JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
144
144
O‘QITUVCHILAR UCHUN PSIXOLOGIK XAVFSIZLIK
MUHITINI YARATISH
Otabek Botirov
Farg‘ona viloyati Rishton tumani MMTB
6- umumiy oa‘rta ta’lim maktabi amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada ta’lim tizimida o‘qituvchilarning psixologik xavfsizligini
ta’minlash masalasi yoritilgan. Psixologik xavfsizlik tushunchasining mohiyati, uning
o‘qituvchi faoliyatiga ta’siri, maktab muhitida yuzaga keladigan asosiy psixologik
muammolar tahlil qilingan. Shuningdek, psixologik xavfsizlikni ta’minlashning amaliy
yo‘llari — ochiq muloqot, rahbarlarning qo‘llab-quvvatlashi, ishonchli jamoaviy
munosabatlar, xatolarga nisbatan sog‘lom yondashuv kabi omillar asosida ko‘rsatib
berilgan. Maqola yakunida psixologik xavfsiz muhitning o‘qituvchining motivatsiyasi,
kasbiy rivojlanishi va ta’lim sifatiga ijobiy ta’siri asoslab berilgan. Ushbu tadqiqot
o‘qituvchilar faoliyatini ruhiy jihatdan barqarorlashtirishga xizmat qiladi va maktab
jamoasida sog‘lom muhit yaratish bo‘yicha amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Bugungi tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan zamonda ta’lim tizimi oldida turgan
muhim vazifalardan biri – o‘qituvchilarning psixologik farovonligini ta’minlashdir.
Ta’lim sifatini oshirishda faqat o‘quvchilarning emas, balki o‘qituvchilarning ham
ichki holati, ruhiy barqarorligi va o‘zini xavfsiz his qilishi muhim omil hisoblanadi.
Maktabda o‘qituvchi o‘z fikrini erkin ifoda eta olishi, ijodiy g‘oyalar bilan chiqishi,
xatodan qo‘rqmay harakat qilishi mumkin bo‘lgan sog‘lom muhit shakllantirilishi
zarur.
Psixologik xavfsizlik tushunchasi
Psixologik xavfsizlik
— bu shaxs o‘zini jamoada erkin, qadrlangan va xavfsiz his
qiladigan, fikrini ochiq bildirishi, xatolardan qo‘rqmasdan o‘zini namoyon eta oladigan
ruhiy holat va ijtimoiy muhitdir.
Bu tushuncha ilk bor AQSh olimi
Amy Edmondson
tomonidan taqdim etilgan
bo‘lib, dastlab ishchi jamoalar kontekstida qo‘llanilgan. Unga ko‘ra, psixologik
xavfsizlik mavjud bo‘lgan muhitda inson o‘z fikrlarini, savollarini yoki tanqidiy
mulohazalarini bemalol ayta oladi, buning uchun jazodan yoki kamsitilishdan
qo‘rqmaydi.
Ta’lim sohasida bu tushuncha ayniqsa muhim:
O‘qituvchilar o‘z fikrlarini ochiq bildirishga imkon topadi
Yangi g‘oyalarni taklif qilishdan cho‘chimaydi
O‘z ustida ishlash va xatolardan o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladi
Kasbiy stress darajasi pasayadi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
145
145
Psixologik xavfsizlikning asosiy belgilari:
1.
O‘zaro ishonch va hurmat;
2.
Ochiq muloqot va fikr almashish;
3.
Tanqid o‘rniga konstruktiv mulohaza;
4.
Raqobatdan ko‘ra hamkorlik muhiti;
5.
Har bir a’zoning hissasi qadrlanishi.
Maktab muhitida bunday xavfsizlik o‘qituvchilarni yanada faol, innovatsion va
barqaror qiladi. Bu esa bevosita ta’lim sifati va o‘quvchilarning natijalariga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Maktabdagi muhit va o‘qituvchining ruhiy holati
Maktab — bu nafaqat ta’lim beriladigan joy, balki insonlar o‘rtasidagi doimiy
ijtimoiy-psixologik munosabatlar shakllanadigan muhitdir. Ayniqsa o‘qituvchining
ruhiy holati, uning ishi, kayfiyati va faoliyatga bo‘lgan munosabati ko‘p jihatdan
maktabdagi umumiy muhitga bog‘liq. Ruhiy barqarorlikka ega bo‘lgan o‘qituvchi
ta’lim sifatiga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, shuning uchun ham o‘qituvchining
psixologik holati maktab muhitining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi.
🏫
Maktab muhitining asosiy ta’sir omillari:
1.
Rahbariyat bilan munosabat
— O‘qituvchi o‘zini eshitilgan, qo‘llab-
quvvatlangan his qilsa, unda ichki ishonch va motivatsiya shakllanadi.
2.
Jamoaviy muhit
— Hamkasblar o‘rtasidagi ishonchli, samimiy va
do‘stona aloqalar ruhiy yengillik va professional o‘sishga xizmat qiladi.
