JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
34
34
QUSHLAR SINFI MAVZUSINI O‘QITISHDA INTERAKTIV
USULLARDAN FOYDALANISH
Izomova Sitorabonu Niyoz qizi
Homitova Marjona Ibratovna
Buxoro davlat pedagogika institute magistanti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada biologiya ta’limida “Qushlar sinfi” mavzusini
o‘qitishda interaktiv o‘quv-usullarni qo‘llash ko‘rib chiqilgan. Guruh muhokamalari,
multimedia taqdimotlari, virtual simulyatsiyalar va amaliy mashg‘ulotlar kabi usullar
talabalarning ornitologiyaga bo‘lgan tushuncha va qiziqishini oshirishdagi
samaradorligi tahlil qilingan. Tadqiqot pedagogik jarayonda passiv o‘qitishdan faol
o‘rganishga o‘tishni ta’kidlab, interaktiv vositalarning o‘rta maktab o‘quvchilari
orasida ishtirokni va akademik natijalarni yaxshilashini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Interaktiv o‘qitish, qushlar sinfi, faol o‘rganish, biologiya ta’limi,
ornitologiya, talabalar ishtiroki, ta’lim texnologiyalari, o‘quvchi markazli yondashuv.
Biologiyani samarali o‘qitish uchun nafaqat aniq mazmun, balki qiziqarli
metodologiya ham zarur. “Qushlar sinfi” mavzusi biologik xilma-xillik, anatomiya,
xulq-atvor va ekologik rollarni o‘rganish uchun dinamik imkoniyat yaratadi.
An’anaviy ma’ruzalar esa bunday boy mavzuda talabalar qiziqishini ushlab turishda
ko‘pincha yetarli bo‘lmaydi. Shu sababli, o‘qituvchilar chuqurroq o‘rganishni
rag‘batlantirish uchun interaktiv usullarga murojaat qilmoqda. Ushbu yondashuvlar
talabalar ishtiroki, tanqidiy fikrlash va amaliy tajribani ustun qo‘yib, qushlarni
o‘rganishni nafaqat ma’lumotli, balki yodda qoladigan holga keltiradi.
Siz interaktiv simulyatsiyalar yordamida “Qushlar sinfi” (Aves) mavzusini
o‘qitish bo‘yicha batafsil tushuntirishni so‘rayotganingizni taxmin qilaman, chunki
“Suls” so‘zi ehtimol “simulyatsiyalar” so‘zining xatosi bo‘lishi mumkin, va “bird
class” — qushlarning taksonomik sinfini anglatadi. Agar “Suls” yoki “bird class” bilan
boshqa ma’noni nazarda tutgan bo‘lsangiz, iltimos, aniqlik kiriting, shunda men
javobni moslashtiraman. Quyida interaktiv simulyatsiyalar qushlar sinfini o‘qitishni
qanday yaxshilashi, ularning afzalliklari, qo‘llash strategiyalari, maxsus vositalar va
amaliy misollar to‘liq ko‘rib chiqilgan.
Qushlarni tasniflashni tushunish va interaktiv simulyatsiyalarning roli
Qushlarni tasniflash (Qushlar sinfi — Aves) ularning morfologiyasi, xulq-atvori,
genetikasi va evolyutsion aloqalariga asoslanib, taksonomik guruhlarga ajratishni o‘z
ichiga oladi. Bu guruhlar — tartiblar (masalan, Passeriformes, Strigiformes), oilalar,
urug‘lar va turlardir. Ushbu mavzuni o‘qitish murakkab bo‘lishi mumkin, chunki
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
35
35
talabalar filogenetik aloqalar, kladistika va yangi turlar paydo bo‘lishi kabi mavhum
tushunchalarni tushunishi kerak, shuningdek, butun dunyo bo‘ylab taxminan 10,000 ga
yaqin qush turlarining turli xususiyatlarini yodda saqlashi talab etiladi.
