JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
71
71
GLOBAL MOLIYAVIY TIZIMLAR
Ashurmatovni Nigora Azamatbekovna
Tirkasheva Sevaraxon Elmurodjon qizi
Annotatsiya.
"Global moliyaviy tizimlar" mavzusi jahonda mavjud bo‘lgan
moliyaviy institutlar, bozorlar, valyuta almashinuvi tizimlari va xalqaro moliyaviy
tashkilotlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni o‘rganadi. Ushbu mavzu doirasida xalqaro
moliyaviy oqimlar, investitsiyalar, kreditlash jarayonlari, valyuta siyosati hamda
global moliyaviy inqirozlar va ularning oqibatlari haqida tushunchalar beriladi.
Mavzuning asosiy maqsadi – talabalarni zamonaviy moliyaviy tizimlar faoliyatining
tamoyillari, ishtirokchilari va ularning iqtisodiy taraqqiyotdagi o‘rni bilan
tanishtirishdir.
Kalit so‘zlar:
global moliyaviy tizim, xalqaro moliya, moliyaviy institutlar,
valuta bozor, xalqaro tashkilotlar, investitsiya, kredit, IMF, Jahon banki, moliyaviy
barqarorlik, iqtisodiy integratsiya, moliyaviy inqiroz, xalqaro savdo.
Jahon moliyaviy inqirozidan so‘ng bank nazorati sezilarli darajada kuchaytirildi,
qisman banklarga ko‘proq kapital va likvid aktivlarga ega bo‘lish hamda salbiy
ta’sirlarga chidamliligini ta’minlash uchun stress testlaridan o‘tish talablari qo‘yildi.
Shunga qaramay, global moliya tizimi sezilarli tanglikni ko‘rsatmoqda, chunki foiz
stavkalarining oshishi ba’zi institutlarga bo‘lgan ishonchni silkitadi. Amerika Qo‘shma
Shtatlaridagi Silicon Valley Bank va Signature Bankning muvaffaqiyatsizliklari -
yuqori foiz stavkalari ushbu banklarning qimmatli qog‘ozlari portfelida katta
yo‘qotishlarga olib kelganligini anglab, sug‘urtalanmagan omonatchilarning qochishi
natijasida yuzaga keldi va hukumat Shveytsariyaning Credit Suisse kompaniyasini
sotib olishni qo‘llab-quvvatladi. raqib UBS tomonidan bozor ishonchini larzaga
keltirdi va rasmiylar tomonidan favqulodda vaziyatlarda muhim choralar ko‘rdi.
Bizning so‘nggi Global moliyaviy barqarorlik hisobotimiz shuni ko‘rsatadiki,
inflyatsiyani ushlab turish uchun foiz stavkalari tezda ko‘tarilgani sababli bank va
nobank moliyaviy vositachilar uchun xavflar ortgan. Tarixiy jihatdan, markaziy
banklar tomonidan bunday kuchli stavkalar ko‘pincha moliyaviy tizimdagi
nosozliklarni ochib beradigan stresslar bilan birga keladi.
Jahon moliyaviy barqarorligini baholash rolida XVF moliya institutlarini nazorat
qilish, tartibga solish va hal qilishdagi kamchiliklarni aniqladi. Oldingi Global
moliyaviy barqarorlik hisobotlari yuqori foiz stavkalari sharoitida bank va bankdan
tashqari moliyaviy vositachilarning tangligi haqida ogohlantirgan. Bank inqirozi
moliyaviy barqarorlik xavfini oshirgan bo‘lsa-da, uning ildizlari global moliyaviy
inqirozdan tubdan farq qiladi. 2008 yilgacha ko‘pchilik banklar bugungi standartlarga
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
72
72
ko‘ra ayanchli darajada kapitallashtirilmagan, likvid aktivlari ancha kam edi va kredit
riskiga ko‘proq duchor bo‘lgan.
Moliya tizimi dunyoda o‘zgarishlar va rivojlanishni davom ettirayotgan
sohalardan biridir. Global moliya tizimi hamda uning zarurlarini qondirishning
zamonaviy tendentsiyalari, hukumatlar va korporatsiyalar uchun muhim bo‘lib, ularga
holatni boshqarishda yordam beradi. Iqtisodiy rivojlanish va globalizatsiya jarayonida
global moliya tizimi xususiy ahamiyatga ega bo‘lmoqda. Bugungi kunda biz dunyo
miqyosida integratsiya va innovatsion texnologiyalar bilan birgalikda yanada ko‘p
paydo bo‘lgan, bu esa xalqaro savdo, investitsiya va kapital almashinuvi imkonini
oshirib borayotgan maqsadli ekonomik inteqrasiyaning natijasidir. Moliya sohasidagi
yangi tendentsiyalar shuningdek turlicha faktorlarning ta’siri bilan shakllangan.
