JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
138
138
PILLANI KIMYOVIY PREPARATLAR YORDAMIDA MODIFIKATSIYA
QILIB CHUVIB OLISH XUSUSIYATLARINI YAXSHILASH
L.A.Asatov
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich talabasi
Sh.A.Sulaymonov
Andijon davlat texnika instituti dotsenti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada pillani kimyoviy preparatlar yordamida
modifikatsiyalash orqali chuvish xususiyatlarini takomillashtirish usullari tahlil
qilingan. Tadqiqot davomida pillaning tolali tuzilmasiga ta’sir ko‘rsatuvchi turli
kimyoviy reagentlarning samarasi o‘rganilgan. Ushbu modifikatsiya jarayonlari pilla
qayta ishlash jarayonining samaradorligini oshirib, tolalarning mustahkamligi va sifat
ko‘rsatkichlarini yaxshilash imkonini bergani aniqlangan. Natijada, ishlab chiqarish
texnologiyasini
optimallashtirish
hamda
tayyor
mahsulotning
bozordagi
raqobatbardoshligini kuchaytirish imkoniyati yaratilgan.
Kalit so’zlar:
pillani modifikatsiya qilish, kimyoviy preparatlar, chuvib olish
xususiyatlari, tolali tuzilma, qayta ishlash samaradorligi, sifat ko‘rsatkichlari.
KIRISH
Pilla — tabiiy ipak ishlab chiqarishda asosiy xomashyo hisoblanib, uning sifati
va chuvilish darajasi ipak sanoatining umumiy samaradorligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir
qiladi. Hozirgi kunda pillaning sifat ko‘rsatkichlarini yaxshilash, chuvish jarayonini
yengillashtirish hamda yuqori sifatli ipak tolalarini olish maqsadida yangi innovatsion
texnologiyalar ishlab chiqilmoqda. Xususan, kimyoviy modifikatsiya texnologiyalari
bu jarayonda muhim o‘rin egallaydi. Kimyoviy preparatlar yordamida pillaning fizik-
kimyoviy xususiyatlarini o‘zgartirish orqali tolalarni yanada elastik, bardoshli va
chuvishga qulay holga keltirish mumkin. Bunday texnologiyalar nafaqat ishlab
chiqarish jarayonlarining samaradorligini oshiradi, balki tayyor ipak mahsulotlarining
bozor raqobatbardoshligini ham kuchaytiradi. Ushbu tadqiqotda pillaga kimyoviy
modifikatsiya kiritishning samarali usullari o‘rganilib, ularning chuvish
xususiyatlariga ta’siri tahlil etilgan. Bundan tashqari, modifikatsiya jarayonining
pillaning tolali tuzilmasi va fizik-kimyoviy xossalariga qanday ta’sir qilishi ham ilmiy
asosda o‘rganilgan.
Maqolaning asosiy maqsadi — pillani kimyoviy preparatlar yordamida
modifikatsiyalash usullarini o‘rganish hamda bu orqali pilla xomashyosini qayta
ishlash jarayonini yanada takomillashtirishga doir ilmiy-amaliy tavsiyalarni ishlab
chiqishdan iboratdir.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
139
139
Tadqiqot
davomida
pillani
turli
kimyoviy
preparatlar
yordamida
modifikatsiyalash usullari va ularning tolalarning chuvish xususiyatlariga bo‘lgan
ta’siri o‘rganildi. Jarayonda qo‘llangan asosiy reagentlar, ularning tolalarga ko‘rsatgan
ta’siri quyidagicha tahlil qilindi:
Tolalar tuzilmasidagi o‘zgarishlar:
Modifikatsiya uchun ishlatilgan kimyoviy vositalar, xususan, kislotalar va
ishqorlar, pilla tolalarining strukturasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Ayniqsa, kislotalar
yordamida tolalarning sirt qismi yumshoqroq va elastikroq holatga keldi, bu esa
chuvish jarayonini sezilarli darajada yengillashtirdi.
Chuvish jarayonining samaradorligi:
Modifikatsiyalangan pillalar chuvish jarayonida yuqori tezlikda ishlov berildi.
Kimyoviy ta’sir natijasida tolalarning suvni yutish va singdirish qobiliyati oshdi, bu
esa umumiy jarayonning vaqti va resurs sarfini kamaytirishga yordam berdi.
