JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
317
317
FITRATNING “ABULFAYZXON” DRAMASINI O‘QITISHDA
YANGI PEDAGOGIK YONDASHUVLAR
Haqulova Gulnora Shukurovna
IIV Buxoro akademik litseyi o`qituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu ,aqolada taniqli o‘zbek shoiri, yozuvchisi va publitsisti
Abdurauf Fitratning “Abulfayzxon” dramasi orqali yoshlar tarbiyasiga
qo‘shganhissalari ko‘rib chiqiladi.Ijodkorning adabiy asarlarini o‘rganish orqali
axloqiy qadriyatlar, madaniy ong va intellektual qarashlar rivojlanadi.Zamonaviy
ta`limda Fitrat asarlarining dolzarbligi ta`kidlanadi va ta`limni rivojlantirish uchun
usullarini zamonaviy o‘quv dasturlariga qo‘shish taklif qiladi.
Kalit so‘zlar.
Fitrat,o`zbek adabiyoti,drama,Rol o‘ynash (Role-play),klaster,
debat,Raqamli texnologiyalar
O‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri bo‘lgan Fitrat, o‘z ijodi orqali
milliy ong, tarixiy xotira va ijtimoiy uyg‘onish g‘oyalarini keng yoritgan. Uning
“Abulfayzxon” dramasi o‘zbek dramaturgiyasida o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Mazkur
asar orqali Fitrat nafaqat tarixiy shaxs obrazini yaratgan, balki jamiyatdagi siyosiy,
ijtimoiy muammolarni ham yoritishga harakat qilgan.
Drama orqali Fitrat o‘tmishni aks ettirgan holda, bugungi jamiyat uchun muhim
saboqlar beradi. Bugungi ta’lim jarayonida bu kabi asarlarni o‘rganishda zamonaviy
yondashuvlar, interaktiv metodlar va raqamli texnologiyalar asosida dars tashkil etish
zarurati tobora ortib bormoqda.
Fitrat ijodi jadid adabiyoti uchun yangi bosqich bo‘ldi. U o‘z asarlari orqali
turkistonliklarga ijtimoiy adolat, xalqparvarlik, islohot va tafakkur madaniyatini
singdirishga harakat qilgan. 1937–1938-yillardagi qatag‘on davrida Fitrat "xalq
dushmani" sifatida ayblanib, otib tashlangan.
“Abulfayzxon” dramasi haqida Fitratning “Abulfayzxon” dramasi 1918-yilda
yozilgan bo‘lib, asar yozilgan davr Turkistonda mustamlakachilik siyosati kuchaygan,
jadidchilik harakati esa avj olgan murakkab tarixiy bosqichga to‘g‘ri keladi. Bu davrda
millatning ma’naviy uyg‘onishi, mustaqillik va islohotlar uchun kurash kuchaygan edi.
Fitrat o‘z dramasi orqali bu jarayonlarga badiiy jihatdan munosabat bildiradi. U
dramada Buxoro amirligi misolida o‘zbek jamiyatidagi islohotga qarshilik, johillik, din
va davlat boshqaruvidagi tanglikni tasvirlaydi.
Asarda Abulfayzxon – islohotchi, lekin kuchsiz hukmdor sifatida aks ettiriladi.
Uning atrofidagi ilmga yot, xoin va manfaatparast amaldorlar orqali jamiyatdagi
tanazzul ko‘rsatiladi. Drama orqali Fitrat xalq bilan ajralgan, islohotni yolg‘iz o‘zi olib
borishga uringan hukmdorning fojiasini ko‘rsatadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
318
318
Tarbiyaviy jihatdan “Abulfayzxon” asari juda boy. Unda yoshlar uchun saboq
bo‘ladigan bir necha muhim g‘oyalar mavjud: rahbar shaxsning mas’uliyati, ilm-fanga
asoslangan boshqaruv zarurati, ma’rifatparvarlik ruhi, islohotchi pozitsiyasining
zarurligi va xalq bilan yaqinlik tamoyili. Shuningdek, drama yoshlarni adolat, halollik,
ma’rifat, vatanparvarlik, xalq manfaatiga xizmat qilish kabi fazilatlarga undaydi.
Asarda hukmdorning yolg‘iz qolishi, xalq bilan bo‘g‘liq bo‘lmagan siyosatning
inqirozga olib kelishi yoritilib, zamonaviy rahbarlar uchun ham ibratli xulosa sifatida
ko‘rsatib beriladi. Fitratning “Abulfayzxon” dramasi 1918-yilda yozilgan bo‘lib,
XVIII asrda Buxoro amirligida hukmronlik qilgan Abulfayzxon shaxsiyatiga
asoslangan. Asarda Abulfayzxon – islohotchi, lekin kuchsiz hukmdor sifatida aks
ettiriladi. Uning atrofidagi ilmga yot, xoin va manfaatparast amaldorlar orqali
jamiyatdagi tanazzul ko‘rsatiladi. Drama orqali Fitrat xalq bilan ajralgan, islohotni
yolg‘iz o‘zi olib borishga uringan hukmdorning fojiasini ko‘rsatadi.
