JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
39
39
ZARAFSHON DARYOSI QUYI OQIMIDA TARQALGAN TUPROQLARDA
SOYA O'SIMLIGINING HOSILDORLIGINI ANIQLASH
Homidova Lobar Madiyevna
Buxoro davlat texnika universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Zarafshon daryosining quyi oqimidagi
tuproqlarning agroekologik xususiyatlari va ularning soya o‘simligining hosildorligiga
ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida tuproqning fizik-kimyoviy tarkibi,
sho‘rlanish darajasi va o‘g‘itlash tizimining soya hosildorligiga bo‘lgan ta’siri
o‘rganildi. Amaliy kuzatuvlar asosida aniqlanishicha, quyi oqimdagi tuproqlarda
o‘g‘itlarning optimal qo‘llanilishi orqali soya hosildorligini sezilarli darajada oshirish
mumkin. Mazkur tadqiqot natijalari sho‘rlangan va yarim sho‘rlangan tuproqlarda soya
yetishtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Soya o‘simligi, Zarafshon daryosi, quyi oqim, tuproq sho‘rlanishi,
hosildorlik, agroekologik sharoit, o‘g‘itlash, optimal miqdor.
Zarafshon daryosi O‘zbekiston hududida joylashgan muhim daryo tizimlaridan
biri bo‘lib, uning quyi oqimi atrofida keng maydonda qishloq xo‘jaligi yerlari mavjud.
Ushbu hududda tuproqning sho‘rlanishi va unumdorlik darajasining o‘zgarishi ekin
hosildorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, soya o‘simligi kabi yuqori oziqa talab
qiluvchi ekinlarning rivojlanishi tuproqning fizik-kimyoviy xususiyatlari va o‘g‘itlash
tizimiga bog‘liqdir.
Sho‘rlangan tuproqlarda soya hosildorligini oshirish uchun tuproqning holatini
yaxshilash va o‘g‘itlardan optimal foydalanish dolzarb masalalardan biridir. Shu
sababli, Zarafshon daryosining quyi oqimidagi tuproqlarda soya ekinining
hosildorligini o‘rganish, uning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash va
samarali agrotexnika chora-tadbirlari ishlab chiqish muhim ilmiy va amaliy
ahamiyatga ega.
Tuproqning sho‘rlanish darajasi, o‘g‘itlash tizimi va agroekologik sharoitlarning
soya hosildorligiga ta’siri batafsil tahlil qilinadi hamda hududga mos keladigan optimal
o‘g‘itlash tavsiyalari ishlab chiqiladi.
Zarafshon daryosining quyi oqimida joylashgan tuproqlar ko‘pincha sho‘rlangan
va yarim sho‘rlangan xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning fizik-kimyoviy tarkibi soya
o‘simligining o‘sishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tuproqning sho‘rlanish darajasi, pH
darajasi, strukturasi va ozuqa moddalarining mavjudligi o‘simliklarning ildiz
sistemasining rivojlanishiga bevosita ta’sir qiladi. Tadqiqot maydonlarida olib borilgan
sinovlar shuni ko‘rsatdiki, sho‘rlangan tuproqlarda soya o‘simligining o‘sishi susayadi,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
40
40
uning biologik faolligi pasayadi, shuningdek, suv va oziqa moddalarini o‘zlashtirish
qobiliyati kamayadi.
Sho‘rlangan tuproqlarda soya hosildorligi kamayishining asosiy sababi —
tuproqdagi natriy va boshqa tuzlarning ko‘payishi natijasida o‘simliklarning suv
almashinuvida qiyinchiliklar yuzaga kelishidir. Bu o‘simliklarning fiziologik
jarayonlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi va hosildorlikni pasaytiradi. Eksperimental
ma’lumotlarga ko‘ra, tuproq sho‘rlanish darajasi 0,2% dan yuqori bo‘lganda, soyaning
o‘rtacha hosildorligi 25–40% gacha kamayadi.
