JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
28
28
O’ZBEKISTONDA BOLALAR ORASIDA ALLERGIK
KASALLIKLARNING O’SISH TENDENSIYASI VA
ASOSIY XAVF OMILLARI
Obidova B.Z
Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti
Pediatriya fakulteti 4- bosqich talabasi
https://orcid.org/0009-0006-8291-6910
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekiston bolalari orasida allergik
kasalliklarning ko‘payish sabablari, klinik turlari va ularning asosiy xavf omillari tahlil
qilinadi. Shuningdek, diagnostika va profilaktika choralariga e’tibor qaratiladi.
O‘zbekiston sharoitida mavjud muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar
berilgan.
Kalit so’zlar:
atopik dermatit, bronxial astma, allergiya, pathogen, allergen ,
immunoglobulin E, immune tizim, sensibilizatsiya, bakteriya, virus, zamburug', toksin,
respirator infeksiyalar, dieta, gipoallergen.
GROWTH TREND OF ALLERGIC DISEASES AMONG CHILDREN IN
UZBEKISTAN AND MAIN RISK FACTORS
4th year student of the Faculty of Pediatrics,
Bukhara State Medical Institute named after Abu Ali ibn Sino
Obidova B.Z https://orcid.org/0009-0006-8291-6910
Annotation:
This article analyzes the causes of the increase in allergic diseases
among children in Uzbekistan, their clinical types and their main risk factors. Attention
is also paid to diagnostic and preventive measures. Existing problems in the conditions
of Uzbekistan and proposals for their elimination are given.
Keywords:
atopic dermatitis, bronchial asthma, allergy, pathogen, allergen,
immunoglobulin E, immune system, sensitization, bacteria, virus, fungus, toxin,
respiratory infections, diet, hypoallergenic.
ТЕНДЕНЦИЯ РОСТА АЛЛЕРГИЧЕСКИХ ЗАБОЛЕВАНИЙ СРЕДИ
ДЕТЕЙ В УЗБЕКИСТАНЕ И ОСНОВНЫЕ ФАКТОРЫ РИСКА
Студентка 4 курса педиатрического факультета
Бухарского государственного медицинского института
имени Абу Али ибн Сино
Обидова Б.З. https://orcid.org/0009-0006-8291-6910
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
29
29
Аннотация:
В данной статье анализируются причины роста аллергических
заболеваний среди детей в Узбекистане, их клинические формы и основные
факторы
риска.
Также
уделяется
внимание
диагностическим
и
профилактическим мероприятиям. Приводятся существующие проблемы в
условиях Узбекистана и предложения по их устранению.
Ключевые слова:
атопический дерматит, бронхиальная астма, аллергия,
возбудитель, аллерген, иммуноглобулин Е, иммунная система, сенсибилизация,
бактерии, вирус, грибок, токсин, респираторные инфекции, диета,
гипоаллергенная.
KIRISH
So‘nggi yillarda butun dunyoda bolalar orasida allergik kasalliklar, jumladan,
atopik dermatit, bronxial astma va oziq-ovqat allergiyasi holatlari ortib bormoqda.
Allergiya – immun tizimining muayyan moddaga haddan tashqari reaksiyasi bo‘lib, u
bolaning hayot sifatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Global sog‘liqni saqlash tashkilotining
ma’lumotlariga ko‘ra, har uchinchi bola kamida bir turdagi allergiyaga duch keladi.
Ushbu maqolada O‘zbekiston sharoitida bolalarda allergiyaning dolzarbligi, xavf
omillari va davolash usullari haqida ma’lumot beriladi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida bolalar orasida allergik kasalliklar,
xususan bronxial astma va atopik dermatit bilan kasallanish ko‘rsatkichlari ortib
bormoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) va O‘zbekiston Respublikasi
Sog‘liqni saqlash vazirligining ma’lumotlariga ko‘ra, bolalarda allergik kasalliklarning
tarqalishi atrof-muhit ifloslanishi, ovqatlanishdagi o‘zgarishlar va irsiy omillar bilan
bevosita bog‘liq.
Inson immuniteti allergenga patogen (tashqi zararli moddalar) deb javob beradi
va uni begona bakteriya, virus, zamburug' yoki toksin kabi yo'q qilishga harakat qiladi.
