JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
254
254
FUQAROLIK ISHLARI BO‘YICHA NIZOLARNI
MEDIATSIYA ORQALI HAL QILISH TARTIBINING
AMALIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI
Sarsenbaeva Ellada Tengelbaevna
Qoraqalpoq davlat universiteti Yuridika fakulteti talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekistonda fuqarolik nizolarini mediatsiya
orqali hal qilishning huquqiy asoslari, amaliyoti va samaradorligi tahlil qilinadi.
Mediatsiyaning asosiy tamoyillari, tartib-taomili, amaliyotdagi muammolar, jumladan,
aholi xabardorligining pastligi, mediatorlarga ishonchning yetarli emasligi, mediativ
kelishuvlarning ijro mexanizmlari bilan bog‘liq masalalar va mavjud statistik
ko‘rsatkichlar ko‘rib chiqiladi. Samaradorlikni oshirish bo‘yicha huquqiy ongni
yuksaltirish, mediatorlar malakasini oshirish, sud tizimi bilan integratsiyani
kuchaytirish va rag‘batlantiruvchi omillarni kengaytirish kabi takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
mediatsiya jarayoni, huquqiy asoslar va tamoyillar, maxfiylik
tamoyili, ixtiyoriylik shartlari, mediatorning roli, mediativ kelishuvning ahamiyati, sud
jarayoniga ta’sir, aholi xabardorligi darajasi, mediatsiya samaradorligi tahlili,
advokatlarning mediatorlik faoliyati.
Kirish
O‘zbekiston sud-huquq tizimida islohotlar chuqurlashib borayotgan hozirgi
sharoitda nizolarni muqobil hal etish usullarining, xususan, mediatsiyaning ahamiyati
tobora ortib bormoqda. Mediatsiya sudlarning ish yuklamasini kamaytirish,
fuqarolarning vaqt va mablag‘larini tejash, eng muhimi, nizo taraflari o‘rtasidagi
munosabatlarni saqlab qolish imkonini beruvchi samarali mexanizm sifatida e’tirof
etilmoqda [1].
Mediatsiyaning huquqiy asoslari va tamoyillari
O‘zbekiston Respublikasining “Mediatsiya to‘g‘risida”gi Qonunining (keyingi
o‘rinlarda – Qonun) 4-moddasiga ko‘ra, mediatsiya – kelib chiqqan nizoni taraflar
o‘zaro maqbul qarorga erishishi uchun ularning ixtiyoriy roziligi asosida mediator
ko‘magida hal qilish usulidir. Ushbu Qonun va O‘zbekiston Respublikasining
Fuqarolik protsessual kodeksi (FPK) mediatsiya jarayonini tartibga soluvchi asosiy
huquqiy manbalar hisoblanadi.
Mediatsiya quyidagi asosiy to‘rtta tamoyilga asoslanadi (Qonunning 5-9-
moddalari):
Maxfiylik:
Jarayon davomida olingan ma’lumotlar sir saqlanadi, bu esa
taraflarning ochiq muloqot qilishi uchun ishonchli muhit yaratadi.
Ixtiyoriylik:
Taraflar mediatsiyaga o‘z xohishi bilan kirishadi va istalgan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
255
255
bosqichda undan voz kechishi mumkin. Majburlashga yo‘l qo‘yilmaydi.
Taraflarning hamkorligi va teng huquqliligi
: Nizoni hal qilishda birgalikda
ishlash va teng imkoniyatlarga ega bo‘lish ta’minlanadi.
Mediatorning mustaqilligi va xolisligi:
Mediator betaraf bo‘lishi, uning
faoliyatiga aralashmaslik kafolatlanadi.
Qonunchilikda ushbu tamoyillarning aniq belgilanishi nazariy jihatdan
mustahkam asos yaratadi. Biroq, ularning amaliyotda to‘liq ta’minlanishi ko‘p jihatdan
mediatorlarning kasbiy mahorati, etika qoidalariga rioya qilishi hamda aholining ushbu
tamoyillar mohiyati va o‘z huquqlari haqidagi xabardorlik darajasiga bog‘liqdir [2].
