JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
129
129
JINOYAT HUQUQI TUSHUNCHASI VA VAZIFALARI VA PRINSIPLARI
Ibrohimov Dostonbek Rustam o’g’li
Andijon davlat pedagogika instituti MG’MAHT
kafedrasi o’qituvchisi
Muhammadjonova Marjona Xabibullo qizi
Andijon davlat pedagogika instituti “Tarix” yo’nalishi
2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
E’tiboringizga havola etilayotgan ushbu maqolada jinoyat
tushunchasiga ta’rif berilgan bo’lib, uning qanday vujudga kelishi asoslari, belgilari va
tasniflanishi haqida so’z borgan bo’lib, shu bilan birga hozirgi zamonaviy huquq
tizimini tarkibiy qisimlari va predmeti, metodlari, vazifalarini keng asoslar orqali
tushuntirilib o’tilgan, shu bilan birga jinoyatni osonlashtirish maqsadida jinoyat huquqi
fani orqali keng yoritilib o’tilgan, jinoyatni ko’rib chiquvchi sud organi orqali
amaliyotda qay tartibda amalga oshishni ko’satilinib o’tilgan.
Kalit so’zlari:
Jinoyat kodeksi, jinoyat huquqi, huquq sohasi, qonunchilik
sohasi, demokratizim, insonparvarlik prinsipi, odillik prinsipi, jinoyat huquqi fani,
huquqni muhifaza qiluvchi organlar, huquqbuzalik belgilar, insonparvarlik prinsipi.
Аннотация:
В этой статье дается определение понятия преступления,
рассматриваются основания, признаки и классификация его возникновения, при
этом подробно излагаются составляющие и предмет, методы, задачи
современной системы современного права, при этом широко освещается наука
уголовного права с целью облегчения совершения преступления, через судебный
орган, рассматривающий уголовное дело, указывается, в каком порядке оно
будет осуществляться на практике.
Ключевые слова:
Уголовный кодекс, уголовное право, отрасль
права,отрасль
права,
демократизм,
принцип
гуманности,
принцип
справедливости, наука уголовного права, правоохранительные органы, признаки
правонарушения, принцип гуманности
Annotation:
In reference to our work, this article describes the concept of crime
and talks about the basics, signs and classification of what kind of div it comes from,
at the same time explaining the current modern system of law through structural terms
and subject, methods, tasks on broad grounds ,at the same time it is widely covered by
the science of criminal law in order to facilitate
Keywords:
Criminal Code, Criminal Law, field of Law, Legislative Branch,
democratization, principle of humanism, principle of Justice, Science of criminal law,
law enforcement agencies, signs of infraction, principle of humanism
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
130
130
Kirish
O‘zbekiston Respublikasida zamonaviy huquq tizimining tarkibiy qismi bo‘lgan
jinoyat huquqi nafaqat huquqning alohida mustaqil sohasi sifatida o‘rganiladi. Shunga
ko‘ra,
jinoyat huquqi o‘zining predmeti, metodlari va vazifalari bilan boshqa huquqiy
fanlaridan alohida ajralib turadi.
«Jinoyat huquqi» tushunchasi bir necha ma’nolarda
qo‘llanilishi mumkin.
Masalan: 1) huquq sohasi; 2) qonunchilik sohasi; 3) fan sohasi;
4) o‘quv fanlari misol bo’la oladi.
Barcha huquq sohalari kabi jinoyat huquqining
asosini O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi va xalqaro huquqning umum
e’tirof etgan normalari
orqali
tashkil etiladi. Jinoyat huquqi huquq sohasi sifatida ham
qonun ijodkorligi va huquqni
qo‘llash bilan bog‘liq bo‘lgan jinoyat qonunchiligi va
huquqiy munosabatlarni ham
o‘z ichiga oladi. Jinoyat huquqi O‘zbekiston
Respublikasi huquqiy tizimining ajralmas tarmog‘i bo‘lib, Oliy
Majlis tomonidan
o‘rnatilgan jinoiy javobgarlikning asoslari va prinsiplari, qanday
ijtimoiy xavfli
qilmishlar jinoyat ekanligi, jazoga sazovorligi, javobgarlikka tortish va
jazodan ozod
qilish asoslari va jinoyat huquqiga oid huquqiy ta’sir choralarini belgilovchi yuridik
normalar yig‘indisidan tashkil topgan deb aytsak bo’ladi .