Sifat ko‘rsatkichlaridagi yuksalish:
Modifikatsiyadan o‘tgan pillalarda tolalarning mustahkamligi va elastikligi ancha
yuqori darajaga ko‘tarildi. Bu esa ishlab chiqarilgan ipak iplarining chidamliligini
oshirdi va sifati bo‘yicha mavjud standartlardan yuqori natijalarga erishildi.
Iqtisodiy samaradorlik:
Modifikatsiyalash texnologiyalarining iqtisodiy tahlili shuni ko‘rsatdiki, bu
jarayon ishlab chiqarish bosqichlarini soddalashtirishga, resurslardan tejab-tergab
foydalanishga va umumiy xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi. Shu bilan birga,
mahsulot sifatining oshishi uning bozordagi raqobatbardoshligini ta’minlaydi.
Umuman olganda, olib borilgan tadqiqotlar kimyoviy modifikatsiya usullari pilla
chuvish sifatini oshirishda samarali, tejamkor va istiqbolli yechim ekanini tasdiqladi.
Bu yondashuv ipak sanoatida yangi texnologik ishlanmalar uchun mustahkam asos
bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Pillani kimyoviy preparatlar yordamida modifikatsiyalash jarayoni, ayniqsa,
chuvish xususiyatlarini yaxshilash nuqtai nazaridan sanoat ishlab chiqarishida katta
ahamiyatga ega. Tadqiqotlar natijasida kimyoviy modifikatorlar yordamida pilla
tolalarining sirt tuzilmasi o‘zgarishi, bu esa ularning suvni yutish va chuvish
jarayonidagi samaradorligini oshirishni ta’minlaydi. Modifikatsiya jarayonida turli
preparatlar qo‘llanilib, har biri pilla tolalariga turlicha ta’sir ko‘rsatgan. Tadqiqotlar
natijalari shuni ko‘rsatdiki, pilla tolalarining sirtini o‘zgartiruvchi modifikatorlar,
xususan, kislotalar va asoslar, eng yaxshi natijalarni berdi. Boshqa kimyoviy moddalar
ham ishlatilishi mumkin, ammo ularning ta’siri ko‘proq eksperimental sharoitlar va
pilla turiga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun, kimyoviy modifikatsiya
jarayonining samaradorligi har bir holatda alohida o‘rganilishi zarur.
Pillaning modifikatsiya jarayonida qo‘llanilgan kimyoviy preparatlar uning
fizikaviy xususiyatlarini o‘zgartirish bilan birga, pilla tolalarining mustahkamligi va
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
140
140
elastikligini ham yaxshilaydi. Bu, o‘z navbatida, pilla ishlab chiqarish jarayonining
samaradorligini oshiradi, chunki yaxshilangan tolalar tayyor mahsulot sifatini
yaxshilash imkoniyatini beradi. Shuningdek, modifikatsiya qilingan pilla tolalarining
chuvish jarayonida sarflanadigan vaqt va energiya ham kamayadi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatdiki, kimyoviy modifikatsiya yordamida pilla tolalarining tuzilishini
o‘zgartirish ishlab chiqarish jarayonini soddalashtiradi. Modifikatsiya qilingan pillalar
qayta ishlashda yanada osonroq bo‘lib, ularning suvni yutishi va shishishi tezlashadi.
Bu esa, chuvish jarayonining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Biroq, kimyoviy modifikatsiya jarayonining samaradorligi faqat kimyoviy
preparatlarning tarkibiga bog‘liq emas, balki jarayon sharoitlariga ham bog‘liqdir.
Modifikatsiya
jarayonining
temperaturasi,
davomiyligi
va
kimyoviy
modifikatorlarning konsentratsiyasi kabi omillar ham yakuniy natijaga ta’sir qiladi.
Tadqiqotda bu parametrlarning har biri alohida o‘rganilib, optimal sharoitlar
aniqlanishi
kerak.
Bundan
tashqari,
modifikatsiya
jarayonining
iqtisodiy
samaradorligini tahlil qilish ham muhimdir. Kimyoviy modifikatsiya jarayonlari ishlab
chiqarish samaradorligini oshirishga yordam beradi, ammo ularning iqtisodiy jihatlari
ham inobatga olinishi lozim. Kimyoviy preparatlar narxi, ularni ishlatish xarajatlari va
jarayonning umumiy samaradorligi o‘rtasidagi balansni topish zarur. Bu esa ishlab
chiqarish xarajatlarini kamaytirishga va foyda olishga imkon yaratadi.
