JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
153
153
SHAXSDA ALTURISTIK XUSUSIYATLAR NAMOYON
BO’LISHINING IJOBIY VA SALBIY JIHATLARI
Andijon davlat pedagogika instituti
vb dotsenti
Vaxabova O‘g‘ilxon Tolibjonovna
Filologiya fakulteti talabasi
Artikboyeva Oydinoy Ixvoljon qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada shaxsda alturistik xususiyatlar namoyon
bo’lishining ijobiy va salbiy jihatlari
bo‘yicha ma’lumot berilgan bo‘lib, unda altruism terminini ilk bor qo‘llanishi, uni
qanday ma’no anglatishi, shaxs faoliyatining turli jabhalarida altruism sifatlarini aks
etishi uning ijobiy va salbiy jihatlari, turli chet el olimlarning fikr va oʻrganishlari
nazariy tahlil etilgan.
Kalit so’zlar:
Altrusim, g‘amxo‘rlik,rahm-shafqat, egoizm, odob-axloq, ruhiy
xotirjamlik, shaxs.
Annotation:
This article provides information on altruism ,the first use of the
term altruism ,what it means ,the reflection of altruism in varius aspects of personal
activity ,its positive and negative aspects ,the opinions and studies of varius scientists.
Key words:
Altruism, caring, compassion ,selfishness,manners,peace of mind
,personality
Bugungi kunda altruizm juda keng tarqalgan hodisa emas. Altruistlar ba'zilarni
quvontiradi, boshqalarni hayratda qoldiradi va boshqalar orasida shubha uyg‘otadi. Bu
odamlarni qanday xarakter xususiyatlari ajratib turadi, altruist bo‘lish osonmi,
altruizmning qanday nazariyalari mavjud va bunday xarakter xususiyati haqiqatan
ham zarurmi? Altruizm - bu odam boshqa odamlarning farovonligiga befarqlik bilan
g‘amxo‘rlik
qiladigan
yaxshi
ishlarni
bajaradigan
xatti-harakatlar
tamoyili.(1)Karimova V.M.Sotsial psixologiya. –Toshkent., 2012)1
Altruizm (lotincha: „alter“ – boshqa, boshqalar) – boshqalarning farovonligi
uchun begʻaraz gʻamxorlik bilan bogʻliq faoliyatni anglatuvchi tushuncha. Fidoyilik
yaʼni oʻz manfaatini boshqa birovning manfaati uchun qurbon qilish bilan
bogʻliq.„Altruizm“ atamasi faylasuf Auguste Comte tomonidan ilmiy muomalaga
kiritilgan, uning fikricha, altruizm „boshqalar uchun yashash“ meʼyorining timsolidir,
insoniyat
jamiyatini
yanada
insonparvarlashtirish
sari
oʻzgartirishning
harakatlantiruvchi kuchidir deb taʼrif beradi ammo,psixologlar Comte ta'rifiga qarshi
chiqishdi. Ularning xulosalariga ko‘ra, uzoq muddatda altruizm unga sarflanganidan
ko‘ra ko‘proq afzalliklarni beradi. Bundan tashqari, altruistlar ma'lum darajada
1
Karimova V M ‘’Sotsial psixologiya’’
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
154
154
xudbinlik ulushi bilan xayrli ishlarni qiladilar, degan xulosaga keldi. Taxminlarga
ko‘ra, inson o‘z ishlarida muhim rol o‘ynagan odamlar muvaffaqiyatga erishganidan
o‘zgacha zavq oladi. Shu bilan birga, xudbinlik hali ham altruizmning teskarisi
sifatida ko‘riladi. Egoizm bilan inson o‘z manfaatlarini qondirishni birinchi o‘ringa
qo‘yadi, uni hayotiy mavqega ko‘taradi. Altruizm odatda g‘amxo‘rlik, rahm-shafqat,
kimningdir manfaati uchun o‘zini o‘zi rad etishda namoyon bo‘ladi. Bunday holda,
sog‘lom egoizm, ozgina bo‘lsa ham, shaxsiyatga xos bo‘lishi va yaxshi niyatlarga
ustunlik berishi muhimdir .Altruizm turli xil ijtimoiy tajribalar bilan aralashtirilishi
mumkin, masalan, hamdardlik, xayrixohlik va boshqalar. Do‘stlar, qarindoshlar,
qo‘shnilar chegarasidan tashqariga chiqadigan altruistik harakatlar xayriya deb
ataladi va o‘z tanishlaridan tashqarida bo‘lganlarga nisbatan bunday impulslar bilan
ajralib turadigan odamlar xayriyachilar deb ataladi [1, B.59].
