JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
77
77
TRANSPOZITSIYA HODISASI HAQIDA ISPAN
TILSHUNOSLIGIDAGI QARASHLAR
Joniqulova Guljahon Saitmuratovna
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ispan va o‘zbek tillarida mustaqil so‘z
turkumlarining bir biriga ko‘chish hodisasi (transpozitsiya) konversiya,
transpozitsiyaning hamkorligi asosida tahlil qilingan. Bundan tashqari ispan va o‘zbek
tillarida mustaqil so‘z turkumlarining ifodalanishi, mustaqil so‘zlarning va
qo‘shimchalarning tavsifi usullarni qo‘llash haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, ispan
va o‘zbek tillarida mustaqil so‘zlarning qo‘llanilishida tilning analitik qurulmalarni
vujudga keltirishda andoza vazifasini o‘tashiga doir tahliliy ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Mustaqil so‘z, ot, sifat, son, ravish, olmosh ,fe’l, konversiya,
transpozitsiya.
Аннотация.
В статье анализируется явление переноса самостоятельных
групп слов друг в друга (транспозиция) в испанском и узбекском языках на
основе взаимодействия конверсии и транспозиции. Кроме того, обсуждается
выражение самостоятельных групп слов в испанском и узбекском языках,
использование методов описания самостоятельных слов и суффиксов. Также
представлены аналитические данные о роли языка в создании аналитических
структур при употреблении самостоятельных слов в испанском и узбекском
языках.
Ключевые
слова:
самостоятельное
слово,
существительное,
прилагательное, число, наречие, местоимение, глагол, конверсия, транспозиция.
Abstract.
The article analyzes the phenomenon of transfer of independent word
groups into each other (transposition) in Spanish and Uzbek languages based on the
interaction of conversion and transposition. In addition, the expression of independent
word groups in Spanish and Uzbek languages, the use of methods for describing
independent words and suffixes are discussed. Analytical data on the role of language
in creating analytical structures when using independent words in Spanish and Uzbek
languages are also presented.
Key words:
independent word, noun, adjective, number, adverb, pronoun, verb,
conversion, transposition.
Transpozitsiya nazariyasini birinchi marta Balli, uning individual tomonlarini
O.Jespersen, A.Seshe, A.Frey yaratgan. Sharl Balli shveytsariyalik taniqli tilshunos, F.
de Sossyurning shogirdi, zamonaviy funksional stilistikaning asoschilaridan biri,
so‘zlashuv nutqini o‘rganishga asos solgan. Balli klassikaga aylangan ushbu asarida
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
78
78
stilistikaning asosiy vazifalari til vositalarining muloqot sohalari bo’yicha
taqsimlanishini va inson his-tuyg’ularini ifoda eta oladigan hissiy rangdagi nutqni
o’rganish ekanligini ko’rsatadi. S. Ballining kitobi fransuz va boshqa G’arbiy Yevropa
tillari mutaxassislari, shuningdek, stilistika nazariyasi bilan shug’ullanuvchilar uchun
zarur qo’llanmadir. L.Tenier birinchi darajali transpozitsiya (so’z yoki o’zaklarning
nutqning bir qismidan ikkinchisiga tarjimasi) va ikkinchi daraja (gaplarni vazifasiga
tarjima qilish) o’rtasidagi farqni ajratib ko’rsatish (“tarjima” deb ataladi) turlarining
tavsifini berdi (ot, sifat, qo’shimcha). Transpozitsiya g’oyasi transformatsion usulning
markazidadir. Sovet tilshunosligida transposition so’z shakllantirish, sintaktik
masalalari munosabati bilan o’rganilmoqda gullar, semantik sintaksisi trope nazariyasi
va boshqalar (E. S. Kubryakova, V. G. gak, P. A. Soboleva va boshqalar tomonidan
ishlari).[ Balli S.,1955] . Konversiya ( lot. Conversiō “davolash”, “o’zgartirish”) – so’z
yasash usuli, boshqa fleksiyon paradigmasida asoslarni almashtirish orqali yangi
so’zlarni shakllantirishdir. Konvertatsiya so’z yaratish usuli sifatida ko’p morfemalar
boshqa tillarda , masalan, ingliz yoki xitoy tillarida keng tarqalgan. Transpozitsiya
hodisasi o’zbek tilida bo’lgani kabi ispan tilida ham qayd etiladi.