Qonuniy kafolatlarning o‘zi yetarli bo‘lmay, ularni amaliyotga samarali tatbiq etish
mexanizmlari, jumladan, mediatorlar malakasini oshirish va aholi o‘rtasida huquqiy
targ‘ibotni kuchaytirish talab etiladi.
Mediatsiyaning asosiy maqsadi – nizoni sudgacha yoki sud jarayonida
taraflarning o‘zaro manfaatlarini hisobga olgan holda, o‘zaro maqbul kelishuvga
erishish orqali hal qilishdir. Bu nafaqat nizoni samarali hal etish, balki taraflar
o‘rtasidagi kelgusi munosabatlarni saqlab qolishga ham xizmat qilishi mumkin.
O‘zbekistonda mediatsiya tartib-taomilining amalga oshirilishi
Mediatsiya tartib-taomili taraflarning ixtiyoriy roziligi bilan boshlanadi va suddan
tashqari, sud jarayonida (sud alohida xonaga kirguniga qadar) hamda sud hujjatlarini
ijro etish bosqichida qo‘llanilishi mumkin. Jarayonni boshlash uchun taraflar dastlab
nizoni mediatsiya orqali hal qilishga kelishadilar (mediatsiyani qo‘llash to‘g‘risidagi
kelishuv). So‘ngra, mediatorni tanlab, mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish
to‘g‘risida yozma kelishuv tuzadilar. Ushbu kelishuvda taraflar, nizo predmeti,
mediator, jarayon tartibi, muddati va boshqa shartlar belgilanadi Mediator professional
(reyestrga kiritilgan) yoki noprofessional bo‘lishi mumkin [3].
Mediatsiya jarayoni kelishuv tuzilgan kundan boshlanadi va odatda 30 kungacha
davom etadi (zarurat tug‘ilganda yana 30 kunga uzaytirilishi mumkin), ijro bosqichida
esa bu muddat 15 kunni tashkil etadi.
FPKga ko‘ra, mediatsiya kelishuvi tuzilganda
sud ish yuritishni to‘xtatadi va keyinchalik arizani ko‘rmasdan qoldiradi [7].
Agar
taraflar mediativ kelishuv asosida kelishuv bitimi tuzsa va sud uni tasdiqlasa, ish
yuritish tugatiladi.
Mediativ kelishuv taraflar uchun majburiy bo‘lib, ixtiyoriy ijro
etilishi lozim. Agar kelishuv ixtiyoriy ijro etilmasa, taraflar o‘z huquqlarini himoya
qilish uchun sudga murojaat qilishga haqli bo‘ladi [4].
Aynan mediativ kelishuvning ixtiyoriy ijrosi va sud tasdiqlagan kelishuv
bitimining majburiy ijrosi o‘rtasidagi farq amaliyotda muayyan qiyinchiliklarni keltirib
chiqarishi mumkin. Chunki faqat mediativ kelishuv tuzilib, u ixtiyoriy bajarilmagan
taqdirda, taraflar nizoni yakuniy hal qilish uchun yana sudga murojaat qilishga majbur
bo‘ladilar. Bu esa mediatsiyaning vaqt va resurslarni tejash kabi asosiy afzalliklarini
sezilarli darajada kamaytiradi. Shu bois, mediativ kelishuvlarning ijro mexanizmlarini
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
256
256
kuchaytirish yoki ularni sud tomonidan kelishuv bitimi sifatida tasdiqlash tartibini
soddalashtirish va rag‘batlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Amaliyot va samaradorlik tahlili: Muammolar
O‘zbekistonda mediatsiya institutining amaliyotga joriy etilishi borasida
muayyan yutuqlarga erishilgan bo‘lsa-da, uning samaradorligiga to‘siq bo‘layotgan bir
qator muammolar saqlanib qolmoqda. Oliy Sudning statistik ma’lumotlariga ko‘ra,
2022-yilda mediatsiya qo‘llanilishi sezilarli darajada oshgan (iqtisodiy ishlarda 3568
ta, fuqarolik ishlarda 3265 ta), bu 2021-yilga nisbatan mos ravishda 1,5 va 3 barobar
ko‘pdir [1]. Biroq, bu ko‘rsatkichlar umumiy ko‘rilayotgan ishlar soniga nisbatan hali
ham past bo‘lishi mumkin.