Psixologlar altruizmda jins ham muhim deb hisoblashadi. Erkaklar yaxshi
ishlarga qisqa muddatli impulslar bilan ajralib turadi (avtomobilni surish,
cho‘kayotgan odamni dengiz suvidan chiqarish ). Ayollar uzoq muddatli
harakatlarga moyil (kasal qarindoshiga g‘amxo‘rlikqilish uchun martabadan voz
kechish). Altruizmning yorqin misollarini ko‘ngillilik, xayr-ehson, murabbiylikda
ko‘rish mumkin. O'zbekistonda alturizm ko'plab an'anaviy qadriyatlarga asoslangan.
O'zbekistonning turli hududlarida, ayniqsa, qishloq joylarida, yordam berish va
jamiyatni qo'llab-quvvatlashning kuchli madaniy qadriyatlari mavjud. Bunda oilaviy
aloqalar, mahalliy ijtimoiy tizimlar, jamiyatning birlashishi muhim rol o'ynaydi.
Hozirda O'zbekistonda ko'plab ijtimoiy tadbirlar, xayriya tashkilotlari faoliyat
yuritmoqda. Biroq, dunyoning boshqa rivojlangan davlatlarida, masalan, Yevropada,
AQShda va boshqa joylarda alturizm ko'proq tizimli va institutlashtirilgan shaklda
mavjud. Bunda davlat va xayriya tashkilotlarining ko'magi, jamiyatni qo'llab-
quvvatlashning tashkil etilgan mexanizmlari, hukumatning yordam dasturlari
ahamiyatli. Rivojlangan davlatlarda ijtimoiy himoya tizimlari va xayriya sektorining
faoliyati ko'proq ilg'or. Shu bilan birga, global miqyosda alturizmning rivojlanishi har
bir jamiyatning madaniy, iqtisodiy va siyosiy sharoitlariga bog'liq. Demak,
O'zbekistonda alturizmning rivojlanish darajasi yuqori bo'lishi mumkin, ammo ba'zi
rivojlangan davlatlardagi tizimli yondashuvlar va ijtimoiy yordam tizimlari bilan
solishtirganda, hali ko'proq ishlar qilinishi kerak. Chex respublikasi olimlarining fikr
mulohazalari
Alturizm inson tabiatiga doimo kirgan bir tushuncha sifatida ko'rilishi mumkin.
Psixologiya sohasida alturizmni ikki asosiy turga ajratish mumkin: biologik
alturizm va ijtimoiy alturizm
1. Biologik Alturizm: Bu turdagi alturizmda, odamlar va hayvonlar o'ziga xos
biologik ehtiyojlarni qondirish maqsadida bir-biriga yordam berishadi. Ular faqat o'z
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
155
155
turini saqlashga qaratilgan harakatlarni amalga oshiradilar. Bunga eng yaxshi misol
sifatida "gene's-eye view" (genlarning nuqtai nazari) tushunchasini keltirish mumkin,
ya'ni individlar o'zlarining avlodlarini qo'llab-quvvatlash orqali genlarini saqlashga
harakat qilishadi. Shunday qilib, alturizm genlar darajasida ham amalga oshadi.
2. Ijtimoiy Alturizm: Bu alturizm turi odamlarga boshqalarga yordam berish
orqali ijtimoiy aloqalarni mustahkamlash va jamiyatda barqarorlikni ta'minlashni
anglatadi. Ijtimoiy alturizm odatda insonlarning bir-biriga bo'lgan ishonchlarini
mustahkamlash va ijtimoiy tarmoqni kengaytirishga qaratilgan harakatlar sifatida
namoyon bo'ladi.
Alturizm Hayotimizda Qanday O'rin Egallaydi?
Bugungi kunda alturizm nafaqat ijtimoiy aloqalar, balki insonning shaxsiy
rivojlanishida ham katta rol o'ynaydi. O'zaro yordam, boshqalarga nisbatan g'amxo'rlik
va qo'llab-quvvatlash orqali biz jamiyatda tinchlik va barqarorlikni saqlashga intilamiz.
