. Bu esa, masalan, Germaniyadagi kompaniya elektron imzo
bilan imzolagan kontraktni Italiyada ham haqiqiy deb tan olish kafolatini beradi.
Xulosa
Internet orqali tuziladigan transchegaraviy shartnomalar bugungi huquqiy
muhitda tobora ko‘proq e’tibor markazida turibdi. Ularning huquqiy tabiati bo‘yicha
olimlar fikricha, elektron shakl shartnoma mohiyatini o‘zgartirmaydi, faqat uning
tuzilish usulini yangi bosqichga olib chiqadi (UNCITRAL, 2005, p. 1) [4]. Xalqaro
xususiy huquqda bunday bitimlarga nisbatan qo‘llaniladigan huquq va yurisdiksiyani
belgilovchi normalar rivojlanib, zaif tomonni himoya qilishga intilmoqda (Regulation
2008/593, 2008; Regulation 1215/2012, 2012) [6, 7]. Iste’molchilar huquqlari va
shaxsiy ma’lumotlar himoyasi bo‘yicha xalqaro standartlar (GDPR kabi) davlatlar
milliy qonunchiligiga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda – O‘zbekiston misolida ham buning
aksini ko‘rdik (ma’lumotlarni lokallashtirish talabi va boshqalar) (Uzbekistan Law
Blog, 2024, p. 1) [11]. Nizolarni hal etishda ODR kabi innovatsion usullar joriy etilib,
transchegaraviy tortishuvlarni soddalashtirishga xizmat qilmoqda (UNCITRAL, 2016,
p. 2) [5]. Elektron imzo infratuzilmasi esa global darajada huquqiy tan olinish sari
harakatlanmoqda (EC, 2020, p. 1) [21].
Yuqoridagi tahlillar va keltirilgan iqtiboslar mazkur sohada kompleks
yondashuv zarurligini ko‘rsatadi: elektron tijoratni tartibga soluvchi qonunlar milliy
darajada takomillashishi zarur (O‘zbekistonda 2022-yilgi qonun bu yo‘lda muhim
qadam bo‘ldi), xalqaro darajada esa konvensiyalar va ko‘ppakli bitimlar (masalan,
BMT Elektron kommunikatsiyalar Konvensiyasi, Gaaga konferensiyasi doirasidagi
kelishuvlar)ga qo‘shilish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish lozim. Shu tariqa, internet
orqali tuziladigan transchegaraviy shartnomalar yuzasidan kelib chiqadigan huquqiy
munosabatlar barqaror, ishonchli va taraflar uchun oldindan bashorat qilinarli huquqiy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
291
291
maydonga ega bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Aliyeva, M. (2024). Elektron tijoratda shartnoma tuzishning umumiy talabları.
Наука и инновация jurnali
, 2(27), 149–151.
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Elektron tijorat to‘g‘risida” Qonuni (yangi tahriri,
29.09.2022 y., O‘RQ–792-son).
3.
Xolov, I. (2023). Internet tarmog‘ida shartnomalarni tuzishning huquqiy
muammolari.
Buxoro tumanlararo ma’muriy sudi maqolasi
, 16.09.2023.
4.
UNCITRAL (2005). United Nations Convention on the Use of Electronic
Communications in International Contracts (New York, 2005).
5.
UNCITRAL (2016). Technical Notes on Online Dispute Resolution.
6.
Regulation (EC) No. 593/2008 (Rome I) – On the law applicable to contractual
obligations.
7.
Regulation (EU) No. 1215/2012 (Brussels I Recast) – On jurisdiction and the
recognition and enforcement of judgments in civil and commercial matters.
8.
eIDAS Regulation (EU No. 910/2014) – Electronic Identification and Trust
Services.
9.
General Data Protection Regulation (EU 2016/679) – GDPR.
10.
O‘zbekiston Respublikasi “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonuni
(O‘RQ-547, 02.07.2019).
11.
Kun.uz (2024). Uzbekistan’s data localization law hinders entry of Apple Pay and
Google Pay.
12.
Visser, W. (2023). Consumer Protection under the Brussels I bis Regulation:
Room for Improvement.
EAPIL Blog
, 06.07.2023.
13.
Kennedy,
H.,
&
Ryan,
A.
(2020).
Jurisdiction
and
governing
law – Rome I.
Kennedys Law Article
, 11.12.2020.
14.
European e-Justice Portal (2012). Brussels I Regulation (recast) general
information.
15.
Ro‘zinazarov, Sh. va boshq. (2021). Elektron tijoratni huquqiy tartibga solish.
O‘quv qo‘llanma – Toshkent, TDYU
.
16.
Taylor Wessing (2025). Abolition of the ODR platform.
17.
EC
(2025).
Online
Dispute
Resolution.
https://ec.europa.eu/consumers/odr/main/?event=main.home2.show
18.
CMS Law (2025). The ODR platform is closing - What businesses need to know.
https://cms-lawnow.com/en/ealerts/2025/02/the-odr-platform-is-closing-what-
businesses-need-to-know
19.
Digital
Strategy
EC
(2020).
eIDAS
Regulation.
https://digital-
strategy.ec.europa.eu/en/policies/eidas-regulation
20.
Docbyte (2020). eIDAS: Promoting Interoperability and Security Across the EU
https://www.docbyte.com/the-legal-landscape-of-eidas/
21.
EC (2020). What is the legislation - eSignature. https://ec.europa.eu/digital-
building-blocks/sites/display/DIGITAL/What+is+the+legislation+-+eSignature