So‘z turkumining ko‘chishi – transpozitsiya deganda, ma’lum bir turkumga
mansub so’zning o’ziga xos bo’lgan atash, vazifa semasini kuchsizlantirib, boshqa so’z
turkumiga xos semantik va grammatik belgiga ega bo’lishi tushuniladi. Turkiy tillarda
so’z turkumi birbiridan qat’iy chegaralanmaydi, ular uzviy aloqada, bir butun sistemani
tashkil etadi. Bu sistema qismlari dialektik mantiqdagi “oraliq uchinchi” qonuniyatidan
kelib chiqqan holda gibrid so’z sifatida baholanadigan, har ikki siraga xos semantik-
grammatik belgini o’zida saqlovchi, bir turkumdan ikkinchi turkumga ko’chish
bosqichida turuvchi so’zlar bilan uzviy bog’lanadi. Mustaqil so’zlar orasidagi o’zaro
munosabat va ularning bir-biriga ko’chishi leksema sememasidagi taraqqiyot
natijasida yuzaga kelib, ko’chishning nutqiy va lisoniylashgan ko‘rinishi farqlanadi.
Nutqiy ko’chishda nutqiy ko’chma ma’no ifodalanadi. Masalan, Birni ko’rib fikr qil,
birni ko’rib shukr qil gapida son turkumiga mansub (bir) so’zi vaqtincha ot turkumi
vazifasida kelmoqda va bu o’tkinchi, nutqiy hodisa. Lisoniy ko’chishda so’z bir
turkumdan boshqa turkumga butunlay o’tib ketadi, transpozitsiya hodisasi yuz beradi
Transpozitsiya konvertatsiya va leksiklashuvni o’z ichiga olganligi sababli va
so’zlarning grammatik shakllari leksiklashtirilganda, ikkinchisi asoslanishi,
qo’shimchalanishi va hokazo bo’lishi mumkin, keyin konvertatsiya, transpozitsiya va
leksiklashuv ma’lum bir tarzda bog'lanadi. Shuning uchun ularni ajratish kerak. Hatto
tor ma’nosida ham transpozitsiya konversiyadan ko’ra kengroq tushunchadir. Uning
ikki xili bo‘lib, birinchisida so‘z bir leksikgrammatik turkumdan ikkinchisiga o‘tadi,
ikkinchisida esa, unga o‘tmasdan, faqat boshqa gap bo‘lagi vazifasida qo‘llanadi.
Shuning uchun, uning birinchi xususiyatida transpozitsiya konvertatsiya bilan mos
keladi. Biroq konvertatsiya jarayonida so‘z yasash affiksli so‘z hosil qiluvchi o‘zak
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
79
79
murakkablashmasdan boradi, ko‘chirish esa affiks yasalishi bilan ham mavjud.
Shunday qilib, konversiya ajralmas qismi, transpozitsiya turlaridan biridir, shuning
uchun ba’zi tadqiqotchilar kabi ularni aniqlash mumkin emas. Asoslash,
adverbiallashtirish va boshqalar. Leksiklashuv natijasini ifodalovchi hodisalar
konversiya va transpozitsiya bilan bog‘liq. Binobarin, bu hodisalar ham semantik-
morfologik-sintaktik (ot va qo‘shimcha so‘zning lug‘aviy shakllaridan yasalganda),
ham semantik-morfologik (so‘zning grammatik shakllaridan yasalganda, ya’ni
leksiklashuv jarayonida) bilan bog‘lanadi, ikkinchisi so‘z yasash usullari. Bu shuni
anglatadiki, transpozitsiya konversiyadan ko’ra kengroqdir, shuningdek, ushbu
hodisalarga nisbatan asoslash, adverbializatsiya va hokazo hodisalar, chunki
konversiyadan farqli o’laroq, u nafaqat morfologik, balki sintaktik asoslashni,
qo'shimchalarni va boshqalarni ham qamrab oladi.
Transpozitsiya taqdim etadigan semiologik muammolar to‘plami Benvenist
(2002) ta’kidlaganidek, eslatib o‘tamiz, barcha ma’no beruvchi tizimlar o‘z birliklari
sifatida belgilarga ega emas, ya’ni ular til belgilarida kuzatilganidek, o‘zaro bog‘lanish
imkoniyatidan mustaqil ravishda ma’noga ega bo‘ladigan birliklar emas. Masalan,
musiqiy shkala ma’no anglatmaydigan birliklarning o‘ziga xos artikulyatsiyasidan
iborat.
Tasviriy san’atda esa yana bir boshqa o‘zgaruvchanlikni kuzatish mumkin: ha,
unda ma’nolar mavjud, biroq ular hech qanday ob’ektga bir ma’noda to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ishora qilmaydi, balki muallif tomonidan yaratilgan tizim ichida o‘z ma’nosini hosil
qiladi. Til tizimida esa buning aksi kuzatiladi: undagi ma’no aloqasi barcha
foydalanuvchilar tomonidan deyarli bir xilda qabul qilinadigan umumiy konvensiya
asosida shakllanadi. Bu nuqtada muhim bir fakt shundaki, til semiologik jihatdan
imtiyozli tizim hisoblanadi; uni bilish aloqa, madaniyat va jamiyatni shakllantirish
imkonini beradi.