Bu, ayniqsa, jamiyatdagi muammolarni hal qilishda muhim ahamiyatga ega. Yordam
so'ragan shaxsga qo'l uzatish orqali o'zimizni ijtimoiy jihatdan mas'uliyatli va
muvozanatli insonlar sifatida ko'rsatamiz. Bundan tashqari, alturizmning hayotimizda
bir necha ijobiy jihatlari mavjud:
Ijtimoiy qo'llab-quvvatlash: Alturizm boshqalarga yordam berishning muhim bir
shaklidir. Yordam olish orqali odamlar o'zlarini yakkalanmagan va jamiyatga mansub
deb his qilishadi.
Mental salomatlik: Alturizm shuningdek, o'zining ijobiy psixologik ta'sirini
ko'rsatadi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, boshqalarga yordam berish odamlarning
ruhiy salomatligini yaxshilaydi, stressni kamaytiradi va umumiy farovonlikni oshiradi.
Jamiyatni birlashtirish: Jamiyatda bir-biriga yordam berish orqali ijtimoiy
aloqalar mustahkamlanadi va jamiyatda barqarorlik o'rnatiladi. Bu, o'z navbatida,
jamiyatning umumiy rivojlanishiga hissa qo'shadi.
Chet El Olimlarining Fikr-Mulohazalari
Alturizm masalasini tadqiq qilgan olimlar turli yo'nalishlarda o'z fikrlarini bildirib
kelganlar. Masalan, amerikalik psixolog Daniel Batson alturizmni odamlarning
boshqalarga yordam berishdagi haqiqiy intilishlarini o'rganishda katta hissa qo'shgan.
Batsonning nazariyasiga ko'ra, alturizm boshqalarga yordam berish istagi, faqat o'z
manfaatlari bilan bog'liq bo'lmagan, balki boshqalar uchun ham xuddi o'z manfaatlari
kabi qayg'urishni anglatadi. U, shuningdek, altruistik xatti-harakatlarning odamlarning
empatiyasi bilan bog'liqligini ta'kidlaydi.
Ulrich Schimank, Germaniya olimi, ijtimoiy psixologiya sohasida alturizmni va
uning ijtimoiy hayotdagi o'rnini o'rganib chiqqan. U, alturizmning bir vaqtning o'zida
insonning ijtimoiy manfaatlariga xizmat qiladigan bir mexanizm sifatida qanday
ishlashini ko'rsatdi. Schimank, alturizmning ijtimoiy aloqalarni mustahkamlashda va
jamiyatda qarorlar qabul qilishda qanday asosiy rol o'ynashini tahlil qildi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
156
156
Alturizm inson hayotining ajralmas qismi bo'lib, nafaqat ijtimoiy munosabatlarni
mustahkamlash, balki shaxsiy rivojlanish uchun ham zarurdir. Chet el olimlari,
alturizmni faqat ijtimoiy foyda sifatida emas, balki insonning shaxsiy yuksalishi va
farovonligi uchun ham muhim omil deb biladilar. Shu bilan birga, alturizm
hayotimizda ko'plab psixologik va ijtimoiy foydalarni ta'minlashi mumkin. Shunday
qilib, alturizm jamiyatda tinchlik, barqarorlik va o'zaro ishonchning asosi sifatida
muhim ahamiyatga ega
Alturizm – ijtimoiy psixologiya, etika va biotibbiyot sohalarida keng
o‘rganiladi. O‘z manfaatini boshqalarning manfaatlariga qarshi qo‘yish ko‘p hollarda
odamlarning axloqiy mas'uliyatlarini va ijtimoiy muloqotlarini rivojlantiradi. Biroq, bu
jarayonning ijobiy va salbiy jihatlari ham mavjud. Chet el olimlari alturizmning har
ikki jihatini turli nuqtai nazarlardan tahlil qilishgan.Alturizmning ijobiy jihatlari
ko‘plab tadqiqotlarda ta'kidlangan. Boshqalarga yordam berish, jamoa hissini
rivojlantiradi, ijtimoiy aloqalarni mustahkamlaydi va umuman, jamiyatning
farovonligini oshiradi. Shuningdek, alturizm, altruistik xulqning psixologik foydalari
ham ko‘p. Odamlar boshqalarga yordam berish orqali o‘zlarini baxtliroq, maqsadga
yo‘naltirilgan his qiladilar. Keling, bir nechta olimlarning fikrlarini ko‘rib chiqaylik.