Globalmoliya tizimning sifatijihatdan yangi holatigao‘tish mavjud bo‘lib, uning
asosiy funksiyasini -iqtisodiy o‘sishni moliyalashtirishniamalga oshirish qobiliyati
bilan aniqlanadi. Shu bilan birga, moliya tizimi moliyaviyresurslarni qayta
taqsimlashni tashkil etish hamdaularni real iqtisodiyotga aylantirishbilan zarur
darajada kurasha olmaydi, uning rivojlanish darajasi yangiiqtisodiy o‘sish talablariga
javob bermaydi. Bir nechta davlatlar ob’yektiv ravishdamoliya tizimini, moliya
bozorlarini, moliyaviy vositachilik sektorini rivojlantirishnijadallashtirish bo‘yicha
chora-tadbirlar tizimiga muhtojhisoblanadi
Global moliyaviy tizim – bu dunyo miqyosida faoliyat yurituvchi moliyaviy
institutlar, bozorlari, valyuta tizimlari va tartibga soluvchi tashkilotlar majmuasidir. U
xalqaro savdo, investitsiyalar, kapital harakati va iqtisodiy taraqqiyotda muhim o‘rin
tutadi. Ushbu tizim davlatlar o‘rtasidagi moliyaviy aloqalarni ta’minlab, iqtisodiy
integratsiyani kuchaytirishga xizmat qiladi.
1. Global moliyaviy tizimning tarkibiy qismlari
Global moliyaviy tizim bir nechta asosiy komponentlardan iborat:
Xalqaro moliyaviy institutlar: Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF), Jahon banki,
Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (EBRD) kabi tashkilotlar global moliyaviy
barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Moliyaviy bozorlari: Forex (valyuta bozori), fond birjalari va obligatsiyalar
bozori kapital oqimini tartibga solishda asosiy maydon hisoblanadi.
Moliyaviy vositalar: valyutalar, obligatsiyalar, aksiyalar, derivativlar va boshqa
moliyaviy aktivlar global moliyaviy almashuvning vositalaridir.
2. Global moliyaviy tizimning funksiyalari
Global moliyaviy tizim quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:
Moliyaviy resurslarni xalqaro miqyosda taqsimlash;
Investitsiya loyihalarini moliyalashtirish;
Valyuta kurslarini belgilash va tartibga solish;
Xalqaro savdoni moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash;
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
73
73
Iqtisodiy inqirozlar davrida yordam ko‘rsatish.
3. Global moliyaviy inqirozlar va ularning ta’siri
2008-yilgi global moliyaviy inqiroz ushbu tizimdagi zaifliklarni ochib berdi.
Banklararo ishonchsizlik, moliyaviy vositalarning haddan tashqari murakkabligi va
nazoratning yetishmasligi tufayli dunyo miqyosida iqtisodiy pasayish yuz berdi.
Shundan so‘ng moliyaviy sektorni isloh qilish va xalqaro nazoratni kuchaytirish
choralari ko‘rildi.
4. Raqamli transformatsiya va moliyaviy innovatsiyalar
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar global moliyaviy tizimda muhim
o‘zgarishlar yasamoqda. Kriptovalyutalar, raqamli to‘lov tizimlari va moliyaviy
texnologiyalar (fintex) yangi imkoniyatlar bilan birga, yangi xavf-xatarlarni ham
yuzaga keltirmoqda. Bu esa global miqyosda yangi tartibga solish yondashuvlarini
talab etmoqda.
Xulosa qilib aytganda, Global moliyaviy tizim zamonaviy iqtisodiyotning
ajralmas qismidir. Uning samarali ishlashi davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarni
mustahkamlash, rivojlanayotgan davlatlarga investitsiyalar jalb qilish va global
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Shu bois, ushbu tizimning
rivojlanishi va barqarorligi uchun xalqaro hamkorlik, ishonch va samarali nazorat
muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. ВалерийДмитриевичЗорькин“Civilization of Law and Development
ofRussia”
2. E. V. Pokachalova’s “Financial Law and Financial Labor Market in
DigitalEconomy”
3. To‘ychiyeva N. The main characteristics of innovation managementin the
higher education system //international conferences. –2022.
4. Nodira T., Maxfirat T. Foreign language pronunciation in grades1-4»
//редакционнаяколлегия. –С. 1133.
5. Rashidov A. (2022). Iqtisodiyotni tartibga solishda notarifusullarining
o‘rni va ahamiyati.
