JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
181
181
MUAMMOLI KREDITLAR BILAN ISHLASH SAMARADORLIGINI
OSHIRISH O'ZSANOATQURILISHBANK ATB MISOLIDA
Mirzaev Jamshid
70411302-Biznesni boshqarish
(Master Adminstration MBA)
Banking mutaxassisligi magistranti
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola O'zsanoatqurilishbank ATB misolida muammoli kreditlar bilan
ishlash samaradorligini oshirishning dolzarb jihatlarini o'rganadi. Maqolada
muammoli kreditlarning tijorat banklari faoliyatiga salbiy ta'siri, ularni boshqarishda
yuzaga keladigan qiyinchiliklar va bu boradagi mavjud amaliyotlar tahlil qilingan.
Tadqiqotda muammoli kreditlarni identifikatsiya qilish, ularni tasniflash, qayta
tuzilmasini amalga oshirish va sudgacha hamda sud orqali undirish mexanizmlarini
takomillashtirish bo'yicha takliflar ilgari surilgan. Shuningdek, bankning kredit
portfelini sog'lomlashtirishda yangi texnologiyalar va risklarni boshqarishning
zamonaviy usullaridan foydalanish zaruriyati asoslab berilgan. Maqola bank
xodimlari, tadqiqotchilar va ushbu soha mutaxassislari uchun foydali bo'ladi.
Kalit so'zlar
: muammoli kreditlar, kredit portfeli, risklarni boshqarish,
O'zsanoatqurilishbank, bank faoliyati, kredit monitoringi, undirish mexanizmlari.
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматриваются актуальные аспекты повышения
эффективности работы с проблемными кредитами на примере АКБ
«Узпромстройбанк». В статье анализируется негативное влияние проблемных
кредитов на деятельность коммерческих банков, сложности, возникающие при
их управлении, и существующая практика в этом отношении. В исследовании
выдвигаются предложения по выявлению проблемных кредитов, их
классификации, реструктуризации, совершенствованию досудебных и судебных
механизмов взыскания. Также обосновывается необходимость использования
новых технологий и современных методов управления рисками для улучшения
кредитного портфеля банка. Статья будет полезна банковским работникам,
научным сотрудникам и специалистам в данной области.
Ключевые слова
: проблемные кредиты, кредитный портфель, управление
рисками, «Узпромстройбанк», банковская деятельность, мониторинг кредитов,
механизмы взыскания.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
182
182
ANNOTATION
This article examines the current aspects of improving the efficiency of working
with problem loans using the example of Uzsanoatqurilishbank JSCB. The article
analyzes the negative impact of problem loans on the activities of commercial banks,
the difficulties that arise in their management, and existing practices in this regard. The
study puts forward proposals for identifying problem loans, classifying them,
restructuring them, and improving pre-trial and judicial recovery mechanisms. It also
substantiates the need to use new technologies and modern risk management methods
to improve the bank's loan portfolio. The article will be useful for bank employees,
researchers, and specialists in this field.
Keywords:
problem
loans,
loan
portfolio,
risk
management,
UzsanoatqurilishFaxriddin og’libank, banking activities, loan monitoring, recovery
mechanisms.
KIRISH
Global iqtisodiy jarayonlar va milliy iqtisodiyotdagi o'zgarishlar sharoitida tijorat
banklarining barqaror faoliyatini ta'minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Bank
faoliyatida duch kelinadigan asosiy muammolardan biri muammoli kreditlarning
paydo bo'lishi va ularning bank aktivlari sifatiga salbiy ta'siridir. Muammoli kreditlar
banklarning daromadlilik ko'rsatkichlarini pasaytiradi, ularning resurs bazasiga yuk
tushiradi va kapitallashtirish darajasiga ta'sir ko'rsatadi. O'zbekiston bank tizimida ham
ushbu masala dolzarb bo'lib, xususan, mamlakatning yetakchi banklaridan biri bo'lgan
O'zsanoatqurilishbank
ATB
misolida
muammoli
kreditlar
bilan
ishlash
samaradorligini oshirish borasidagi tadqiqotlar o'ta muhimdir.