Asar dramatik qurilma, kuchli sahnaviy dialoglar, ichki monologlar orqali
boyitilgan. U tarixiy faktlarga asoslangan bo‘lsa-da, unda muallifning ijtimoiy-siyosiy
g‘oyalari ham mujassam. “Abulfayzxon” dramasi o‘quvchilarni tarixiy tafakkurga,
siyosiy baholashga va mustaqil fikrlashga undaydigan kuchli vositadir.
Asarni o‘rganishning muhim jihatlari “Abulfayzxon” dramasini o‘rganish
o‘quvchilarga nafaqat adabiy asarni anglash, balki chuqur tarixiy tafakkur va ijtimoiy
ongni shakllantirish imkonini beradi. Ushbu asar orqali o‘quvchilar tarixiy
shaxsiyatlarning qarorlarini tahlil qilish, hukmdor va xalq o‘rtasidagi aloqaning
mohiyatini tushunish, jamiyatdagi islohotlar va qarshiliklar o‘rtasidagi ziddiyatlarni
anglashadi. Ayniqsa, Fitratning badiiy talqini orqali tarixdagi dramatik voqealarning
zamonaviy aksini ko‘rish imkoniyati yuzaga keladi.
Bu drama o‘quvchini fikrlashga, savol berishga va tarixiy baho berishga undaydi.
Asar orqali yoshlar rahbarlik mas’uliyati, jamiyatni boshqarishdagi muammolar,
johillik va ma’rifat to‘qnashuvi, hamda milliy uyg‘onish g‘oyalari bilan tanishadi.
O‘quvchilar uchun bu drama – saboq, mulohaza, ruhiy va ma’naviy tarbiya vositasidir.
O‘qitishning zamonaviy usullari va ularning foydalari Bugungi kunda ta’lim
tizimi tez sur’atlar bilan rivojlanib, o‘quvchilarning bilimga bo‘lgan munosabati,
o‘zlashtirish darajasi va yondashuvi tubdan o‘zgarib bormoqda. Shu sababli
o‘qituvchilar uchun adabiyot kabi mavhumlikni talab qiluvchi fanlarni ham tushunarli
va qiziqarli usullarda o‘rgatish muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy ta’limda interfaol metodlar, multimediya vositalari, vizual
taqdimotlar, raqamli platformalar orqali o‘quvchini dars jarayoniga faol jalb qilish,
fikrlashga majbur qilish asosiy vazifalardan biridir. Ayniqsa, “Abulfayzxon” kabi
tarixiy-dramatik asarlarni o‘rgatishda raqamli texnologiyalarni qo‘llash orqali
o‘quvchilar dramatik sahnalarni jonli his qiladi, voqealarning mazmunini tasavvur
qiladi va tarixiy sharoitga kirib boradi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
319
319
Raqamli metodlarning yana bir afzalligi – o‘quvchining o‘z natijalarini tezda
ko‘rishi, tahlil qilishi, fikrini tayanadigan ma’lumotlar bilan mustahkamlash
imkoniyatining mavjudligidir. Bu esa darsni faqat bilim beruvchi emas, balki
muloqotga chorlovchi, izlanishga undovchi, his-tuyg‘uni uyg‘otuvchi jarayonga
aylantiradi.
Yangi pedagogik metodlar o‘quvchilarning asarni chuqurroq anglashlariga,
tarixiy-madaniy
tafakkurini
rivojlantirishga,
shuningdek,
mustaqil
fikrlash
ko‘nikmasini shakllantirishga xizmat qiladi. Quyida “Abulfayzxon” dramasini
o‘qitishda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan samarali metodlar kengaytirilgan holatda
yoritiladi:
1.
Rol o‘ynash (Role-play) metodi Dramadagi obrazlarni sahnalashtirish
orqali o‘quvchilar asar mazmuniga yanada chuqur kirib boradilar. Bu metod orqali ular
aktyorlik mahoratini sinab ko‘radilar, obrazga kirishadi, voqeani his qilishadi.
Amaliy misol: O‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linadi. Har bir guruh asarning
muhim sahnasini tanlab, sahnalashtiradi. Misol uchun, Abulfayzxon va Mulla Olim
o‘rtasidagi bahsli sahna ijro etiladi. O‘qituvchi bu sahna orqali dramadagi siyosiy va
ma’rifiy g‘oyalarning ifodasini izohlaydi.
2.