«Jinoyat huquqi»
tushunchasining huquq sohasi hamda yuridik fan va o‘quv kursi sifatida
qo‘llanilishi
yagona normativ huquqiy jinoiy- huquqiy normalar tizimidan
iborat bo‘lgan amaldagi
jinoyat qonunida taqdim etiladi.
Jinoyat huquqi qonunchilik sohasi sifatida davlatning
oliy
qonun
chiqaruvchi organi
:
– Oliy Majlis chiqargan qonun va normalar yig‘indisini o’z ichiga oladi, u jinoiy
javobgarlik asoslari va prinsiplari, ayrim qilmishlarning jinoiyligi va jinoiy jazoga
loyiqligi, jinoiy javobgarlikka tortish va jinoiy jazodan ozod qilish asoslari va
meyorlari, jinoyat huquqiga oid ta’sirning jinoiy jazo hisoblanmaydigan hamda
jinoyat huquqiga oid munosabatlar doirasida ijobiy va ijtimoiy foydali xulq-atvorni
rag‘batlantiruvchi boshqa ta’sir choralarini qo‘llashni ta’minlaydi. Mazkur tushuncha
jinoyat huquqini huquq sohasi sifatida tushunishdan birmuncha torroq ma’noga ega
bo‘lib, davlat va jinoyatchi shaxs o‘rtasidagi munosabatlarni belgilaydi. Bu
munosabatlar jinoyat
sodir etilishi bilan boshlanadi hamda sudlanganlikning olib
tashlanishi yoki jinoiy
javobgarlik va jazodan ozod qilish bilan tugaydi.
Jinoyat qonunining vazifasi o‘ta muhim ijtimoiy munosabatlarni qo‘riqlashdan
iborat bo‘lib, shu bilan birga ushbu vazifani bajarmay turib, qo‘yilgan maqsadga
erishish,
qo‘riqlanayotgan ijtimoiy munosabatlarga qilinadigan tajovuzlarning oldini
olish va
sodir etilgan jinoyat hamda uni sodir etishda aybdor bo‘lgan shaxslarga davlat
tomonidan o‘rnatilgan majburlov choralarini qo‘llash orqali ta’sir etish imkoniyatini
amalga oshirilmaydi. Shunday qilib, jinoyat qonunining qabul qilinishi jinoyat
huquqida ishlatiladigan boshqa tushunchalarga tuzatish kiritish va ularni yangicha
sharhlash imkonini beradi.
Jinoyat huquqi fan sohasi sifatida jinoyat
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
131
131
qonunlari, huquq va fan sohalarining
rivojlanish tarixi, amaldagi qonunlar, jinoyat
huquqiga oid normalarni qo‘llash
samaradorligi, xorijiy davlatlarning jinoyat huquqi
va qonunlari, xalqaro va jinoyat huquqi
normalari, jinoyat qonunlarini qo‘llashning
nazariy muammolari, jinoyat huquqi
sotsiologiyasi, jinoyat qonunlari, fuqarolarning
huquq va erkinliklari, jamiyat va davlat
manfaatlariga xavf tug‘diruvchi xulq-avtorning
turli shakllari va boshqa shunga o‘xshash muammolarning kelib chiqish sabablari va
shartlari kabilarni o‘rganishga qaratilgan huquqiy qarashlar, tasavvurlar va g‘oyalar
yig‘indisidan iborat.
Jinoyat huquqi o‘quv fani sifatida ham qo‘llaniladi va u yuridik
mutaxassislikka oid
oliy va o‘rta maxsus o‘quv muassasalarida tinglovchilar,
kursantlar va talabalarga
o‘rgatilib boriladi. Jinoyat huquqi fanining asosiy vazifasi
jinoyat qonunchiligini qo‘llashning,
keyinchalik uni takomillashtirishning amaliy va
nazariy muammolarini ishlab chiqish va
uning samaradorligini oshirish, shuningdek,
jinoyatga oid huquqiy siyosatni samarali amalga
oshirish uchun jinoyat qonunchiligini
kelajakda rivojlanishini ta’minlashdan iborat.