Soya o‘simligi uchun azot, fosfor va kaliyli o‘g‘itlarning muvozanatli qo‘llanishi
unumdorlikni oshirishda muhim omildir. Sho‘rlangan tuproqlarda o‘g‘itlarning
optimal dozasi aniqlash orqali o‘simlikning oziqlanish holatini yaxshilash mumkin.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tuproqning sho‘rlanish darajasiga qarab, 1 gektar
maydonga 80–100 kg azot, 50–70 kg fosfor va 40–50 kg kaliy o‘g‘itlarini qo‘llash soya
hosildorligini sezilarli darajada oshiradi. Ayniqsa, fosforli o‘g‘itlar ildiz tizimini
rivojlantirishga yordam beradi, bu esa sho‘r stressiga chidamlilikni kuchaytiradi.
Sho‘rlangan tuproqlarda o‘g‘itlash bilan birga meliorativ chora-tadbirlarni
qo‘llash zarur. Tuzlarning yuvilishi uchun drenaj tizimlarini yaxshilash, tuproqning
fizik xususiyatlarini yaxshilash maqsadida organik o‘g‘itlar va yashil o‘g‘itlar
(sideratlar)dan foydalanish tavsiya etiladi. Bundan tashqari, sho‘rga chidamli soya
navlarini tanlash va ekin aylanmasini to‘g‘ri tashkil etish hosildorlikni oshirishda
muhim omil hisoblanadi.
Sho‘rlangan tuproqlarda suv ta’minoti o‘simlik rivojlanishining muhim omili
hisoblanadi. Tuproqdagi tuzlar suvning o‘simlik tomonidan yutilishini qiyinlashtiradi,
natijada o‘sish jarayonlari susayadi. Zarafshon daryosining quyi oqimidagi tuproqlarda
suv ta’minoti va sho‘rlanish darajasini doimiy nazorat qilish soya hosildorligini
barqaror oshirishda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotlarda suv va tuproq namligi
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik aniqlanib, sho‘rlanish darajasi past bo‘lgan hududlarda
suv ta’minoti yaxshiroq ekanligi va o‘simliklarning rivojlanishi tezlashgani qayd etildi.
Tuproq sho‘rlanishini kamaytirish va hosildorlikni oshirish uchun meliorativ
ishlar bilan birgalikda to‘g‘ri o‘g‘itlash tizimi tashkil etilishi zarur. Zarafshon daryosi
quyi oqimidagi tuproqlarda gipssizlantirish, drenaj tizimlarini yaxshilash, organik
o‘g‘itlardan foydalanish kabi usullar bilan sho‘r ta’sirini kamaytirish mumkin. Shu
bilan birga, o‘g‘itlarni me’yorida va vaqtida qo‘llash tuproqning oziq moddalar bilan
boyitilishiga yordam beradi va soya o‘simligining samarali o‘sishiga xizmat qiladi.
O‘tkazilgan tajribalarda soya ekiniga qo‘llangan o‘g‘itlar miqdori va tuproq
sho‘rlanishi darajasi orasidagi munosabatlar aniqlangan. Tuproqdagi sho‘rlanish
darajasi 0,15–0,3% oralig‘ida bo‘lgan maydonlarda, o‘g‘itlarning muvozanatli
miqdorda berilishi soya hosildorligini 30–40% ga oshirishga imkon bergan. Shu bilan
birga, yuqori sho‘rlangan maydonlarda (0,3% dan yuqori) hosildorlik kamaygan, bu
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
41
41
esa sho‘r stressining o‘simliklarga salbiy ta’sirini ko‘rsatadi.
Azotli o‘g‘itlar soyaning barg massasini ko‘paytirishda, fosforli o‘g‘itlar esa ildiz
tizimini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Kaliyli o‘g‘itlar esa o‘simlikning
umumiy sog‘lomligini ta’minlashda yordam beradi, bu esa sho‘r sharoitida o‘sishga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Zarafshon daryosi quyi oqimida joylashgan sho‘rlangan tuproqlarda soya
hosildorligini barqaror saqlash uchun agrotexnik chora-tadbirlarni qo‘llash zarur.
