JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
65
65
BILIMLAR IQTISODIYOTI SHAKLLANISHINING
USTUVOR YO‘NALISHLARI
Xolmirzayev Ulug‘bek Abdulazizovich,
Namangan davlat texnika universiteti dotsenti,
iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
xulugbek1984@gmail.com ORCID: 0000-0002-3589-373X
Annotatsiya:
Ushbu maqolada mamlakatimizning barqaror iqtisodiy
rivojlanishini ta’minlashga ta’sir etuvchi bilimlar iqtisodiyoti tizimi o‘rganib chiqilgan.
Mamlakatimizda bilimlar iqtisodiyotini shakllanishida respublikamizdagi shart-
sharoitlar tahlil qilinib, xulosalar qilingan.
Kalit so‘zlar:
bilimlar iqtisodiyoti, axborot resurslari, texnologiyalar,
kommunikatsiya, axborot, innovasion iqtisodiyot, intelektual kapital, iqtisodiy tizim
Аннотация:
В данной статье исследуется система экономики знаний,
влияющая на устойчивое экономическое развитие нашей страны.
Проанализированы условия формирования экономики знаний в нашей стране и
сделаны выводы.
Ключевые слова:
экономика знаний, информационные ресурсы,
технологии,
коммуникация,
информация,
инновационная
экономика,
интеллектуальный капитал, экономическая система.
Abstract:
This article examines the knowledge economy system that influences
the sustainable economic development of our country. The conditions for the formation
of a knowledge economy in our country are analyzed and conclusions are drawn.
Key words:
knowledge economy, information resources, technology,
communication, information, innovative economy, intellectual capital, economic
system.
Kirish
To‘xtovsiz globallashuv sharoitida milliy raqobatbardoshlikni ta’minlash va
ushbu tendensiyalarni yanada chuqurlashtirish O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini
samarali rivojlantirishning asosiy shartlaridan biridir. Bilimlar iqtisodiyoti
konsepsiyasi asta-sekin iqtisodiy o‘sish siyosatining asosiy nazariy negiziga aylanib,
axborot jamiyatida inson intellektining yangi roli va o‘rnini ochib beradi. Axborotning
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
66
66
ta’siri iqtisodiy tizimlarning rivojlanishi uchun asosiy ishlab chiqaruvchi kuch va
ishlab chiqarish sub’yektidir.
O‘zbekiston ham jahon mamlakatlari bilan baravar qadam bosishni maqsad
qilgan ekan, bilimlar iqtisodiyotini rivojlantirmasdan bunga erishishning iloji yo‘q.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev: “Biz O‘zbekistonni rivojlangan
mamlakatga aylantirishni maqsad qilib qo‘ygan ekanmiz, bunga faqat jadal islohotlar,
ilm-ma’rifat va innovatsiya bilan erisha olamiz. Buning uchun, avvalambor,
tashabbuskor islohotchi bo‘lib maydonga chiqadigan, strategik fikr yuritadigan, bilimli
va malakali yangi avlod kadrlarini tarbiyalashimiz zarur.... Ilm yo‘q joyda qoloqlik,
jaholat va albatta, to‘g‘ri yo‘ldan adashish bo‘ladi” deb ta’kidlagan.[1]
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi
XX asrning 70 yillarida sosiologlar XXI asrda Axborotni yangilash dinamikasi
shunchalik yuqori bo‘ldiki, savodsizlar nafaqat o‘qish va yozishni bilmaydiganlar,
balki o‘rganish va o‘zini rivojlantirishni bilmaydiganlar ham hisoblanadi degan
xulosaga kelishdi.[3] Bilim va axborotning ahamiyati ortib borishi munosabati bilan
fan raqobatdosh ustunliklarni yaratish, ijtimoiy farovonlikning asosiy manbai, ilmiy-
texnikaviy taraqqiyot sur’atlarini tezlashtirishning asosiy omiliga aylanib bormoqda.
Shu sababli, bugungi kunda yangi bilimlarni yaratish, foydalanish va tarqatish
qobiliyati milliy raqobatbardoshlikning asosi va jadal ijtimoiy-iqtisodiy o‘sishning
asosiy shartiga aylanadi.
