JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
123
123
KRIPTOGRAFIK ALGORITMLAR: AES, RSA VA ECC TAQQOSLASH
Suyunov Kamoliddin Nurali oʻgʻli
Rahmatov Komiljon Inomjon oʻgʻli
Boboqulov Nozimbek Baxtiyor o’g’li
Imamaliyev Aybek Turapbayevich
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
Kiber xavfsizlik fakulteti axborot xavfsizligi kafedrasi oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy axborot xavfsizligining asosiy
elementlari hisoblangan AES (Advanced Encryption Standard), RSA (Rivest–Shamir–
Adleman) va ECC (Elliptic Curve Cryptography) algoritmlarining asosiy tamoyillari
va ularning samaradorlik, xavfsizlik darajasi hamda resurslardan foydalanish nuqtayi
nazaridan taqqoslanadi. Tadqiqotda algoritmlarning matematik asoslari, ishlash tezligi,
kalit uzunligi va xavfsizlikka ta’siri amaliy misollar asosida tahlil qilinadi. Maqola
kriptografiya sohasida optimal tanlovni amalga oshirishda ilmiy va amaliy jihatdan
yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
AES, RSA, ECC, kriptografiya, simmetrik shifrlash, assimetrik
shifrlash, xavfsizlik, samaradorlik, kalit uzunligi.
Axborot texnologiyalari rivojlanib borayotgan sari ma’lumotlarni himoya qilish
dolzarb masalaga aylanmoqda. Kriptografiya bu maqsadga erishishda asosiy vosita
bo‘lib xizmat qiladi. Har xil turdagi kriptografik algoritmlar mavjud bo‘lib, ulardan
eng keng tarqalgani — AES, RSA va ECC hisoblanadi. Ularning har biri o‘ziga xos
matematik asos, ishlash prinsipi va afzalliklarga ega. Ushbu maqolada mazkur
algoritmlar o‘zaro taqqoslab tahlil qilinadi.
Kriptografiya axborot texnologiyalarining eng muhim sohalaridan biri bo‘lib, u
ma’lumotlarni maxfiy saqlash, uzatish va autentifikatsiya qilish imkonini beradi. Har
kuni internet orqali yuborilayotgan milliardlab xabarlar va tranzaksiyalar ishonchli va
himoyalangan bo‘lishi kerak. Shunday maqsadlarda AES, RSA va ECC kabi
algoritmlar keng qo‘llaniladi. Ularning har biri o‘ziga xos matematik asosga ega bo‘lib,
ma’lumotlar xavfsizligini turlicha ta’minlaydi. Ushbu maqolada ushbu uch asosiy
algoritm texnik va amaliy jihatdan taqqoslanadi.
Kriptografik algoritmlar — AES, RSA va ECC — zamonaviy xavfsizlik
tizimlarining asosini tashkil etadi. Ular turli maqsadlarda ishlatiladi va har biri o‘ziga
xos xususiyatlarga ega. Quyida ularni har tomonlama taqqoslab, batafsil tahlil qilamiz:
algoritmlarning turi, xavfsizlik darajasi, tezlik, resurs talabi, qo‘llanilishi, afzallik va
kamchiliklari, shuningdek, kelajakdagi kvant kompyuterlarga chidamliligi kabi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
124
124
jihatlarni ko‘rib chiqamiz.
Algoritmlarning turi va asosiy maqsadi
- AES (Advanced Encryption Standard):
- Turi: Simmetrik kalitli algoritm.
- Maqsadi: Ma'lumotlarni shifrlash va maxfiyligini ta'minlash. Masalan, fayllar,
tarmoq aloqalari yoki butun disklar shifrlanadi.
- Ishlash prinsipi: Bitta maxfiy kalit yordamida ma'lumotni shifrlaydi va ochadi.
Shifrlash va ochish jarayonlari bir xil kalitdan foydalanadi, shuning uchun kalitni
xavfsiz saqlash va almashish juda muhim.
- Struktura: Blokli shifr bo‘lib, 128-bitli bloklarda ishlaydi. Kalit uzunligi 128,
192 yoki 256 bit bo‘lishi mumkin.
- Misollar: Disk shifrlash (BitLocker), tarmoq shifrlash (SSL/TLS), VPN.
- RSA (Rivest-Shamir-Adleman):
- Turi: Asimmetrik kalitli algoritm.
- Maqsadi: Kalit almashinuvi, raqamli imzo yaratish va kichik hajmdagi
ma'lumotlarni xavfsiz uzatish.
- Ishlash prinsipi: Ikkita kalit — ochiq (public) va maxfiy (private) — ishlatiladi.
Ochiq kalit bilan shifrlangan ma'lumotni faqat maxfiy kalit ochadi. Bu kalit
almashinuvi va autentifikatsiya uchun ideal.
- Struktura: Katta raqamlarni faktorizatsiya qilish muammosiga asoslanadi.
Matematik jihatdan ikkita katta tub sonning ko‘paytmasini tahlil qilish qiyinligiga
tayanadi.
- Misollar: SSL/TLS sertifikatlari, raqamli imzolar, kalit almashinuvi.
- ECC (Elliptic Curve Cryptography):
- Turi: Asimmetrik kalitli algoritm.
- Maqsadi: RSAga o‘xshash maqsadlarga xizmat qiladi (kalit almashinuvi,
raqamli imzo), lekin kichikroq kalit uzunliklari bilan yuqori xavfsizlikni ta'minlaydi.