Interaktiv simulyatsiyalar — bu talabalar ilmiy tushunchalarning dinamik
modellarini o‘rganish imkonini beruvchi raqamli yoki virtual vositalardir. Qushlarni
tasniflash kontekstida simulyatsiyalar talabalar uchun qushlarning xususiyatlari,
evolyutsiya jarayonlari va taksonomik ierarxiyalarni amaliy, so‘roq asosida
o‘rganishni ta’minlaydi. Matnli manbalar (masalan, darsliklar yoki ma’ruzalar) bilan
solishtirganda, simulyatsiyalar talabalarni faol ishtirok etishga, tanqidiy fikrlashga va
muammolarni hal qilishga undaydi, chunki ular o‘zgaruvchilarni boshqarish,
natijalarni kuzatish va gipotezalarni sinash imkoniga ega bo‘ladilar — bularning
barchasi nazorat ostidagi virtual muhitda amalga oshiriladi.
Simulyatsiyalar ta’limiy tadqiqotlar tomonidan tasdiqlangan va faol bilim
shakllantirishga urg‘u beruvchi konstruktivistik o‘rganish nazariyalari bilan uyg‘un
bo‘lgan bir qancha pedagogik afzalliklarni taqdim etadi. Ularning foydalarining
batafsil tavsifi quyidagicha:
Konseptual tushunchalarning chuqurlashuvi:
-Simulyatsiyalar mavhum tushunchalarni aniq va ko‘rinadigan qiladi. Masalan,
talabalar filogenetik daraxtlarni o‘rganib, chumchuqlar va burgutlar kabi qushlarning
evolyutsion ajralishini ko‘rib, kladistik aloqalarni vizual tarzda tushunishlari mumkin.
-Ular talabalar uchun jismoniy xususiyatlarni (masalan, tumshuq shakli, qanot
tuzilishi) taksonomik tasniflash bilan bog‘lash imkonini beradi, bu esa
morfologiyaning taksonomiyaga ta’sirini mustahkamlaydi.
Faol va so‘roq asosidagi o‘rganish:
-Simulyatsiyalar talabalarni savollar berishga va gipotezalarni sinashga undaydi.
Masalan, talabalar atrof-muhit bosimlari (masalan, oziq-ovqat mavjudligi) Darvin
chumchuqlarining tumshuq moslashuvlariga qanday ta’sir qilishini o‘rganib, bu
moslashuvlarni turlarning ajralishiga bog‘lashlari mumkin.
-O‘zgaruvchilarni (masalan, yashash muhiti, genetik mutatsiyalar) boshqarish
orqali talabalar faol bilim hosil qiladi, bu esa passiv o‘rganishga nisbatan bilimlarni
yaxshiroq saqlashga yordam beradi.
Xavfsiz va kengaytiriladigan tajriba o‘tkazish:
-Simulyatsiyalar sinf xonasida amalga oshirib bo‘lmaydigan murakkab
jarayonlarni, masalan, yangi turlar paydo bo‘lishi yoki gibridizatsiyani, xavfsiz
muhitda o‘rganishga imkon beradi.
-Ular o‘rganishni kengaytiradi, chunki talabalar minglab yillik evolyutsiya
jarayonlarini bir necha daqiqada simulyatsiya qilishlari mumkin, bu esa uzoq muddatli
jarayonlarni tushunishni osonlashtiradi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
36
36
Ishtirok va motivatsiya:
-Interaktiv, o‘yin uslubidagi elementlar (masalan, qush xususiyatlarini
boshqarish, to‘g‘ri tasniflash uchun ballar yig‘ish) talabalar ishtirokini oshiradi,
ayniqsa vizual va kinestetik o‘rganuvchilar uchun.
-Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, simulyatsiyalar hissiy ishtirokni oshiradi, bu esa
motivatsiyani kuchaytiradi va taksonomiya kabi murakkab mavzularni o‘rganishda
kognitiv yukni kamaytiradi
Hamkorlikda o‘rganish:
-Simulyatsiyalar juftliklarda yoki guruhlarda ishlatilishi mumkin, bu talabalar
o‘rtasida muhokama va tengdoshlar orqali o‘rganishni rag‘batlantiradi, ular tasniflash
qarorlarini muhokama qilish yoki simulyatsiya natijalarini talqin qilishadi.
-Interaktiv doskalarda butun sinf uchun tashkil etilgan simulyatsiyalar jamoaviy
muammolarni hal qilish va tanqidiy mulohaza yuritishni rag‘batlantiradi.