Asosiy muammolardan biri – aholi o‘rtasida mediatsiya haqida past xabardorlik
va ishonchsizlikdir. Ko‘pchilik uning mohiyati, afzalliklari va tartib-taomillarini
tushunmaydi, ba’zan esa samaradorligiga shubha bilan qaraydi. [5].
Mediatorlarning malakasi va soni ham muhim masala. Respublikada 1000 dan
ortiq professional mediator ro‘yxatga olingan bo‘lsa-da [5], ularning tayyorlash tizimi,
malakasi, ixtisoslashuvi va faoliyatining sifat nazorati bo‘yicha muammolar bor.
Advokatlar va notariuslarning mediatorlik faoliyatini olib borishida ham tashkiliy-
huquqiy qiyinchiliklar kuzatilishi ehtimoli mavjud.
Yuqorida aytib o‘tilgan mediativ kelishuvlarning ijrosi bilan bog‘liq muammolar
ham mediatsiyaga bo‘lgan ishonchni susaytirishi mumkin. Shuningdek, sud tizimi
bilan integratsiya darajasi, garchi FPKda tegishli normalar mavjud bo‘lsa-da, amalda
sudlarning mediatsiyaga yo‘naltirish amaliyoti va sudgacha mediatsiyaning
samaradorligi qo‘shimcha tahlil va takomillashtirishni talab etadi.
Statistikadagi o‘sish va aholi xabardorligining pastligi o‘rtasidagi tafovut qiziq bir
holatni ko‘rsatishi mumkin: mediatsiyadan foydalanish asosan ixtiyoriy emas, balki
sud tomonidan tavsiya etilgan yoki qonunchilikdagi ayrim elementlar tufayli yuz
berayotgan bo‘lishi ehtimoldan holi emas. Bu esa, o‘z navbatida, mediatsiyaning
asosiy tamoyillaridan biri bo‘lgan ixtiyoriylikning amalda qanchalik ishlayotgani
haqida savol tug‘diradi va mediatsiyadan ixtiyoriy foydalanishni rag‘batlantirish
choralariga ehtiyoj borligini ko‘rsatadi.
Samaradorlikni oshirish yo‘llari: Takliflar
Mediatsiya institutining amaliy samaradorligini oshirish uchun quyidagi
yo‘nalishlarda kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq:
Mediatorlarni tayyorlash va malakasini oshirish:
Mediatorlarni tayyorlash
dasturlarini [6] xalqaro standartlar asosida takomillashtirish, amaliy ko‘nikmalarni
shakllantirishga alohida e’tibor qaratish, ixtisoslashgan mediatorlarni tayyorlash va
ularning malakasini muntazam oshirib borish tizimini rivojlantirish.
Sud tizimiga integratsiyani takomillashtirish: Sudyalarning mediatsiyaga
yo‘naltirish amaliyotini standartlashtirish va rag‘batlantirish, sudgacha mediatsiyani
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
257
257
rivojlantirish uchun zamonaviy axborot texnologiyalari va elektron platformalardan
(masalan, Buyuk Britaniya tajribasi) foydalanish imkoniyatlarini o‘rganish.
Ixtisoslashgan mediatsiyani rivojlantirish: Muayyan nizo toifalari, masalan,
oilaviy, tijorat, mehnat nizolari bo‘yicha ixtisoslashgan mediatsiya xizmatlarini
rivojlantirish.