Bu birliklarning ekvivalent emasligi tizimlar orasidagi aloqalarning ham
ekvivalent bo‘lmasligiga olib keladi. Ispan olimi Benvenist uch turdagi munosabatlarni
ajratib ko‘rsatadi:
“De engendramiento: tiene lugar entre dos sistemas distintos aunque de igual
naturaleza, el segundo de los cuales está construido a partir del primero y ejerce, en
sincronía con este, una función específica (i.e. el alfabeto normal engendra el alfabeto
Braille)”.
De homología: aparece cuando se instaura una correlación entre las partes de dos
sistemas semióticos; la naturaleza de la conexión es variable; puede ser de orden
conceptual (i.e. la que estableció Panofsky entre arquitectura gótica y pensamiento
escolástico) o de orden poético (i.e. perfumes, colores y sonidos se corresponden en el
universo literario de Baudelaire), puede establecerse por intuición o a través del
razonamiento, puede ser estructural o sustancial”.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
80
80
“De interpretancia: es la relación que especifica a la lengua y le otorga su
preeminencia sobre los otros sistemas. A diferencia de éstos que deben ser articulados
por un sistema distinto a ellos mismos (por ejemplo, valiéndose sólo de luces rojas,
amarillas y verdes es imposible explicar las significaciones y el funcionamiento del
semáforo2 ), la lengua se basta a sí misma para articularse (por ejemplo, la frase que
acabamos de producir). Es el sistema interpretante de todos los otros sistemas
semióticos, incluso de ella misma”.
Bu shuni anglatadiki, transpozitsiya konversiyadan ko’ra kengroqdir, shuningdek,
ushbu hodisalarga nisbatan asoslash, adverbializatsiya va hokazo hodisalar, chunki
konversiyadan farqli o’laroq, u nafaqat morfologik, balki sintaktik asoslashni,
qo‘shimchalarni va boshqalarni ham qamrab oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kubryakova E. S. Derivatsiya, transpozitsiya, konvertatsiya // Tilshunoslik. 1974. -
No 5. - S. 64–76.
2.
Levkovskaya K. A. So’z yasalishi va uning grammatika bilan aloqasi haqida // Til
nazariyasi va tarixi masalalari. - M., 1952. - S. 153-182.
3.
Базарова, Ш. Ш. (2022). KOREYS ADIBASI SHIN KYON SUK IJODINING
O’ZIGA
XOSLIGI
XUSUSIDA.
МЕЖДУНАРОДНЫЙ
ЖУРНАЛ
ИСКУССТВО СЛОВА, 5(3).
4.
Zemskaya E. A. Zamonaviy rus tili. So'z yaratish / E. A. Zemskaya. - M .: Ta'lim,
1973. - 304 b.
5. Анорбоева С. А. Формирование переводческой компетентности (на примере:
бакалавриат и магистратура) //Oriental renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 2. – С. 337-348.
6.
АНОРБОЕВА С. Формирование профессиональной компетентности
переводчика //Journal of Research and Innovation. – 2023. – Т. 1. – №. 6. – С.
35-39.
7.
ANORBOYEVA, S. (2023). “SHADOWING” METODI ORQALI ISPAN TILI
MASHG‘ULOTLARIDA
TALABALARDA
TARJIMONLIK
KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH . Journal of Research and
Innovation,
1(11),
3–6.
Retrieved
from
https://imfaktor.com/index.php/jorai/article/view/807
8.
Анорбоева С. А. СИСТEМА ПOДГОТOВКИ ПEРЕВOДЧИКOВ B BУЗАX
УЗБЕКИСТАНА И COBРЕМЕННАЯ МOДEЛЬ ПРOФЕССИOНАЛЬНOЙ
КOМПЕТЕНЦИИ ПЕРЕВOДЧИКА //Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences. – 2024. – Т. 4. – №. 4. – С. 11-22.
9.
АНОРБОЕВА, С., & ШОДИКУЛОВА, Ш. (2023). К ПРОБЛЕМЕ
РЕАЛИЗАЦИИ КОМПЕТЕНТНОСТНОГО ПОДХОДА В ВЫСШЕМ
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
81
81
ОБРАЗОВАНИИ. Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(3), 22–
26. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/111
10.
АНОРБОЕВА, С. (2023). ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ КОМПЕТЕНТНОСТЬ
ПЕРЕВОДЧИКА (НА ПРИМЕРЕ: БАКАЛАВРИАТ И МАГИСТРАТУРА).
Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(1), 120–127. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/524
11.
Aborboyeva S. ON THE CONCEPT OF TRANSLATION COMPETENCE AS
A MULTISPECTIVE THEORETICAL CONCEPT //European Journal of
Research and Reflection in Educational Sciences Vol. – 2020. – Т. 8. – №. 8.
12.
Solikha, A. (2024). DEVELOPMENT OF TRANSLATION COMPETENCE OF
STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES. ПЕДАГОГИК ВА
ПСИХОЛОГИК
ТАДҚИҚОТЛАР,
2(3),
9–12.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11178339
