JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
214
214
SO’NGI O’ZBEK XONLIKLAR DAVRI TIBBIYOTI
Ilmiy rahbar:
Boymirzayeva Xurshida Sobirovna
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
Ijtimoiy va gumanitar fanlar kafedrasi o’qituvchisi
Talaba:
Samiyev Sarvar G'iyos o‘g‘li
Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
Pediatriya fakulteti talabasi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada so‘nggi o‘zbek xonliklari davrida tibbiyotning rivojlanish
jarayoni, uning asosiy yo‘nalishlari, tabiblar faoliyati va xalq orasidagi roli yoritilgan.
Tibbiy an’analar, yozma manbalar va xalq tabobati o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar ham
tahlil qilinadi. Maqolada tarixiy manbalar asosida tibbiyotning ijtimoiy va madaniy
hayotdagi o‘rni ko‘rsatib berilgan.
ANNOTATION
This article discusses the development of medicine during the last period of Uzbek
khanates, the main directions of medical practice, the activity of folk healers and their
role in society. The interconnection between folk medicine and written sources is
analyzed. Based on historical sources, the role of medicine in social and cultural life is
demonstrated.
KALIT SO‘ZLAR:
Tibbiyot, xonliklar, tabib, an’ana, xalq tabobati, manba,
tarix, madaniyat.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
Медицина, ханства, врач, традиции, народная
медицина, источник, история, культура.
KEYWORDS:
Medicine, khanates, physician, tradition, folk medicine, source,
history, culture.
KIRISH
O‘zbekiston hududida tarixan boy tibbiyot an’analari shakllangan. Xususan,
so‘nggi o‘zbek xonliklari – Qo‘qon, Buxoro va Xiva davrida tibbiy faoliyat va ilmiy
meros salmoqli o‘rin egallagan. Ushbu maqolada shu davr tibbiyotining holati,
rivojlanish bosqichlari va uning jamiyatdagi o‘rni tahlil qilinadi.
ASOSIY QISM
So’nggi O’zbek xonliklarida, xususan, Shayboniylar va Ashtarkhoniylar davrida
tibbiyot rivojlandi. Ushbu davrda tibbiyot nafaqat amaliyot, balki nazariy bilimlar bilan
ham boyitildi. O’zbek xonliklarida tibbiyotning asosiy manbai qadimiy arab va yunon
tibbiyotidan kelib chiqdi. Bu davrda tibbiyot olimlari, shifokorlar va tabiblarga katta
e'tibor berilgan. Shayboniylar davrida Samarqand va Buxoro kabi shaharlar tibbiyot
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
215
215
markazlariga aylandi. Bu shaharlar ilm-fan va madaniyatning rivojlanishida muhim rol
o'ynadi. Ularda ko'plab tibbiy maktablar, dorixonalar va shifoxonalar tashkil etildi.
Tibbiyot sohasidagi mutaxassislar, masalan, Abu Ali ibn Sino (Avitsenna) asarlaridan
ilhomlanib, o'z tadqiqotlarini olib bordilar. Ashtarkhoniylar davrida esa, tibbiyot
yanada rivojlandi. Bu davrda tabobatning an'anaviy usullari bilan birga yangi metodlar
ham joriy etildi. Tibbiyotda diagnostika, jarrohlik va farmakologiya sohalarida muhim
yutuqlar qozonildi. Shuningdek, xalq tabobati, o’simliklardan tayyorlangan dori-
darmonlar keng qo'llanildi. Xonliklarda tibbiyotning rivojlanishi, shuningdek, savdo
va madaniy aloqalar orqali boshqa mamlakatlardan kelgan bilimlarni qabul qilish bilan
bog'liq edi. Tibbiyot sohasidagi yutuqlar nafaqat mahalliy aholi, balki qo'shni xalqlar
uchun ham muhim ahamiyatga ega bo'ldi. Natijada, so’nggi O’zbek xonliklarida
tibbiyot nafaqat amaliyot sifatida, balki ilmiy tadqiqotlar va nazariy bilimlar bilan
boyitilgan bir soha sifatida rivojlandi.
1. So‘nggi o‘zbek xonliklarida tibbiy faoliyatning asosiy yo‘nalishlari
So‘nggi xonliklar davrida tibbiyot quyidagi yo‘nalishlarda rivojlangan: tabobat
(davolash), farmakologiya (dorishunoslik), gigiyena va sanitar nazorat. Tabiblar
kasalliklarni aniqlashda asosan kuzatuv va tajribaga tayanishgan. Ko‘plab tabiblar
qadimiy yunon, arab va fors manbalarini o‘rganib, o‘z faoliyatlarida qo‘llaganlar.
2.