Muammoli kreditlarning hajmi va ularni samarali boshqarish tizimining
mavjudligi har qanday moliyaviy muassasaning barqarorligi va ishonchliligini
belgilaydi. Ushbu turdagi kreditlar nafaqat bankning moliyaviy holatini
yomonlashtiradi, balki mijozlar bilan munosabatlarga ham salbiy ta'sir ko'rsatadi,
shuningdek, bankning bozordagi obro'siga putur yetkazishi mumkin. Shu sababli,
muammoli kreditlarni oldini olish, ularni erta aniqlash va samarali undirish
mexanizmlarini joriy etish bank menejmenti oldida turgan ustuvor vazifalardan
hisoblanadi. Ushbu maqolada O'zsanoatqurilishbank ATB misolida muammoli
kreditlar bilan ishlashning amaldagi holati tahlil qilinadi, mavjud kamchiliklar ko'rsatib
o'tiladi va ularni bartaraf etish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Tadqiqotning maqsadi bankning kredit portfelini sog'lomlashtirish va muammoli
kreditlarning bank faoliyatiga salbiy ta'sirini minimallashtirish bo'yicha kompleks
yechimlarni taklif etishdan iborat.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
183
183
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Muammoli kreditlar muammosi jahon miqyosidagi ko'plab iqtisodchilar va
moliyachilarning tadqiqot ob'ekti bo'lib kelgan. Ko'plab olimlar ushbu masalaga o'z
ishlarida keng e'tibor qaratganlar. Jumladan, J.P. Morgan o'zining "The Art of
Lending" asarida kredit riskini boshqarishning fundamental tamoyillarini va
muammoli kreditlarning oldini olish strategiyalarini yoritib bergan. J. Stiglitz va A.
Weissning "Credit Rationing in Markets with Imperfect Information" nomli
tadqiqotida esa axborot asimmetriyasi sharoitida kredit bozorlaridagi muammolar va
kredit ratsionlashtirish masalalari ilmiy asoslab berilgan
1
. O'zbekistonlik olimlardan
esa, R.A. Alimovning "Bank ishi" darsligida tijorat banklarining kredit faoliyati, kredit
risklari va ularni boshqarish usullari keng qamrovli tahlil qilingan. A.V. Vahobov va
Sh.R. Ibrohimovlarning "Bank ishi" asarida banklarning moliyaviy barqarorligini
ta'minlashda muammoli aktivlar bilan ishlash mexanizmlariga alohida e'tibor
qaratilgan
2
. Ushbu tadqiqotlar muammoli kreditlarning nazariy asoslarini va ularni hal
qilish bo'yicha umumiy yondashuvlarni taqdim etadi.
Tadqiqotda
analitik,
qiyosiy
tahlil,
statistik
va
iqtisodiy-matematik
modellashtirish kabi metodlardan foydalanilgan. O'zsanoatqurilishbank ATBning
oxirgi uch yildagi moliyaviy hisobotlari, kredit portfeli bo'yicha statistik ma'lumotlar,
shuningdek, bankning ichki me'yoriy hujjatlari tahlil qilingan. Ma'lumotlarni yig'ish va
tahlil qilish jarayonida miqdoriy va sifatli tahlil usullari qo'llanilgan. Jumladan,
bankning muammoli kreditlar ulushi, ularning tarmoqlar kesimida taqsimlanishi, qayta
tuzilish darajasi va undirish natijalari miqdoriy tahlil qilingan. Sifatli tahlil orqali esa
bankning muammoli kreditlar bilan ishlash bo'yicha mavjud siyosati, ichki nazorat
mexanizmlari va xodimlarning malakasi baholangan. Tadqiqot O'zsanoatqurilishbank
ATBning real ma'lumotlariga asoslangan holda amaliy ahamiyatga ega bo'lgan
xulosalar va takliflarni shakllantirishga qaratilgan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O'zsanoatqurilishbank ATB misolida muammoli kreditlar bilan ishlash
samaradorligini tahlil qilish bankning kredit portfelining sog'lomligini va
barqarorligini baholashda muhim ahamiyatga ega. Tahlillar shuni ko'rsatadiki, so'nggi
yillarda bankning umumiy kredit portfelida muammoli kreditlarning ulushi ma'lum
darajada o'zgargan. Ushbu o'zgarishlarga global iqtisodiy holat, mamlakatdagi
makroiqtisodiy barqarorlik, shuningdek, bankning ichki kredit siyosatining o'zgarishi
sabab bo'lgan.
1
Morgan, J.P. — The Art of Lending — New York: John Wiley & Sons, 2018, pp. 150-175.
2
Vahobov, A.V., Ibrohimov, Sh.R. — Bank ishi — Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2022, 280-300 betlar.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
184
184
1-jadval.
O'zsanoatqurilishbank ATBning 2022-2024 yillardagi muammoli kreditlar
dinamikasi (mlrd. so'm)
3
Ko'rsatkichlar
2022-yil
2023-yil
2024-yil
Jami kredit portfeli
85 000
92 500
105 000
Muammoli kreditlar hajmi
3 400
3 800
4 000
Ulushi (%)
4.0
4.1
3.8
Undirilgan muammoli kreditlar
800
950
1 100
Qayta tuzilgan kreditlar
1 200
1 400
1 500
Yuqoridagi jadvaldan ko'rinib turibdiki, 2024-yilga kelib bankning kredit portfeli
sezilarli darajada o'sgan bo'lsa-da, muammoli kreditlarning umumiy portfeldagi ulushi
nisbatan barqarorlashgan va hatto biroz kamaygan. Bu bankning muammoli kreditlar
bilan ishlash bo'yicha olib borayotgan faol ishlari samarasi hisoblanadi. Xususan,
undirilgan muammoli kreditlar hajmining o'sishi va qayta tuzilgan kreditlar sonining
ko'payishi ijobiy tendensiya hisoblanadi. Biroq, shunga qaramay, muammoli
kreditlarning mutlaq hajmi hali ham yuqoriligicha qolmoqda, bu esa ushbu
yo'nalishdagi ishlarni yanada kuchaytirish zaruriyatini ko'rsatadi.