Ushbu chora-tadbirlar qatoriga navlarni tanlash, ekin aylanmasini to‘g‘ri tashkil etish,
tuproqni chuqur parvarishlash va sug‘orish tizimini yaxshilash kiradi. Sho‘rga
chidamli soya navlarini ekish tuproq sho‘rlanishining salbiy ta’sirini kamaytirishga
yordam beradi.
Tuproqning sho‘rlanish darajasini kamaytirish uchun sug‘orish suvini samarali
taqsimlash, ortiqcha suv to‘planishining oldini olish, drenaj tizimlarini yangilash va
yaxshi sug‘orish texnologiyalaridan foydalanish muhimdir. Shu bilan birga, organik
moddalarga boy o‘g‘itlar qo‘llanilishi tuproqning mikroorganizmlar faoliyatini oshirib,
uning unumdorligini yaxshilaydi.
Tuproq sho‘rlanishi va uning soya hosildorligiga ta’sirini kamaytirish maqsadida,
Zarafshon daryosi quyi oqimida meliorativ va agrotexnik tadbirlarni kompleks tarzda
qo‘llash zarur. Bundan tashqari, tuproq va o‘simlik holatini muntazam monitoring
qilish hamda olingan natijalar asosida o‘g‘itlash tizimini moslashtirish tavsiya etiladi.
Sho‘rga chidamli o‘simlik navlarini tanlash va o‘g‘itlarni optimal dozada qo‘llash
bilan bir qatorda, biologik usullarni keng qo‘llash – masalan, bakterial inokulyatsiya,
yashil o‘g‘itlar ekish va organik moddalardan foydalanish soya hosildorligini
oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
Zarafshon daryosining quyi oqimidagi tuproqlarda soya o‘simligining hosildorligi
tuproqning sho‘rlanish darajasi, uning fizik-kimyoviy xususiyatlari va o‘g‘itlash
tizimiga bog‘liq ekanligi aniqlangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, tuproqdagi
sho‘rlanish darajasi oshgani sari soya hosildorligi sezilarli darajada kamayadi. Shu
bois, sho‘rlangan tuproqlarda soya hosildorligini oshirish uchun o‘g‘itlarning optimal
miqdorda va muvozanatli qo‘llanilishi, meliorativ tadbirlarning samarali tashkil etilishi
zarur.
Eksperimental
ma’lumotlar
o‘g‘itlash
va
agrotexnik
chora-tadbirlarni
uyg‘unlashtirish orqali sho‘rlangan tuproqlarda soya hosildorligini barqaror oshirish
mumkinligini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, tuproqning ekologik holatini yaxshilash va
sho‘r stressini kamaytirish maqsadida biologik usullar va sho‘rga chidamli navlarni
tanlash muhim ahamiyatga ega.
Tuproqni muntazam monitoring qilish va ilmiy asoslangan tavsiyalarni
amaliyotga joriy etish Zarafshon daryosi quyi oqimidagi qishloq xo‘jaligi sohasida
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
42
42
hosildorlikni oshirishga xizmat qiladi hamda tuproq resurslarini saqlashda muhim rol
o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Гулямов Я. Г., Исламов У., Аскаров А., Первобытная культура и возникновение
орошаемого земледелия в низовьях Зарафшана, Т. 1966;
2.Shul s V. L., M ashrapov R., Oʻrta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969;
3.Muhammadjon ov A. R., Quyi Zarafshon vodiysining sugʻorilish tarixi, T., 1972;
4.Chembarisov E. I., Bahriddinov B. O., Oʻrta Osiyoning daryo va zovur suvlari gidroximiyasi,
T., 1983;
5.Hasanov H. H., Geografik nomlar siri, T., 1985;
6.Rasulov A. R., Hikmatov F. H., Oʻzbekistonning suv resurelari, ularni tejash va muhofaza
qilish yoʻllari, T., 1989.