Belgilari rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotida kuzatila boshlagan sifat
o‘zgarishlari o‘tgan asrning ikkinchi yarmida faol muhokama qilindi. 1959 yilda
Zalsburgda Garvard universiteti professori D.Bell iqtisodiy fanga “postindustrial
jamiyat”, ya’ni sanoat sektori o‘z o‘rnini fanga bo‘shatib beradigan va uning
rivojlanishi yangi ma’lumot va bilimlarni yaratish qobiliyatiga asoslangan jamiyat
tomonidan belgilanadigan jamiyat tushunchasini kiritdi. [2] Jahon sivilizatsiyasi XX
asrning oxiridan boshlab o‘z rivojlanishining yangi bosqichiga - ilmiy-texnikaviy va
ijtimoiy-iqtisodiy inqilobning to‘rtinchi to‘lqiniga - postindustrial davrga yoki uning
barcha tarkibiy qismlarini tubdan o‘zgartirish davriga kirdi.
Moddiy infratuzilma va moddiy resurslar o‘z rivojlanish sur’atlarini asta-sekin
pasaytirib, rivojlangan mamlakatlarning iqtisodiy e’tiborida fonni egallaydi,
infratuzilma va nomoddiy resurslar - yuqori rivojlanish sur’atlariga ega bo‘lgan bilim
va axborotni yaratish, saqlash, tarqatish va uzatish - birinchi o‘rinni egalladi. Agar
sanoat davrida ishlab chiqarishning iqtisodiy muvaffaqiyati moddiy, energetika va
moliyaviy resurslarga asoslangan bo‘lsa, postindustrial jamiyatda boylik to‘g‘risida
uning an’anaviy mezonlardan – pul va mulkdan asta-sekin voz kechishi bilan bog‘liq
yangi tushuncha vujudga keladi. E.Toffler fikricha, boylik o‘zining moddiy timsolini
yo‘qotadi, u “ramziy kapital”ga – axborot shaklida butun dunyo bo‘ylab tarqaladigan
bilimga ya’ni, pulning ramziy shakliga aylanadi va ma’lum darajada pul mablag‘lariga
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
67
67
mos keladi. [4]
Buning sharofati bilan dunyo texnologik, moliyaviy va ekologik o‘zgarishlar
bilan bog‘liq bo‘lgan yangi iqtisodiy tizimga bosqichma-bosqich evolyusion o‘tishni
boshdan kechiradi, eng yangi bilim talab qiladigan, yuqori samaradorlik va
moslashuvchan ishlab chiqarish turlariga o‘tish ishlab chiqarish ustuvorligini
tasdiqlaydi. Bilimlar iqtisodiyoti va fan jamiyatning bevosita ishlab chiqaruvchi
kuchiga aylanadi. Shu bilan birga, milliy va jahon bozorlarida raqobat kuchaymoqda,
mahsulotlar va xizmatlar sifatiga talablar kuchaymoqda, bu esa kompaniyalarning
qo‘shilishi va qo‘shilib ketishi jarayonlarini kuchaytirmoqda, turli xil iqtisodiy
sohalarda yangi firmalar va butun sanoatning ko‘chki kabi paydo bo‘lishi, sohalar -
bularning barchasi foydalaniladigan bilimlar darajasi va sifatini sezilarli darajada
oshirish, bilim resurslari almashinuvi shakllarini doimiy ravishda takomillashtirish
zarurati bilan bog‘liq. Ijtimoiy fanlarda, eng avvalo, iqtisodiy nazariyada, shu
munosabat bilan ta’limning yangi tadqiqot yo‘nalishi va yangi fan – “Bilimlar
iqtisodiyoti” paydo bo‘ldi va jadal rivojlanmoqda.
Tahlil va natijalar
Tadqiqotchilarning diqqat markazida yangi iqtisodiyotning evolyusiyasi,
mohiyati va asosiy xususiyatlarini aniqlash; bilimlar iqtisodiyotini tahlil qilishning
umumiy uslubiy yondashuvlari, uning ko‘rsatkichlari va rivojlanish shakllari; yangi
resurs muammolari sharoitida rivojlanish strategiyalarini asoslash muhim ahamiyat
kasb etadi. Iqtisodiy bilimlarning o‘rni haqida turlicha qarashlar mavjud. Inson
kapitalini to‘plashning tuzilishi va omillari, bilimning jamoat mulki sifatidagi roli,
intellektual mulk masalalari va boshqalar kabi muammolarga katta e’tibor
qaratilmoqda. Bilimlar iqtisodiyotining shakllanishi va ijodiy ishning yetakchi
o‘rinlarining shakllanishi eng rivojlangan mamlakatlarda axborot mahsulotlari va
texnologiyalarining hukmronlik davri xususiyatlaridan kelib chiqqan bir qator nazariy
muammolarni keltirib chiqaradi.