- Ishlash prinsipi: Elliptik egri matematikasiga asoslanadi. Diskret logarifm
muammosining elliptik egri versiyasiga tayanadi, bu esa kichik kalitlar bilan samarali
xavfsizlikni ta'minlaydi.
- Struktura: Elliptik egri nuqtalarining guruh operatsiyalariga asoslanadi. Kalit
uzunligi odatda 160-521 bit orasida bo‘ladi.
- Misollar: Mobil qurilmalarda shifrlash (WhatsApp), raqamli imzolar
(ECDSA), blokcheyn tizimlari (Bitcoin, Ethereum).
Xavfsizlik darajasi
- AES:
- Kalit uzunligi: 128, 192 yoki 256 bit.
- Xavfsizlik: Hozirgi kunda eng xavfsiz simmetrik algoritmlardan biri. To‘g‘ri
qo‘llanilganda (kalit uzunligi yetarli bo‘lsa), hech qanday jiddiy zaiflik aniqlanmagan.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
125
125
- Hujumlar: Brute-force hujumlari (kalitni taxmin qilish) faqat kalit uzunligi
qisqa bo‘lganda (masalan, 128-bitdan kam) amaliy bo‘lishi mumkin. 256-bitli AES
uchun hozirgi kompyuterlar bilan brute-force deyarli imkonsiz.
- Zaifliklar: Algoritmning o‘zi xavfsiz bo‘lsa-da, noto‘g‘ri amalga oshirilishi
(masalan, kalitni xavfsiz saqlamaslik yoki tasodifiy sonlar generatori zaif bo‘lishi)
muammolarga olib keladi.
- Kvant kompyuterlar: Grover algoritmi kalit qidirish vaqtini kvadrat ildizigacha
qisqartiradi, ya'ni 256-bitli AES 128-bitli xavfsizlikka tenglashtiriladi. Shu sababli,
256-bitli AES hali ham xavfsiz deb hisoblanadi.
- RSA:
- Kalit uzunligi: Odatda 2048 yoki 4096 bit, ba’zan 1024 bit (lekin hozir 1024
bit xavfsiz emas deb hisoblanadi).
- Xavfsizlik: Katta raqamlarni faktorizatsiya qilishning qiyinligiga asoslanadi.
Hozirgi klassik kompyuterlar bilan 2048-bitli RSAni buzish amaliy emas.
- Hujumlar: Faktorizatsiya algoritmlari (masalan, Shor algoritmi kvant
kompyuterlarda) yoki kalit uzunligi qisqa bo‘lsa (1024 bit yoki undan kam) zaifliklar
aniqlangan.
- Zaifliklar: Kalit uzunligi qanchalik katta bo‘lsa, xavfsizlik shunchalik yuqori,
lekin hisoblash resurslari ham ko‘p talab qilinadi. Kalitlarni noto‘g‘ri boshqarish yoki
tasodifiy sonlar generatori zaifligi xavfsizlikni pasaytiradi.
- Kvant kompyuterlar: Shor algoritmi yordamida kvant kompyuterlar RSAni
osonlikcha buzishi mumkin, chunki bu algoritm faktorizatsiyani polinomial vaqtda
amalga oshiradi.
Xulosa
AES, RSA va ECC algoritmlari turli ehtiyojlar uchun mos keladi:
- AES – katta hajmdagi ma’lumotlarni tez va xavfsiz shifrlash uchun ideal.
- RSA – ochiq kalit infratuzilmasi (PKI) talab etiladigan holatlar uchun.
- ECC – kam resursli tizimlarda maksimal xavfsizlikni ta’minlash uchun qulay.
Mobil qurilmalarda ECC asosidagi algoritmlarni joriy etish tavsiya etiladi.
Ma’lumotlar bazasini shifrlashda AESdan foydalanish maqsadga muvofiq.
Kalitlar almashinuvi va imzo yaratishda RSA o‘rniga ECCga o‘tish dolzarb.
Adabiyotlar:
1. Volume 3 | Issue 4 | 2022 Cite-Factor: 0,89 | SIS: 1,12 SJIF: 5,7 | UIF: 6,1 Kuralov,
Y. A., Makhmudova, D. M., (2020). METHODOLOGY OF DEVELOPING
CREATIVE
COMPETENCE
IN
STUDENTS
WITH
PROBLEMATIC
EDUCATION. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences
Vol. 8 No. 4, 2020, Part IIISSN 2056-5852, 142-146.
2. Akhmedov, B. A., Majidov, J. M., Narimbetova, Z. A., Kuralov, Yu. A. (2020).
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
126
126
Active interactive and distance forms of the cluster method of learning in development
of higher education. Экономика и социум, 12(79), 805-808.
3. Романец Ю.В., Тимофеев П.А., Шаньгин В.Ф. Защита информации в
компьютерных системах и сетях. – М.: Радио и связь, 2001. – 376 с.
4. Шнайер Б. Прикладная криптография. Протоколы, алгоритмы, исходные
тексты на языке Си. – М., 2002 – 816 с.
5. Жўраева, Н. В., Султанов, Р. О., Абдуллаева, С. А., Рахимжонова, В. А. (2020).
Systematization of word combinations in the uzbek language. Наука и Мир, 2(6),
6568.
6. Sultanov R. O., Yusupov M. R. (2020). Ta'limda matematika fanini o'qitishdagi
muammolar va ularning yechimida axborot kommunikatsiya texnologiyalarining
ahamiyati. O`zMU xabarlari, 2(1/2/1), 144-147.
7. Султанов, Р. О. (2020). Idea блокли шифрлаш алгоритмини такомиллаштириш
методлари. Academic Research in Educational Sciences, 1(3), 397-404.