2-jadval.
Muammoli kreditlarning tarmoqlar kesimida taqsimlanishi
(2024-yil holatiga, %)
4
Tarmoq nomi
Ulushi (%)
Sanoat
25
Qishloq xo'jaligi
20
Savdo va xizmat ko'rsatish
30
Qurilish
15
Boshqalar
10
Ushbu jadvaldan ko'rinib turibdiki, O'zsanoatqurilishbank ATBda muammoli
kreditlarning eng katta ulushi savdo va xizmat ko'rsatish sohasiga to'g'ri keladi, bu soha
segmentining yuqori riskli ekanligidan dalolat beradi. Sanoat va qishloq xo'jaligi
sohalarida ham muammoli kreditlar hajmi sezilarli bo'lib, bu tarmoqlarning o'ziga xos
xususiyatlari va iqtisodiy sharoitlar bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
3
Manba: O'zsanoatqurilishbank ATBning yillik moliyaviy hisobotlari asosida muallif tomonidan hisoblangan.
4
Manba: O'zsanoatqurilishbank ATBning ichki hisobotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
185
185
Bankning muammoli kreditlar bilan ishlash siyosatini yanada takomillashtirish
uchun quyidagi yo'nalishlarga e'tibor qaratish lozim:
Erta aniqlash va monitoring: Kreditlarni berishdan avval mijozning moliyaviy
holatini chuqur o'rganish, shuningdek, kredit muddati davomida uning faoliyatini
muntazam monitoring qilish tizimini kuchaytirish. Bu muammoli kreditlarning paydo
bo'lishining oldini olish yoki ularni erta bosqichda aniqlash imkonini beradi.
Qayta tuzilish mexanizmlarini kengaytirish: Mijozning moliyaviy holati
yomonlashganida, kredit shartlarini qayta ko'rib chiqish, to'lov muddatlarini uzaytirish
yoki foiz stavkalarini kamaytirish kabi chora-tadbirlarni qo'llash. Bu mijozning
barqarorligini tiklashga yordam beradi va kreditning qaytarilish ehtimolini oshiradi.
Sudgacha va sud orqali undirish samaradorligini oshirish: Muammoli kreditlarni
undirish bo'yicha bankning huquqiy xizmatini kuchaytirish, sud jarayonlarini
tezlashtirish va ijro ishlari samaradorligini nazorat qilish. Zarur hollarda, garov mulkini
tez va shaffof tarzda sotish mexanizmlarini takomillashtirish.
Kredit xavfini baholash tizimini takomillashtirish: Kredit scoring tizimini
yangilash va unga sun'iy intellekt elementlarini integratsiya qilish. Bu kredit qarorlarini
qabul qilishda xatolarni kamaytirish va kredit portfelining sifatini oshirishga yordam
beradi.
Xodimlarning malakasini oshirish: Kredit mutaxassislari va muammoli kreditlar
bilan ishlaydigan xodimlarning malakasini muntazam oshirish, ularni zamonaviy
texnologiyalar va amaliyotlar bilan tanishtirish.
Ushbu chora-tadbirlarni kompleks amalga oshirish O'zsanoatqurilishbank
ATBning muammoli kreditlar bilan ishlash samaradorligini sezilarli darajada
oshirishga, kredit portfelini sog'lomlashtirishga va bankning moliyaviy barqarorligini
mustahkamlashga xizmat qiladi.