So‘nggi ijtimoiy, iqtisodiy va institusional o‘zgarishlar jarayonida davlatning
roli, uning iqtisodiyotdagi ishtiroki qoidalari va shakllari, shuningdek, xususiy sektor
bilan o‘zaro munosabatlar mexanizmlari o‘zgarib bormoqda. Shu munosabat bilan
kognitiv jarayonning barcha tarkibiy qismlarini: bilimlarni shakllantirish, bilimlarni
tarqatish va mustahkamlash, bilimlarni saqlash va to‘plash, bilimlardan samarali
foydalanishni rivojlantirishga qaratilgan mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatini
zudlik bilan va tubdan qayta yo‘naltirish zarur. Shu bois, bunday jarayonlar
qo‘shimcha ilmiy tadqiqotlarni talab qiladi va bilimlar iqtisodiyotini amalga oshirish
O‘zbekiston Respublikasi uchun har qachongidan ham dolzarb masaladir, chunki uni
yanada rivojlantirish yo‘llarini topishning o‘tkir muammosi mavjud.
Oxirgi 10-15 yil ichida raqobatbardoshlikning yangi, “yumshoq” jihati yuzaga
keldi: asosiy e’tibor jahon iqtisodiyotining yangi sifatga – bilimga asoslangan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
68
68
iqtisodiyotga o‘tishi va iqtisodiy siyosat markaziga inson kapitalini qo‘yishga
qaratilmoqda. Bugungi kunda mamlakatlarning raqobatbardoshligi moddiy va mehnat
resurslari bilan ta’minlanganlik bilan bog‘liq o‘sishning statik modeli bilan emas, balki
bilim, innovatsiya va axborot ustuvorligi bilan dinamik rivojlanish bilan belgilanadi.
Zamonaviy Gʻarb dunyosida atigi 15 % faol aholi ishlab chiqarish jarayonida
mahsulot bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri munosabatga ega, boshqa 85 %i ijodkorlik,
boshqaruv va axborot uzatish jarayonida qo‘shimcha qiymat yaratmoqda. Xususan,
AQSH, Yaponiya, Norvegiya, Kanada, Germaniya, Irlandiya va Avstriya kabi
davlatlar o‘z iqtisodiyotini milliy boylik o‘sishining 50 %i va undan ko‘prog‘ini
ta’minlovchi zamonaviy bilimlarni ishlab chiqarish va ulardan foydalanishga
yo‘naltirdilar. [5]
Dunyoning yetakchi mamlakatlarida yangi bilimlarni jadal ishlab chiqarish va
ulardan foydalanishga asoslangan ijtimoiy rivojlanishning yangi modeli shakllangan
bo‘lib, uni ta’lim, texnologiyalar, ishlab chiqarishni tashkil etish va tovarlarga tatbiq
etish 70-85% ni tashkil etadi va bu ularning yalpi ichki mahsulotining o‘sishini
ta’minlamoqda. [6]
Dunyo olimlarining 95 foizi ishlaydigan yigirmata rivojlangan davlatda aholi jon
boshiga daromad har yili 200 AQSH dollarga oshadi. Bilimning roli ilmga asoslangan
tarmoqlarda qo‘shilgan qiymatning o‘sishi kabi ob’yektiv ko‘rsatkichlarda namoyon
bo‘ladi. So‘nggi 15 yil ichida Yevropa Ittifoqining aksariyat mamlakatlarida u umumiy
iqtisodiy o‘sish sur’atlaridan doimiy ravishda oshib, o‘rtacha 3% ni tashkil etdi va
bunday tarmoqlarning umumiy qo‘shilgan qiymatdagi ulushining oshishi (Germaniya
- 51% dan 60% gacha, Buyuk Britaniya - 45% dan 51% gacha, Finlyandiya - 34% dan
40% gacha) kuzatildi. Bundan ko‘rinadiki, hozirgi zamon iqtisodiy o‘sishi tobora
ko‘proq yangi bilimlarni egallash va ularni hayotning barcha sohalarida qo‘llash
qobiliyatiga bog‘liqdir.