Farqlangan ta’lim:
-Simulyatsiyalar turli o‘quvchilarning o‘rganish ehtiyojlariga moslashadi. Ilg‘or
talabalar murakkab vaziyatlarni (masalan, molekulyar filogenetika) o‘rganishi
mumkin, boshlang‘ich darajadagilar esa asosiy xususiyatlarga (masalan, pat rangi,
tumshuq turi) e’tibor qaratadi.
-Simulyatsiyalar tezkor javob beradi, bu esa talabalar noto‘g‘ri tushunchalarni
darhol tuzatish imkonini yaratadi.
Qushlarni tasniflash uchun interaktiv simulyatsiyalar misollari
Bir qancha simulyatsiyalar qushlarni tasniflashni o‘qitishda bevosita yoki
moslashtirilgan holda yaxshi mos keladi. Quyida ushbu vositalar va ularni qanday
qo‘llash mumkinligi haqida misollar keltirilgan:
Origami Bird Simulator (OBS):
-Tavsif: Concord Consortium tomonidan ishlab chiqilgan OBS — tabiatdagi
tanlov va yangi turlar paydo bo‘lish jarayonini virtual qush populyatsiyalari orqali
o‘rgatishga mo‘ljallangan bepul, veb-asosidagi vosita.
-Qo‘llanilishi: Talabalar qushlarning xususiyatlarini (masalan, tumshuq o‘lchami,
qanot uzunligi) va atrof-muhit omillarini (masalan, oziq-ovqat mavjudligi, yirtqichlik)
boshqaradilar. Simulyatsiya mutatsiyalar va geografik ajralish orqali yangi turlar hosil
bo‘lishini modellashtiradi, bu esa talabalar uchun taksonomik guruhlar ichida yangi
qush turlari qanday paydo bo‘lishini tushunishga yordam beradi.
-Faoliyat misoli: Talabalar qush populyatsiyasida yangi turlar paydo bo‘lish
jarayonini simulyatsiya qilib, keyin hosil bo‘lgan turlarni xususiyatlarga asoslanib
taksonomik guruhlarga ajratadilar. Bu orqali ular ko‘payishiy ajralish va kladistika
kabi tushunchalarni mustahkamlaydilar.
EvoSketch:
-Tavsif: Evolyutsion biologiyaga qaratilgan simulyatsiya vositasi bo‘lib, talabalar
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
37
37
filogenetik aloqalar va xususiyatlar evolyutsiyasini o‘rganish imkoniga ega bo‘ladi.
-Qo‘llanilishi: Talabalar umumiy rivojlangan xususiyatlarni (masalan, suyak
tuzilishi, tovush chiqarish naqshlari) tahlil qilib, qush tartiblarining (masalan,
Passeriformes va Falconiformes) kladogrammalarini yaratadilar. Ushbu vosita
evolyutsion ajralishni ko‘rsatib, taksonomik ierarxiyalarni tushuntirishda yordam
beradi.
-Faoliyat misoli: Talabalar qushlarning xususiyatlari (masalan, pat tuzilishi,
tumshuq morfologiyasi) haqidagi ma’lumotlarni kiritib, filogenetik daraxt yaratadilar,
so‘ngra o‘z daraxtlarini mavjud taksonomiyalar bilan solishtiradilar.
Cornell Lab of Ornithology’s eBird yoki Merlin Bird ID:
-Tavsif: Asosan qushlarni aniqlash vositalari bo‘lsa-da, ularni ma’lumotlarini sinf
faoliyatlariga qo‘shish orqali simulyatsiyalarga aylantirish mumkin. eBird haqiqiy
dunyo qush kuzatuv ma’lumotlarini taqdim etadi, Merlin esa sun’iy intellekt
yordamida xususiyatlarga asoslanib qushlarni aniqlaydi.
-Qo‘llanilishi: Talabalar eBird ma’lumotlaridan foydalanib, qushlarni mintaqa,
yashash muhiti yoki xususiyatlariga ko‘ra tasniflaydilar, bu esa ularni maydondagi
kuzatuv ishlariga yaqinlashtiradi. Merlinning aniqlash jarayoni esa o‘yin shakliga
keltirilib, taksonomik guruhlar uchun diagnostik xususiyatlarni o‘rgatishda
qo‘llanilishi mumkin.