7. N. X. Hakimova , M. F. G’aybulloyeva. “DETERMINATION OF THE PRODUCTIVITY
AND CROP YIELD OF SALINE SOILS ON THE BASIS OF ADVANCED TECHNOLOGIES
AND THE DEVELOPMENT OF AGROTECHNOLOGY OF THE APPLICATION OF
FERTILIZERS IN OPTIMAL QUANTITIES”. Web of Agriculture: Journal of Agricultural and
Biological Scienses. Volume 3, Issue 6, June - 2025 ISSN (E): 2938-3781
8.
N.Hakimova,
M.Yarashova.
“BUXORO
VOHASI
SUG‘ORILADIGAN
TUPROQLARINING MIKROBIOLOGIK FAOLLIGI”.«Ozuqa ekinlarni yetishtirishda ekologik
toza ozuqalarni yetishtirishdagi muammolar va
Istiqbollari» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallar to‘plami. “Agro ilm”
Jurnali. –T.: 2025. 297 b.
9. Z. Jabbarov, G. Atoyeva, S. Sayitov, R. Kurvantaev, N. Khakimova, S. Makhammadiev, Y.
Kenjaev, D. Makhkamova, B. Jobborov, G. Nabiyeva, N. Nurgaliev, M. Aliboyeva, S. Zakirova
“Study on the soil pollution condition around the domestic wastewater”. E3S Web of Conferences
497, 03005 (2024) ICECAE 2024
10. Hakimova N.X., Xalilova
M.R
.
“Buxoro viloyati tuproqlarining fizik xossalarini yaxshilash
orqali yashil iqtisodiyotimizni boyitish”. YASHIL IQTISODIYOT VA BARQAROR
RIVOJLANISHNING DOLZARB MUAMMOLARI VA YECHIMLARI MAVZUSIDA
XALQARO ILMIY-AMALIY ANJUMANI. Buxoro “Durdona” 2025
11. N.X.Hakimova, Oʻ.M.Yaxshiyeva.
“Yashil iqtisodiyotda innavatsion rafinatsiyalash
texnologiyalari va ilmiy yondashuvlar”. YASHIL IQTISODIYOT VA BARQAROR
RIVOJLANISHNING DOLZARB MUAMMOLARI VA YECHIMLARI MAVZUSIDA
XALQARO ILMIY-AMALIY ANJUMANI. Buxoro. “Durdona” 2025
12.
N.X.Hakimova, D.I.Umarov.
“O‘simlik moylarini ishlab chiqarishda chiqindilarni
kamaytirishning
iqtisodiy
ta’siri”.
YASHIL
IQTISODIYOT
VA
BARQAROR
RIVOJLANISHNING DOLZARB MUAMMOLARI VA YECHIMLARI MAVZUSIDA
XALQARO ILMIY-AMALIY ANJUMANI. Buxoro. “Durdona” 2025
13. Hakimova N.X., Umarov D.I. “IMPROVEMENT OF THE VEGETABLE OIL
PRODUCTION TECHNOLOGY BY DEODORIZATION PROCESS USING FLOATING
PACKING”. Web of Technology: Multidimensional Research Journal. Volume 03, Issue 03, March,
2025
14. S.M.Nazarova, N.X.Hakimov, M.Y.Yarashova
“Oliy ta’lim muassasasi, talaba va ishlab
chiqarish o’rtasidagi hamkorlik va dual ta’lim afzalliklari”.
MUHANDISLIK OLIY TA‘LIMI
TRANSFORMATSIYASI JARAYONIDA TA‘LIM SIFATINI OSHIRISHDA DUAL
TA‘LIMNING ISTIQBOLLARI mavzusidagi I - an’anaviy xalqaro ilmiy - amaliy anjuman.
BUXORO 2025