Iqtisodiy sohadagi zamonaviy transformasion jarayonlar tadqiqotchilari bilimga
asoslangan iqtisodiyotning yalpi ichki mahsulotda iqtisodiy faoliyatning yuqori
texnologiyali turlarining ustunligi, yuqori intellektual xizmatlarning yalpi ichki
mahsulotidagi salmoqli ulushi, bilimlarning o‘zgarishi, mustaqil ishlab chiqarish
omiliga aylantirish, ta’limning iqtisodiyotdagi rolini oshirish, uni samarali
rivojlantirishning muhim sharti “umr bo‘yi ta’limga aylanmoqda”, texnologiyalar
transferini faollashtirish, inson kapitalining o‘sish sur’atlarining yuqoriligi, fanning
jamiyatga ta’sirini kuchaytirish, mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi, mahsulot va
xizmatlarda bilim komponentining ulushini oshirish, axborot sohasini rivojlantirish va
uning tarkibiy qismlarining xarakterli xususiyatlarini qayd etadilar hamda mamlakatlar
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining barcha sohalarida integratsiyalashuvi, ayirboshlash
g‘oyasining o‘zgarishini bilimlarni qo‘shimcha o‘zlashtirishni o‘z ichiga oladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
69
69
Xulosa va takliflar
Xulosa qilib aytganda, bilimga asoslangan iqtisodiyot - bu taraqqiyoti bilimlar
bilan rag‘batlantiriladigan, innovatsiyalarni doimiy ravishda ishlab chiqish va joriy
etish tufayli moddiy ishlab chiqarishning asosiga aylangan, asosini axborot resurslari,
mahsulotlar, xizmatlar, texnologiyalar va kommunikatsiyalar tashkil etadigan
iqtisodiyotdir. Aslida, bu “axborot” va “innovasion iqtisodiyot”ga qaraganda kengroq
tushuncha bo‘lib, ularning asosiy belgilarini o‘z ichiga oladi, ya’ni bilimga asoslangan
iqtisodiyot informativlik va innovasionlik xususiyatlariga ega, lekin asosiysi bilim
mazmunidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
murojaatnomasi./ Xalq so‘zi, 2020 yil 25 yanvar. – b.3.
2.
Белл Д. Третья технологическая революция и ее возможные социально–
економические последствия / Д. Белл – М. : Академия. – 2004. – 788 с.
3.
Ибрагимов Э. Э. Обеспечение развития корпоративного стратегического
планирования на основе экономики знаний : автореферат дис. ...д-ра. экон.
наук / Э. Э. Ибрагимов; 08.00.04 – экономика и упр. предприятиями (за
видами экон. деятельн.). – Донецк: Донец. нац. ун-т экономики и торговли
им. М. Туган_Барановского, 2014. – 40 с.
4.
Тоффлер Э. Шок будущего : Пер. с англ. / Э. Тоффлерю – М. : ООО
«Издательство». – 2002. – 557 с.
5.
Еременко А.В. // Экономика и предпринимательство: Сб. науч. Стирать
молодых ученых и аспирантов. - вып. 8. / Отв. ред. С.И. Демьяненко. – К.:
КНЕУ, 2002. – 256 с.
6.
Рак Н. Е. Экономика знаний: сущность и факторы управления знаниями / Н.
Е. Рак // Региональная экономика. – 2009. – №3. – С. 224–232.
7.
Abdulazizovich, K. U. (2022). Improving Methodological Approaches to Financial
Asset Accounting. INTERNATIONAL JOURNAL OF RESEARCH IN
COMMERCE, IT, ENGINEERING AND SOCIAL SCIENCES ISSN: 2349-7793
Impact Factor: 6.876, 16(4), 56-62.
8.
Abdulazizovich, K. U. B. (2023). Improvement Of Information About Accounts
Receivable In Current Assets In The Balance Sheet Based On International
Standards. Journal of Survey in Fisheries Sciences, 10, 2849-2859.
9.
Khakimov, B. J., AIimov, B. B., Kholmirzayev, U. A., & Polechov, A. X. (2013).
theory of Economic Analysis. Tashkent" economics-finance"—2013.
10.
Abdulazizovich, X. U. B. (2024). MOLIYAVIY AKTIVLAR TASNIFINI
TAKOMILLASHTIRISH. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ, 41(2), 82-86.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–74_Issue-2_April-2025
70
70
11.
Abdulazizovich, X. U. B. (2025). INNOVASION FAOLIYATNING
MOLIYAVIY TA’MINOTINI KUCHAYTIRISH ZARURLIGI VA OMILLARI
TAHLILI. Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting, 5(03), 142-146.
12.
Abdulazizovich, X. U. B. (2025). MOLIYAVIY AKTIVLAR HISOBINING
USLUBIY ASOSLARINI TAKOMILLASHTIRISH. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА
И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 62(3), 146-152.