Pillani kimyoviy modifikatsiya qilish orqali uning chuvib olish xususiyatlarini
yaxshilash nafaqat ishlab chiqarish jarayonini takomillashtirishga, balki ekologik
jihatdan ham muhimdir. Kimyoviy preparatlar yordamida pilla tolalarini qayta ishlash
tabiiy resurslardan samarali foydalanishni ta’minlaydi, chunki modifikatsiya
jarayonlari pilla tolalarini ko‘proq moslashuvchan va chidamli qiladi. Shu bilan birga,
kimyoviy modifikatsiya jarayonlari ekotexnologiyalarni ishlab chiqish va atrof-
muhitga zarar keltirmaydigan usullarni qo‘llashni talab qiladi. Bu jarayonlarda
chiqindilarni kamaytirish va ularning atrof-muhitga ta’sirini minimallashtirish uchun
innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqish muhimdir.
Ekologik xavfsizlikni ta’minlash, tabiiy resurslardan samarali foydalanish va
chiqindilarni kamaytirish modifikatsiya jarayonlarining asosiy maqsadlaridan biri
hisoblanadi. Kimyoviy modifikatsiya jarayonlari ilg‘or texnologiyalarni qo‘llash,
energiya va materiallar sarfini kamaytirish imkonini beradi, bu esa ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishga va mahsulot sifatini yaxshilashga yordam beradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kimyoviy modifikatsiya pilla tolalarining sifatini
yaxshilash nafaqat sanoat ishlab chiqarishining samaradorligini oshiradi, balki
iqtisodiy jihatlarini ham yaxshilaydi.
Modifikatsiya jarayonining ijtimoiy ta’siri ham muhimdir. Pillaning sifatini
yaxshilash, pilla sanoatida yangi ish o‘rinlari yaratish va iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashga yordam beradi, bu esa jamiyatda ijtimoiy va iqtisodiy farovonlikni
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
141
141
oshiradi. Modifikatsiya jarayonlarining amaliy qo‘llanilishi xalq xo‘jaligiga, ayniqsa,
ipak sanoatiga yangi imkoniyatlar yaratadi.
Kimyoviy modifikatsiya jarayonlarini yanada takomillashtirish va ishlab
chiqarish samaradorligini oshirish uchun qo‘shimcha ilmiy izlanishlar zarur. Bu
izlanishlar yangi modifikatsiya usullarini va kimyoviy preparatlar ishlab chiqishga
imkon yaratadi. Shu bilan birga, kimyoviy modifikatsiya jarayonlarining ekologik
xavfsizligini ta’minlashga alohida e’tibor qaratish zarur. Yakuniy tahlil shuni
ko‘rsatadiki, pillani kimyoviy modifikatsiya qilish jarayoni ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu usul yordamida pillaning
chuvib olish xususiyatlarini yaxshilash mumkin, lekin jarayonning to‘liq samaradorligi
va iqtisodiy foydasi uchun optimallashtirish va qo‘shimcha tadqiqotlar zarur. Yangi
texnologiyalar va innovatsiyalarni o‘z ichiga olgan modifikatsiya jarayonlari pilla
sanoatining kelajagi uchun katta imkoniyatlar yaratadi.
XULOSA
Barcha ko'rsatilganlarni xulosalaylik, Mazkur maqola tahlil natijalariga asosan,
Pillani kimyoviy preparatlar yordamida modifikatsiya qilish uning chuvib olish
xususiyatlarini yaxshilash uchun samarali va istiqbolli usul hisoblanadi. Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, kimyoviy modifikatsiya jarayonlari pillaning fizikaviy va kimyoviy
xususiyatlarini sezilarli darajada o‘zgartirib, uning qayta ishlanishini va chuvib olish
samaradorligini oshiradi. Kimyoviy modifikatorlar, masalan, kislotalar va asoslar, pilla
tolalarining sirtini o‘zgartiradi, bu esa suvni o‘zlashtirish va shishish jarayonlarini
tezlashtiradi. Biroq, modifikatsiya jarayonining samaradorligi faqat kimyoviy
preparatlarning tarkibiga bog‘liq bo‘lmay, balki ishlov berish sharoitlariga, masalan,
temperatura, vaqt va konsentratsiya kabi omillarga ham bog‘liq. Har bir parametrning
o‘zaro ta’siri yakuniy natijalarga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi, shuning uchun
jarayonlarni optimallashtirish zarur. Kimyoviy modifikatsiya yordamida pilla
tolalarining chuvib olish jarayonini soddalashtirish, ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish va energiya sarfini kamaytirishga imkon beradi. Shuningdek, modifikatsiya
jarayonining iqtisodiy jihatlari ham e’tiborga olinishi lozim.