Biroq allergenning o'zi zararli emas, shunchaki immun tizimi bu moddaga juda sezgir
bo'lib qolgan. Immun tizimi allergen ta'sir qilganda uni yo'q qilish uchun antitanalar
turi immunoglobulin E (IgE) chiqaradi. U esa o'z navbatida organizmda allergik
reaksiyaga olib keladigan kimyoviy moddalar ajratadi.
Bemor allergen bilan to'qnashganda reaksiya darhol yuzaga kelmaydi. Immun
tizimi asta-sekin moddaga nisbatan sezgirlikni oshiradi. Vaqt o'tib, organizm o'ziga xos
yuqori sezgirlikka ega bu jarayon sensibilizatsiya deb ataladi. Sensibilizatsiya bir
necha kundan bir necha yilgacha davom etishi mumkin. Shuning uchun uning namoyon
bo’lishi hammada har xil. Genida allergiyaga moyilligi borlarning ba’zilarida 12-17
yoshida qo’zg’asa, ba’zi chaqaloqlarda hatto bir oyligidan boshlab o’z belgilarini
nomoyon qila boshlaydi.
Ko'pgina holatlarda sezuvchanlik jarayoni oxirigacha yakunlanmaydi va bemorda
ba'zi alomatlar yuz beradi, ammo to'liq allergik reaksiya kuzatilmaydi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
30
30
Immun tizimi allergenga ta'sir qilganda, yallig'lanish va qo'zgalish xususiyati
paydo bo'ladi. Namoyon bo'ladigan belgi va alomatlar uning turiga bog'liq. Allergik
reaksiyalar ichakda (ovqat hazm qilish tizimi), terida, sinuslarda, havo yo'llarida,
ko'zlar va burun yo'llarida paydo bo'lishi mumkin.
Bolalarda atopik dermatit nima?
Atopik dermatit uzoq muddatli (surunkali) teri kasalligidir. Bu quruq, qichima
teriga olib keladi. Bu chaqaloqlar va bolalarda juda keng tarqalgan kasallik. Odatda 3
yoshdan 6 oygacha bo'lgan davrda paydo bo'ladi.
1-rasm. Atopik dermatit
Bolada atopik dermatitga nima sabab bo'ladi?
Atopik dermatitning aniq sababi ma'lum emas. Ammo ba'zi narsalar u bilan
bog'liq. Ularga quyidagilar kiradi:
Genlar. Bu teri muammosi ota-onadan bolaga o'tishi mumkin.
Immun tizimi. To'liq rivojlanmagan immunitet terining qanchalik himoya
qilishiga ta'sir qilishi mumkin.
Tashqi omillar. Bularga qishki ob-havoda bo'lish, cho'milish uchun issiq suvdan
foydalanish, sovunni ishlatish va quruq, issiq haroratda bo'lish kiradi.
Simptomlar kelishi va ketishi yoki ko'p yoki har doim paydo bo'lishi mumkin.
Tananing har qanday sohasi ta'sir qilishi mumkin. Chaqaloqlarda alomatlar odatda yuz,
bo'yin, bosh terisi, tirsak va tizzaga ta'sir qiladi. Bolalarda simptomlar odatda tirsaklar
ichidagi teriga, tizzalarning orqa qismiga, bo'yinning yon tomonlariga, og'iz atrofidagi,
bilak, to'piq va qo'llarga ta'sir qiladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
31
31
Simptomlar har bir bolada biroz boshqacha bo'lishi mumkin. Ular quyidagilarni
o'z ichiga olishi mumkin:
Quruq, qoraygan teri
Qattiq qichishish
Qizarish va shishish
Qalinlashgan teri
Yuzda oqargan teri
Yuzda, yuqori qo'llarda va sonlarda qo'pol dog’lar
Ko'z qovoqlari yoki ko'z atrofida qoraygan teri
Og'iz, ko'z yoki quloq atrofidagi teri o'zgaradi
Ko'tarilgan, qizil joylar (kovaklar)
Nega bolalar ko'proq astma bilan kasallanadi?
Tadqiqotchilarning fikriga ko'ra, ko'proq bolalarda astma rivojlanishiga bir
qancha omillar sabab bo'lishi mumkin. Bu omillarga quyidagilar kiradi:
Genetika: Biologik oila tarixi, masalan, astma bilan kasallangan ota-ona
Yoshlikdagi virusli infektsiyalar : nafas olishga ta'sir qiluvchi respiratorli
infektsiyalar, masalan, umumiy sovuq.