Tabiblar
va
ularning
jamiyatdagi
o‘rni
Tabiblar faqat kasallarni davolash bilan emas, balki aholiga sog‘lom turmush tarzini
targ‘ib qilishda ham faol bo‘lganlar. Xon saroylarida doimiy ravishda xizmat qilgan
tabiblar ilmiy izlanishlar olib borgan. Masalan, Qo‘qon xonligida Mashrabiy tabib,
Buxoroda Sayyid Muhammad Amin kabi tabiblar mashhur bo‘lgan.
3.
Tibbiy
asarlar
va
yozma
manbalar
Bu davrda yozilgan ayrim risolalar hozirgacha saqlanib qolgan. Ularda kasalliklar,
ularning sabablari va davolash usullari haqida ma’lumotlar mavjud. “Tibbnoma”,
“Hikmatlar risolasi” kabi asarlar ilmiy qiymatga ega. Ba’zi asarlar arab va fors tillarida
yozilgan bo‘lib, ularni tarjima qilish ishlari hali ham davom etmoqda .
4.
Xalq
tabobati
va
undagi
urf-odatlar
Xalq tabobati ilmiy asoslardan tashqari, diniy va etnografik omillar bilan bog‘langan.
Har xil o‘simliklar, hayvon mahsulotlari, duolar va urf-odatlar davolashda keng
qo‘llanilgan. Odamlar orasida xalq tabiblariga bo‘lgan ishonch juda yuqori bo‘lgan .
5.
Tibbiy
ta’lim
va
bilim
almashinuvi
Xonliklarda madrasa va kutubxonalarda tibbiyotga oid darslar o‘qitilgan. Talabalar
ilmiy risolalarni o‘rganish orqali bilim olganlar. Shuningdek, ustoz-shogird an’anasi
asosida bilim almashinuvi yo‘lga qo‘yilgan. Bu jarayonlarda arabcha va forscha tibbiy
risolalarning tarjimalari muhim o‘rin tutgan .
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
https://inlibrary.uz/index.php/jnci/
Volume–76_Issue-1_May-2025
216
216
TAKLIF
So’nggi O’zbek xonliklarida tibbiyot sohasida amalga oshirilgan yutuqlar va
tajribalar, shuningdek, xalq tabobati va an'analari haqida chuqurroq tadqiqotlar olib
borish zarur. Ushbu takliflar, tibbiyot tarixini o'rganish va uning rivojlanishiga hissa
qo'shish maqsadida ishlab chiqilgan. O’zbek xonliklaridagi tibbiyot tarixini o’rganish
uchun ilmiy tadqiqotlar olib borish. Bu tadqiqotlar xaritalar, arxiv hujjatlari va eski
manbalarni o’rganishni o'z ichiga olishi kerak. Xalq tabobati va an'analari haqida
ma'lumotlar to'plash va ularni tizimli ravishda qayd etish. Mahalliy tabiblar va
shifokorlar bilan intervyular o'tkazish orqali xalq tabobati tajribalarini hujjatlashtirish.
Tibbiyot sohasida faoliyat yuritayotgan oliy ta'lim muassasalarida O'zbekistonning
tarixiy tibbiyot merosini o'z ichiga olgan kurslarni joriy etish. Talabalarga qadimiy
tibbiyot usullari va zamonaviy tibbiyot o'rtasidagi bog'lanishni o'rgatish. So‘nggi
o‘zbek xonliklari davrida shakllangan tibbiy an’analarni zamonaviy tibbiyot bilan
integratsiyalash lozim. Bu tarixiy tajribalar, ayniqsa, xalq tabobati va o‘simliklarga
asoslangan davolash usullari bugungi kunda ham dolzarbdir. Shu sababli, tarixiy
manbalarni chuqur o‘rganish, tibbiy risolalarni tarjima va tadqiq qilish ishlarini davom
ettirish zarur.
XULOSA
So‘nggi o‘zbek xonliklari davrida tibbiyot an’anaviy va ilmiy yo‘nalishlarda rivoj
topgan. Tabiblarning faoliyati, yozma manbalar, xalq tabobati va tibbiy ta’lim
jarayonlari bu davr tibbiyotining murakkab va boy ekanligini ko‘rsatadi. Bu tajriba
bugungi tibbiyotda ham o‘rganilishi va baholanishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Raximov A. O‘zbekistonda tibbiyot tarixi. Toshkent: Fan, 2004.
2. Qodirov S. Tibbiy merosimiz. "Sharq yulduzi" jurnali, 2012, №3, 45–50-betlar.
3. Xasanov B. Xalq tabobati asoslari. Buxoro, 2010.
4. Karimova G. O‘rta asr sharq tabobati. "Ilm va hayot" jurnali, 2015, №2, 36–40-
betlar.
5. Norqobilov T. Qo‘qon xonligida ilm-fan taraqqiyoti. "O‘zbekiston tarixi" jurnali,
2011, №1, 27–31-betlar.