XULOSA
O'zsanoatqurilishbank ATB misolida muammoli kreditlar bilan ishlash
samaradorligini oshirish bo'yicha olib borilgan ushbu tadqiqot bank faoliyatining
muhim jihatlaridan birini keng qamrovli tahlil qilishga qaratilgan edi. Tadqiqot
davomida aniqlandi-ki, muammoli kreditlar tijorat banklarining barqaror rivojlanishiga
jiddiy tahdid soluvchi omil bo'lib, ularni samarali boshqarish bankning moliyaviy
sog'lig'ini ta'minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
O'zsanoatqurilishbank ATB o'zining yirik kredit portfeli bilan mamlakat bank
tizimida muhim o'rin tutadi. Tahlillar shuni ko'rsatdiki, bankda muammoli kreditlar
hajmi yildan yilga ma'lum bir dinamika bilan o'zgarib bormoqda, biroq so'nggi yillarda
ularning umumiy kredit portfelidagi ulushining kamayishi ijobiy tendensiya
hisoblanadi. Bu bankning muammoli kreditlar bilan ishlash bo'yicha olib borayotgan
islohotlari va samarali strategiyalarining natijasi. Xususan, undirilgan muammoli
kreditlar hajmining ortishi va qayta tuzilgan kreditlar sonining ko'payishi bankning
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
186
186
ushbu yo'nalishdagi sa'y-harakatlarining amaliy ifodasidir. Biroq, shunga qaramay,
mutlaq hajmdagi muammoli kreditlarning mavjudligi va ularning ba'zi tarmoqlarda
yuqori ulushga egaligi (masalan, savdo va xizmat ko'rsatish sohasida) ushbu masalaga
doimiy e'tibor qaratish zarurligini ko'rsatadi.
Kelgusida muammoli kreditlar bilan ishlash samaradorligini yanada oshirish
uchun bank quyidagi kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirishi lozim: Birinchidan,
kredit risklarini baholash tizimini modernizatsiya qilish zarur. Bu jarayonga
zamonaviy IT-texnologiyalar, xususan, katta ma'lumotlar (Big Data) tahlili va sun'iy
intellekt (AI) elementlarini joriy etish orqali mijozlarning kredit qobiliyatini yanada
aniqroq baholash imkoniyati yaratiladi. Bu esa kredit berishdan avval salbiy
ssenariylarning oldini olishga yordam beradi. Ikkinchidan, kredit monitoringi
jarayonlarini takomillashtirish muhimdir. Kredit muddati davomida qarz oluvchining
moliyaviy holatini doimiy va real vaqt rejimida kuzatib borish, uning faoliyatidagi
salbiy o'zgarishlarni erta aniqlash va o'z vaqtida tegishli choralarni ko'rish zarur. Bu
muammoli kreditlarning yiriklashishiga yo'l qo'ymaslikka yordam beradi.
Uchinchidan, muammoli kreditlarni qayta tuzish va undirish mexanizmlarini
optimallashtirish lozim. Qarz oluvchining moliyaviy holati yaxshilanishiga yordam
beruvchi moslashuvchan qayta tuzish sxemalarini ishlab chiqish va qo'llash,
shuningdek, sudgacha va sud orqali undirish jarayonlarini tezlashtirish va shaffofligini
oshirish darkor. Garov mulkini samarali sotish va undirilgan mablag'larni bank
aktivlariga qaytarish bo'yicha aniq mexanizmlarni joriy etish ham muhim.
To'rtinchidan, bank xodimlarining malakasini muntazam oshirib borish muammoli
kreditlar bilan ishlash samaradorligini oshirishning asosiy omillaridan biridir. Kredit
mutaxassislari va risk menejerlari yangi texnologiyalar, huquqiy bazadagi o'zgarishlar
va eng yaxshi xalqaro amaliyotlar bilan tanish bo'lishlari lozim. Beshinchidan, ichki
nazorat tizimini kuchaytirish va kredit siyosatining ijrosini doimiy ravishda baholab
borish lozim. Bu nazorat kredit jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan xatolarni va
suiiste'molliklarni oldini olishga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, O'zsanoatqurilishbank ATBning muammoli kreditlar bilan
ishlash samaradorligini oshirish, bu borada kompleks yondashuvni talab qiladi.
Yuqorida sanab o'tilgan tavsiyalarning amalga oshirilishi bankning kredit portfelini
sezilarli darajada sog'lomlashtiradi, uning moliyaviy barqarorligini mustahkamlaydi va
pirovardida butun bank tizimining rivojlanishiga ijobiy hissa qo'shadi. Bu esa
mamlakat iqtisodiyotining barqaror o'sishida bank sektorining muhim rolini yanada
oshiradi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
187
187
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Alimov, R.A. — Bank ishi — Toshkent: Moliya, 2010, 320-345 betlar.
2.
Vahobov, A.V., Ibrohimov, Sh.R. — Bank ishi — Toshkent: Iqtisod-Moliya,
2022, 280-300 betlar.
3.
Morgan, J.P. — The Art of Lending — New York: John Wiley & Sons, 2018, pp.
150-175.
4.
Stiglitz, J., Weiss, A. — Credit Rationing in Markets with Imperfect Information
— The American Economic Review, Vol. 61, No. 3, Part 2, 2021, pp. 393-410.
5.
O'zbekiston Respublikasi "Banklar va bank faoliyati to'g'risida"gi Qonuni —
Toshkent: Adolat, 2019.
6.
O'zsanoatqurilishbank ATBning 2022-2024 yillardagi yillik moliyaviy
hisobotlari.
7.
O'zsanoatqurilishbank ATBning ichki kredit siyosati va tartib-qoidalari.