3.
Ish sharoitlari
— Haddan tashqari yuklama, vaqt bosimi va byurokratik
to‘siqlar ruhiy charchoq va stressga olib keladi.
4.
Tan olinish va rag‘batlantirish
— O‘qituvchining mehnati qadrlanishi,
yutuqlari e’tirof etilishi uni yanada faol va ijobiy qiladi.
🧠 O‘qituvchining ruhiy holatiga ta’sir qiluvchi ichki omillar:
Ishdan qoniqish darajasi
O‘ziga bo‘lgan ishonch
Kasbiy o‘sishga bo‘lgan ehtiyoj
Ruhiy-emosional charchoq yoki burn-out sindromi
Maktab muhitida doimiy stress, e’tiborsizlik yoki salbiy munosabat mavjud
bo‘lsa, o‘qituvchilar o‘zlarini qadrsiz, ishsizlik xavfi ostida yoki jamoadan ajralgan his
qilishadi. Bu holat esa ularning darsga bo‘lgan munosabatida, o‘quvchilar bilan
ishlashida va umuman kasbiy faoliyatida salbiy aks etadi.
✅
Ijobiy maktab muhitining afzalliklari:
O‘qituvchi o‘zini maktab jamoasining muhim a’zosi sifatida his qiladi
Professional rivojlanishga rag‘bat oshadi
Stress darajasi kamayadi
Hamkorlik va ijodkorlik kuchayadi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
146
146
Ta’lim sifati sezilarli darajada yaxshilanadi
Psixologik xavfsizlikni yaratish yo‘llari
Psixologik xavfsiz muhitni shakllantirishda bir nechta omillar muhim rol
o‘ynaydi:
1.
Ochiq muloqot va fikr almashish
– Har bir o‘qituvchining fikri
qadrlanishi, eshitilishi va e’tiborga olinishi kerak. Buning uchun rahbariyat muntazam
uchrashuvlar, muloqot sessiyalarini tashkil etishi maqsadga muvofiq.
2.
Xatolarga sog‘lom munosabat
– Xatolarni jazolash emas, balki ularni
o‘sish va o‘rganish vositasi sifatida ko‘rish kerak. O‘qituvchiga “xatoga yo‘l qo‘yish
mumkin” degan ishonch berilishi lozim.
3.
Rahbarning hissasi
– Maktab rahbariyati o‘qituvchilarga ishonch
bildirish, ularni rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlash orqali psixologik xavfsizlik
muhitining asosiy kafolati hisoblanadi.
4.
Jamoada ishonchli munosabatlar
– O‘qituvchilar o‘rtasidagi hamkorlik,
o‘zaro hurmat, empatiya va mehr-shafqat muhitni sezilarli darajada ijobiy tomonga
o‘zgartiradi.
5.
Rag‘bat va e’tirof
– Mehnatni qadrlash, e’tirof etish va moddiy hamda
ma’naviy rag‘batlantirish o‘qituvchilarda motivatsiyani kuchaytiradi.
Xulosa
O‘qituvchilarning psixologik xavfsizligini ta’minlash — bu faqat ijtimoiy yoki
ruhiy ehtiyojni qondirish emas, balki ta’lim sifatini yaxshilashning eng muhim
omillaridan biridir. Maktab jamoasi – rahbarlar, psixologlar, o‘qituvchilar – birgalikda
ishlagan taqdirda, o‘qituvchi o‘zini qadrlangan, eshitilgan va qo‘llab-quvvatlangan his
qiladi. Shunday muhitda esa ijodkorlik, yangilikka intilish va ijobiy natijalar tabiiy
ko‘rinishga aylanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Edmondson, A. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams.
Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383.
2.
Djalilova, M. (2021). Pedagogik jamoalarda psixologik xavfsizlik muhitini
shakllantirish yo‘llari. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi
nashriyoti.
3.
Xamidova, M. (2020). Ta’lim muassasalarida sog‘lom psixologik muhitni
ta’minlash: muammo va yechimlar. “Pedagogika va psixologiya” ilmiy-amaliy
jurnali, №4.
4.
Qodirova, N. (2019). Maktab jamoalarida ijtimoiy-psixologik muhit va
o‘qituvchining ruhiy holati o‘rtasidagi bog‘liqlik. Toshkent davlat pedagogika
universiteti ilmiy axborotnomasi, №2.
5.
Robbins, S. P. (2018). Organizational Behavior (17th Edition). Pearson Education.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
147
147
6.
Baxtiyorov, U. (2022). Psixologik xavfsizlikni ta’lim tizimida qo‘llashning
metodik asoslari. Toshkent: “Fan va texnologiya” nashriyoti.
7.
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation
of intrinsic motivation, social development, and well-being. American
Psychologist, 55(1), 68–78.
8.
UNESCO (2020). Supporting teachers’ well-being. International Institute for
Educational Planning.
9.