Taklif etilayotgan bu yechimlar bir-biri bilan uzviy bog‘liq. Bir yo‘nalishdagi
muvaffaqiyat (masalan, malakali mediatorlar sonining ortishi) boshqa yo‘nalishga
(aholi ishonchining ortishi va ixtiyoriy murojaatlarning ko‘payishi) ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Aksincha, bir sohadagi kamchiliklar (masalan, ijro mexanizmining zaifligi)
boshqa choralarning (masalan, targ‘ibotning) samarasini pasaytirishi mumkin. Shu
sababli, mediatsiya samaradorligini haqiqatda oshirish uchun barcha taklif etilgan
yo‘nalishlarda bir vaqtning o‘zida, muvofiqlashtirilgan holda tizimli ishlarni amalga
oshirish zarur.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda fuqarolik nizolarini hal qilishda mediatsiya
instituti uchun mustahkam huquqiy asos yaratilgan, ammo uning amaliy samaradorligi
hali
to‘liq
ro‘yobga
chiqmagan.
Statistik
ko‘rsatkichlarda
ijobiy
o‘sish
kuzatilayotganiga qaramasdan, aholi xabardorligining pastligi [2], mediatorlarga
bo‘lgan ishonch va ularning malakasi bilan bog‘liq masalalar, shuningdek, mediativ
kelishuvlar ijrosi mexanizmlarining takomillashtirilmaganligi kabi muammolar
mavjud.
Mediatsiyaning amaliy samaradorligini oshirish uchun kompleks va tizimli
yondashuv talab etiladi. Bu huquqiy targ‘ibotni kuchaytirish, mediatorlarni tayyorlash
va malakasini oshirish tizimini modernizatsiya qilish, sud tizimi bilan integratsiyani
chuqurlashtirish, ijro mexanizmlarini mustahkamlash hamda mediatsiyadan
foydalanishni rag‘batlantiruvchi choralarni kengaytirishni o‘z ichiga oladi. Ushbu
chora-tadbirlarning muvofiqlashtirilgan holda amalga oshirilishi nafaqat sud
tizimining yukini yengillashtirishga, balki fuqarolik jamiyatida nizolarni tinch yo‘l
bilan hal qilish madaniyatini shakllantirishga, taraflar o‘rtasidagi munosabatlarni
saqlab qolishga va pirovardida jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashga
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Turg‘unboeva, M. (2024).
Intellektual mulk huquqida yuzaga keladigan nizolarni
hal qilinishning o‘ziga xos xususiyatlari
.
https://conf.uznauka.uz/index.php/zttf/article/download/226/196/600
2.
Xoliqov, A. T. (2024).
O‘zbekiston Respublikasida nizolarni hal etishda
mediatsiya institutini qo‘llash bilan bog‘liq muammolar va ularga yechimlar
,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
258
258
3.
Adliya vazirligi Jamoatchilik bilan aloqalar bo‘limi. (2020, 23-avgust).
Mediatsiya
nizoni
hal
etishning
oson
yo‘li
.
Zamin.uz.
https://zamin.uz/uz/jamiyat/77775-mediacija-nizoni-al-jetishning-oson-jli.html
4.
O‘RQ-482-сон
03.07.2018.
Mediatsiya
to‘g‘risida
-
LEX.UZ,
,
5.
Mediatsiya sohasidagi muammo, taklif va yechimlar - Adliya vazirligi,
https://adliya.uz/ru/posts/mediatsiya-sohasidagi-muammo-taklif-va-yechimlar
6.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. (2019, 31-yanvar).
Mediatorlarni
tayyorlash dasturini tasdiqlash haqida
(ro‘yxat raqami 3134), https://lex.uz/acts/-
7.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi - LEX.UZ,
https://lex.uz/acts/-3517337