Yuqoridagi tahlillar va natijalar shuni ko‘rsatadiki, kimyoviy modifikatsiya
jarayoni pilla sanoatining samaradorligini va ekologik xavfsizligini oshirishda katta
imkoniyatlarga ega. Biroq, jarayonni yanada takomillashtirish va amaliyotga keng
joriy etish uchun qo‘shimcha ilmiy tadqiqotlar, texnologiyalarni rivojlantirish va
modifikatorlarning samaradorligini yaxshilash zarur. Ushbu yo‘nalishda olib borilgan
izlanishlar pilla ishlab chiqarishining kelajakdagi rivojlanishiga va yangi innovatsion
yondashuvlar bilan boyitilishiga imkon yaratadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
142
142
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Raximov A. Yu., Sulaymonov Sh. A., Raximov A. A. Ishlab chiqarilgan sun’iy
g‘umbakdan tut ipak qurti pillasini o‘rash jarayonida foydalanish //Jurnal ilmiy
nashrlar aspirantlar va doktorantlar uchun. – 2015. – №. 4. – S. 160–161.
2.Alisher R. et al. Study of the Influence of Silkworm Feeding Conditions on the
Quality of Cocoons and Properties of the Cocoon Shell //Engineering. – 2019. – Т. 11.
– №. 11. – С. 755.
3. Raximov A. Yu., Abduraxmonov A. A., Sulaymonov Sh. A. Vata-sdira dan
foydalanish holatini o‘rganish va kokon xomashyosi sifatini oshirish yo‘llari // Jurnal
ilmiy nashrlar aspirantlar va doktorantlar uchun. – 2015. – №. 4. – S. 152–157.
4.Аbdumanabovich, Sulaymonov Sharifjon, Sativaldiyev Aziz Kaxramanovich,
and Sulaymonov Sharifjon. "Theoretical Fundamentals of Cocoon Ball Moisten and its
Modification with Surface Active Substances." Design Engineering (2021): 10636-
10647.
5. Sulaymonov Sh. A. Tabiiy ipakdagi yuqori armirlovchi kimyoviy
komponentlarni o‘rganish orqali kimyoviy preparatlar yordamida pillani saqlash
usullari // Academic Research in Educational Sciences. – 2021. – T. 2. – №. 12. – S.
407–413.
6. Sulaymonov Sh. Sanoat chiqindilaridan olingan sirt faol moddalarni
pillakashlik korxonalariga qo‘llash // Academic Research in Educational Sciences. –
2021. – T. 2. – №. 10. – S. 894–900.
7. Raximov A. Yu., Raximov A. A., Sulaymonov Sh. A. Metody ochistki othoda
shelkovodstva vaty-sdira. Methods for cleaning waste of silk weaving // Ilmiy
konferensiya. – 2020. – S. 135.
8. Raximov A. A. va boshq. Klassifikatsiya, xarakteristikasi va xossalari tabiiy
ipak chiqindilari // Vestnik nauki i obrazovaniya. – 2020. – №. 5-1 (83). – S. 16–20.
9.Muhammatovich H. M. et al. The Influence of Harmful Substances on the
Pigments of Leaves of Decorative Trees //Annual Research & Review in Biology. –
2019. – С. 1-5.
10. Sulaymonov Sh., Muminov U., Jamoldinov S. X. Izucheniye sostoyaniya
ispol’zovaniya vatı-sdira i puti povysheniya kachestva kokonnogo syr’ya //
Universum: texnik fanlar. – 2019. – №. 7 (64). – S. 17–20.
11. Raximov A. Yu., Sulaymonov Sh. A., Raximov A. A. Vliyaniye usloviy
vykormki tutovogo shelkopryada na kachestvo kokonov // Jurnal nauchnykh
publikatsiy aspirantov i doktorantov. – 2015. – №. 4. – S. 158–159.
12.
Sulaymonov, S. & Kholboeva, S. (2023). oeko-tex® standard 100 textile
product safety management system role in product quality assessment according to
requirements. International Bulletin of Applied Science and Technology, 3(5), 352–
360.