1. Edward O. Wilson – ekolog va biolog. U o‘zining "Sosial Hayot" 2(Social Life)
asarida alturizmning hayvonlar va odamlar orasidagi ijtimoiy aloqalarni
kuchaytiruvchi muhim omil ekanligini ta'kidlaydi. U biologik nuqtai nazardan,
alturizmni "genetik alturizm" deb ataydi va buni o‘zi va o‘z turkumidagi odamlar
uchun foydali bo‘lishini ko‘rsatadi. Wilsonning fikricha, alturizm jamiyatni
barqarorlashtiradi, individual xulqni yaxshilaydi va ijtimoiy tizimning samaradorligini
oshiradi.
2. Brené Brown – psixolog va ijtimoiy ishchi. U alturizmni "o‘zaro bog‘lanish va
insonning ehtiyojlarini qondirish" deb ta'riflaydi. Brownning ta'kidlashicha,
boshqalarga yordam berish, ijtimoiy bog‘lanishni kuchaytiradi, va bu, o‘z navbatida,
mental salomatlikni yaxshilaydi. Uning ta'kidlashicha, alturizm insonlarga o‘zini
ijtimoiy tizimga qadrli va ajralmas qism sifatida sezishga yordam beradi. (Brown, B.
(2010). The Gifts of Imperfection3.)Biroq, alturizmning salbiy jihatlari ham mavjud.
Ba'zida boshqalarga haddan tashqari yordam berish yoki o‘z manfaatlarini qurbon
qilish ijtimoiy tizimni muvozanatdan chiqarishi mumkin. Ba'zida alturizm shaxsiy
chegaralarni buzishga olib kelishi, doimiy yordam berish, yordam oluvchi tomondan
suiiste'mol qilinishi yoki o‘z manfaatlaridan chetlatish hissi keltirib chiqarishi mumkin.
3. Christopher Paul – xavfsizlik siyosati bo‘yicha olim. U alturizmni ko‘pincha
ijtimoiy tizimlar uchun xavf sifatida ko‘radi. Uning fikriga ko‘ra, alturizm ba'zan
noto‘g‘ri va befoyda yordamga olib kelishi mumkin, chunki bu nafaqat resurslarni isrof
2
Edward Wilson ’’Social life’’
3
Brown ’’The gifts of Imperfection’’
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
157
157
qilish, balki boshqalarning manfaatlariga qarshi ishlashga va haddan ziyod qaramlikka
ham olib kelishi mumkin. Misol uchun, ortiqcha yordam ba'zan qaramlikni
kuchaytiradi va insonlarni o‘z mas'uliyatidan voz kechishga undaydi. (Paul, C. (2006).
How Much Should We Help?: A Framework for Understanding Aid.)
4. Richard Dawkins – biolog va evolyutsion nazariya asoschisi. Dawkins
alturizmni(The selfishgane4) "suiiste'mol" va "o‘zini aldayotgan xulq" deb ta'kidlaydi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, alturizm ba'zan biologik ravishda noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin,
chunki o‘z manfaatlarini boshqalarga yordam berish orqali yo‘qotish, evolyutsiya
nuqtai nazaridan ijobiy natijalarga olib kelmaydi. Dawkins "o‘z manfaatini himoya
qilish"da alturizmni biologik jihatdan zaiflashtiruvchi holat sifatida ko‘radi. Alturizm,
shubhasiz, ijtimoiy tizimlarning rivojlanishi va odamlarning o‘zaro aloqalarini
yaxshilashda muhim rol o'ynaydi. Biroq, ortiqcha yordam va boshqalarning
ehtiyojlarini ustun qo‘yish ba'zan salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Chet el
olimlarining fikrlariga ko‘ra, alturizmning foydalari ijtimoiy birlik va barqarorlikni
kuchaytirsa, uning salbiy jihatlari noxush holatlar, o‘z manfaatlaridan voz kechish va
ba'zan tizimni buzish kabi muammolarni keltirib chiqaradi.
Demak, har jabhada bo’lgani kabi alturizm-ya’ni manfaat kutmasdan
atrofdagilarga yordam berishda ham inson avtonom shaxs sifatida me’yorni to’g’ri
anglashligi muhim xususiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.Karimova V.M. Sotsial psixologiya.-Toshkent 2012.
2.Edward O. Wilson social life and socialbiology , 1975
3.Brown B . 2010 the gifts of imperfection
4 Dawkins R .The selfishgane
4
Dawkins R. ’’The selfishgane’’