Chang, havo ifloslanishi va tutun kabi ko'proq allergenlarning ta’sir qilishi
Astma har qanday yoshda paydo bo'lishi mumkin, lekin u ko'pincha bolalik
davrida, bolaning immuniteti hali rivojlanayotgan paytda boshlanadi. Astma bilan
og'rigan bolalarning ko'pchiligida birinchi alomat 5 yoshda paydo bo'ladi.
2-rasm. Astma bilan og’rigan bola
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
32
32
Hamma bolalarda astma belgilari bir xil emas. Va alomatlar bir xil bolada
epizoddan epizodga farq qilishi mumkin. Bolalarda astma belgilari quyidagilardan
iborat bo'lishi mumkin:
Tez-tez yo'talishlar . Farzandingiz o'ynayotgan yoki kulayotganda yo'tal tutilishi
mumkin. Ular kechasi yoki bolangiz uyg'onganidan keyin ham paydo bo'lishi mumkin.
Yo'tal ularning yagona belgisi bo'lishi mumkin
Tez nafas olish yoki nafas qisilishi
Ko'krak qafasining qisilishi yoki ko'krak qafasining "og'riyotgani" haqida
shikoyat qilish.
Farzandingiz nafas olayotganda yoki nafas olayotganda hushtak tovushi
(xirillash)
Global savol: Allergiyaning davosi bormi?
Afsuski, yo’q! Allergiya doim gen ko’rinishida avloddan-avlodga o’tadigan irsiy
kasallikdir. Uni faqat erta aniqlash va profilaktik choralarni ko’rib borish kerak ya’ni
bolani iloji boricha allergenlardan himoya qilish, uzoq saqlash kerak.
Masalan:
O’simlik, hayvon, uy changlaridan himoya
Uy havosini toza saqlash
Ko’krak suti bilan kamida 6 oy boqish – chunki ona suti immunitetni
kuchaytiradi
Parfumeriya, aerozollar va kimyoviy tozalovchilarni kamaytirish
Passiv chekishdan himoya
Gipoallergen gigiyena vositalaridan foydalanish
Sintetik kiyimlardan voz kechish
Dieta
Stressni kamaytirish
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Karimov B.K., Qodirova Z.K. Bolalar kasalliklari. 1-kitob. – Toshkent:
Tibbiyot, 2021. – 440 b.
2. To‘laganov A.S., Umarova M.T. Allergologiya asoslari. – Samarqand: SamMI
nashriyoti, 2020. – 215 b.
3. Abdurahmonova G.R. O‘zbekiston Respublikasi pediatriya amaliyotida atopik
dermatit diagnostikasi va davolash usullari. // "Tibbiyotda yangiliklar" jurnali. – 2023.
– №1. – B. 28–33.
4. Mustafoeva M.M. Bolalarda allergik kasalliklarning profilaktikasi va davolash
asoslari. // Pediatriya va neonatologiya amaliyoti. – Toshkent, 2022. – №2. – B. 15–
20.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-3_June-2025
33
33
5. World Health Organization (WHO). Global surveillance, prevention and
control of chronic respiratory diseases: a comprehensive approach. – Geneva: WHO
Press, 2007.
6. Pawankar R., Canonica G.W., Holgate S.T., Lockey R.F. Allergic diseases and
asthma: A major global public health concern. // WAO White Book on Allergy. – 2013.
7. Global Initiative for Asthma (GINA). Global Strategy for Asthma Management
and Prevention. – Updated 2023. www.ginasthma.org
8. Bieber T. Atopic dermatitis. // The New England Journal of Medicine. – 2008.
– Vol. 358(14): 1483–1494.
9. Spergel J.M. From atopic dermatitis to asthma: The atopic march. // Annals of
Allergy, Asthma & Immunology. – 2010. – Vol. 105(2): 99–106.
10. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. 2023-yil uchun bolalar
sog‘lig‘i bo‘yicha statistik ma’lumotlar byulleteni. – Toshkent, 2024.
11. Djabbarova M.B, Rajabova G. B. Klinik immunologiya va allergologiya –
Buxoro 2022