-Faoliyat misoli: Talabalar kuzatilgan xususiyatlarni (masalan, qo‘shiq, rang-
baranglik) Merlin dasturiga kiritib, qushni aniqlaydilar, so‘ng uni to‘g‘ri taksonomik
tartibga joylashtiradilar va xususiyatlarning tasniflashdagi o‘rnini muhokama qiladilar.
Muammo va yechimlar
-Muammo: Talabalar simulyatsiyaning murakkabligi bilan qiynalishi mumkin.
-Yechim: Boshlang‘ichlar uchun qo‘llanmalar yoki soddalashtirilgan rejimlar
taqdim etish, murakkablik darajasini asta-sekin oshirish.
-Muammo: Sinfdagi vaqt cheklovlari.
-Yechim: Simulyatsiyalarni uyga vazifa sifatida berish yoki ularni qisqa, maqsadli
mashg‘ulotlarga integratsiya qilish.
-Muammo: Texnologiyaga cheklangan kirish imkoniyati.
-Yechim: Butun sinf uchun bitta ekranda simulyatsiyalardan foydalanish yoki
oflayn ishlay oladigan vositalarni tanlash.
Xulosa
Interaktiv simulyatsiyalar qushlarni tasniflash mavzusini o‘qitishni tubdan
o‘zgartiradi, taksonomiya, yangi turlar paydo bo‘lishi va kladistika kabi mavhum
tushunchalarni tushunarli va qiziqarli qiladi. OBS, EvoSketch kabi vositalar va eBird
kabi moslashtirilgan platformalar talabalar uchun qushlarning xususiyatlari,
evolyutsion aloqalari va taksonomik ierarxiyalarini amaliy tajribalar orqali o‘rganish
imkonini beradi. Yo‘naltirilgan so‘roq, hamkorlikdagi faoliyatlar va tahliliy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
38
38
muhokamalarni birlashtirib, o‘qituvchilar simulyatsiyalardan foydalangan holda
ornitologiyaga bo‘lgan chuqur tushuncha va qiziqishni rivojlantira oladilar.
O‘quv dasturini ishlab chiqish: Maktablar biologiya fanlari uchun interaktiv
modullarni o‘quv dasturiga kiritishi lozim.
O‘qituvchi tayyorlash: Kasbiy rivojlanish dasturlariga raqamli va hamkorlikka
asoslangan o‘qitish usullarini o‘rgatish kirishi kerak.
Texnologiyaga sarmoya: Maktablar bunday o‘qishni qo‘llab-quvvatlash uchun
planshetlar, proyektorlar va ta’limiy ilovalarga sarmoya kiritishi zarur.
Baholash usullari: Loyihaga asoslangan va tengdoshlar tomonidan baholashni
standart testlar bilan birga qo‘llash kerak.
Kengaytirish: Shunga o‘xshash interaktiv tizimlarni boshqa hayvonlar sinflari va
atrof-muhit mavzulariga ham qo‘llash kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Awasthy, M., Popovic, A. Z., & Linklater, W. L. (2012). Experience in local
urban wildlife research enhances a conservation education programme with school
children. Pacific Conservation Biology, 18, 41-46. https://doi.org/10.1071/PC120041
Barthwal, S. C., & Mathur, V. B. (2012). Teachers knowledge of and attitude
toward wildlife and conservation. Mountain Research and Development, 32, 169-175.
https://doi.org/10.1659/MRD-JOURNAL-D-11- 00040.1
Bestelmeyer, S. V., Elser, M. M., Spellman, K. V., Sparrow, E. B., Haan-Amato,
S. S., & Keener, A. (2015). Collaboration, interdisciplinary thinking, and
communication: new approaches to K-12 ecology education. Frontiers in Ecology and
the Environment, 13(1), 37-43. https://doi.org/10.1890/140130
Chawla, L. (2009a). Growing up green: becoming an agent of care for the natural
world. The Journal of Developmental Processes, 4(1), 6-23.
Common Core State Standards Initiative. (2015). Development Process.
Retrieved
from
http://www.corestandards.org/about-the-standards/development-
Ernst, J. (2014). Early childhood educators use of natural outdoor settings as
learning environments: an exploratory study of beliefs, practices, and barriers.
Environmental
Education
Research,
20(6),
735-752.
https://doi.org/10.1080/13504622.2013.833596