Debat (Bahs-munozara) Asarda ko‘tarilgan ijtimoiy-siyosiy masalalarni
bahsli mavzu sifatida muhokama qilish o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga undaydi. Bu
usul tanqidiy fikr yuritish, dalil keltirish va nuqtai nazarni asoslash ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
Amaliy misol: Savol - “Abulfayzxon kuchsiz hukmdormi yoki zamon
sharoitining qurbonimi?” O‘quvchilar ikki guruhga bo‘linadi va o‘z fikrlarini tarixiy,
badiiy dalillar bilan asoslab chiqishadi.
3.
Klaster usuli (Grafik tahlil) Asar atrofida asosiy tushunchalarni tarmoqlab,
g‘oya va voqealar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuntirish uchun foydalaniladi. Bu metod
xotirani mustahkamlashga, tushunchalar o‘rtasida mantiqiy bog‘lanishni anglashga
yordam beradi.
Amaliy misol: Markazga “Abulfayzxon” yoziladi. Atrofida quyidagilar yoziladi:
“Islohot”, “Johillik”, “Ma’rifat”, “Xoinlik”, “Zamon ruhi”. Har bir tushuncha
izohlanadi va sahna misollari bilan bog‘lanadi.
4.
“Dramani davom ettiring” ijodiy usuli O‘quvchilarga asarning
davomiyligini yozish topshirig‘i beriladi. Ular o‘z tasavvurlariga ko‘ra, Abulfayzxon
qanday harakat qilishi, xalqning qanday javob berishi mumkinligini yozadilar.
Amaliy misol: O‘quvchi tasavvur qiladi - “Agar Abulfayzxon xalqni to‘plab ochiq
suhbat qilganida...”. Ularning matnlari o‘qiladi, ijodiy ishlari baholanadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
320
320
5.
Raqamli texnologiyalar asosidagi metodlar Interaktiv platformalar
yordamida (Kahoot, Mentimeter, Padlet) viktorinalar, testlar, so‘rovlar va jamoaviy
fikr almashishlar tashkil etiladi. Bu usullar o‘quvchilarning darsga qiziqishini oshiradi,
texnologik savodxonligini rivojlantiradi.
Amaliy misol: Dars yakunida Kahoot testlari orqali o‘quvchilar dramadagi
qahramonlar, sahnalar, asosiy g‘oyalarga oid savollarga javob beradilar. Natijalar
baholanadi.
An’analarni asrash va milliylikni targ‘ib etishda badiiy asarlarning o‘rni Badiiy
asarlar, ayniqsa tarixiy-dramatik janrdagi asarlar, xalqning o‘zligini anglash,
qadriyatlarini unutmaslik va an’analarni saqlab qolish yo‘lida bebaho manbadir.
Fitratning “Abulfayzxon” dramasi bu borada muhim ahamiyatga ega bo‘lib, xalqning
ma’naviy hayotini, tarixiy kechinmalarini, siyosiy sinovlarini aks ettirish orqali
o‘quvchini milliy o‘zligiga qaytaradi.
Asarni o‘rganish orqali o‘quvchi o‘z xalqining o‘tmishdagi holatini, madaniy-
ma’naviy kurashlarini, ilm va jaholat o‘rtasidagi ziddiyatlarni his etadi. Bu esa bugungi
kunda yosh avlodni tarixiy xotirasiz, ildizsiz shakllanishining oldini oladi. Har bir
dramatik obraz, voqea, qaror va oqibat orqali o‘quvchi o‘zligini anglaydi, milliy
qadriyatlarga bo‘lgan e’tiborini mustahkamlaydi.
Shunday qilib, badiiy asarlar – bu faqat o‘qish uchun yozilgan matnlar emas, balki
xalq ruhiyati, tarixiy tajribasi, orzusi va iztirobini aks ettiruvchi madaniy qadriyatdir.
Shunday asarlarni o‘qitish orqali biz an’analarni saqlab qolamiz, milliy g‘ururni
oshiramiz, o‘zlikni unutmaslikka xizmat qilamiz.
Fitratning “Abulfayzxon” asari o‘zbek adabiyotida tarixiy-dramaturgik
uslubning yetuk namunasi sifatida baholanadi. Uni o‘qitishda zamonaviy pedagogik
yondashuvlar qo‘llash orqali nafaqat adabiy bilimlar, balki ijtimoiy va madaniy
tafakkur ham rivojlanadi. Ushbu maqolada tavsiya etilgan metodlar drama asarlarini
o‘rganishda samarali bo‘lib, ilmiy va amaliy jihatdan yangi bosqichga olib chiqishi
mumkin. O‘quvchi asarni nafaqat o‘qiydi, balki uni his qiladi, yashaydi, baholaydi va
hozirgi hayot bilan bog‘laydi. Bu esa ta’limning asosiy maqsadidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdurauf Fitrat “Abulfayzxon” 2023-yil
2.
“Abulfayzxon” dramasining o‘zbek adabiyotidagi o`rni 2023- yil
3.
Sarimsoqov B. Badiiylik asoslari va mezonlari. T.Fan 2004
4.
A.Fitrat “Adabiyot qoidalari”.