Jinoyat huquqi bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar mazmuni
hisoblanadi. Jinoyat
kodeksining 2-moddasidagi vazifalarni shart qilib qo‘yadi. Jinoyat
huquqining
vazifalari sifatida shaxs, uning huquq va erkinliklari hamda jamiyat va
davlat manfaatlari,
mulk, tabiiy muhit, tinchlik shuningdek, insoniyat xavfsizligini
jinoiy tajovuzlardan
qo‘riqlash, jinoyatlarning oldini olish va fuqarolarni O‘zbekiston
Respublikasining
Konstitutsiyasi va qonunlariga rioya etish ruhida tarbiyalashni
amalga oshiradi. Bunday
ijtimoiy munosabatlar barcha huquqiy demokratik davlatlar
negizini talqin etilinadi. Bu
vazifani amalga oshirish uchun maxsus, aniqrog‘i,
qo‘riqlanadigan ijtimoiy munosabatlarni
tartibga solish orqali amalga oshiriladi hamda
u jinoyat qonuni bilan taqiqlangan
qilmishni sodir etish vaqtidan boshlab yuzaga
keladi. Davlat ayrim qilmishlarni man
etish yoki uni bajarishning majburiy ekanligini
ko‘rsatish orqali buzilishi salbiy
oqibatlarga olib keladigan hamda barcha fuqarolar va
jamiyat uchun muhim bo‘lgan
ijtimoiy munosabatlarni muhofaza qiladi. Davlat va
jamiyatning asosini tashkil etuvchi ijtimoiy munosabatlarga tajovuz
qiladigan
shuningdek, ayrim qilmishlarga qat’iy taqiq o‘rnatish bilan birga, davlat huquq bilan
tartibga solingan ijtimoiy munosabatlar ishtirokchilariga aniq yuridik vazifalarni
yuklashdan iborat.
Davlatning jinoyat huquqi normalari bilan istalgan xulq-atvor turini ifodalash
orqali,
ijtimoiy munosabatlarni muhofaza qiladi. Zero, u biror-bir huquqiy munosabat
subyektlariga aynan shunday xatti-harakat qilish yoki, aksincha, jamiyatga zid bo‘lgan
ba’zi qilmishlardan o‘zini tiyish majburiyatini yuklaydi. Basharti, jinoyat huquqiga oid
normalarda belgilangan talablariga rioya qilinmasa, u holda jinoyat huquqiga oid
qo‘riqlanadigan munosabatlarni yuzaga keltiradi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
132
132
Huquqiy munosabatlarning mazmuni, munosabat subyektlarining huquq va
majburiyatlari mazmunidan kelib chiqadi. Chunonchi, bular, bir tarafdan jinoyat
huquqiga oid normadagi qoida yoki taqiqdan iborat bo‘lsa, ikkinchi tarafdan sud
hamda huquqni muhofaza qiluvchi boshqa organlarga jinoiy javobgarlikni amalga
oshirish, jazo tayinlash yoki huquqiy ta’sirning boshqa choralarini qo‘llash vakolatini
beruvchi davlat hisoblanadi. Har bir alohida sharoitda huquq va majburiyatlar hajmi
turlicha bo‘lishini hisobga olgan holda, jinoyat huquqiga oid munosabatlar mazmunini
subyektlarining huquq va majburiyatlari majmui sifatida belgilash to‘g‘ri bo‘ladi.
Binobarin, davlat ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxs bilan qonunga muvofiq
muomalada bo‘lish huquq va majburiyatiga ega, shaxs esa buni talab qilishi va u bilan
bo‘layotgan qonuniy muomalaga bo‘ysunishi lozimligini anglatadi.
Jinoyatlarning
oldini olish ham jinoyat huquqining asosiy maqsadidir. Mazkur vazifalar jinoyat
huquqiga oid taqiqdan kelib chiqadi hamda ba’zi
toifadagi shaxslarning jinoyat sodir
etishdan qaytarishga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
Xulosa
Jinoyat huquqi predmetidagi maxsus ijtimoiy munosabatlarga jinoyat huquqiga
oid
tartibga soluvchi munosabatlar kirib, ular huquq beruvchi normalar asosida amal
qiladi
hamda haqqoniy, ijtimoiy foydali xulq- atvorni tartibga soladi. Huquq beruvchi
normalar Jinoyat kodeksi Umumiy qismining uchinchi bo‘limida belgilangan
bo‘lib,ular qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlar deb nomlanadi.
Fuqarolarni
zaruriy mudofaa holatida ijtimoiy xavfli tajovuzlardan o‘zini,
boshqa shaxsni, davlat
va jamiyat manfaatlarini himoya qilish, shuningdek, ijtimoiy
xavfli qilmish sodir etgan
shaxsni ushlash, oxirgi zarurat, buyruq yoki boshqa vazifani
ijro etish, kasb yoki
xo‘jalik faoliyatiga bog‘liq asosli tavakkalchilik vaqtida zarar
yetkazish huquqini
beruvchi normalar ijtimoiy maqbul xulq-atvorni tartibga soladi.
Mazkur normalarning
bir qismi qonun oldida mas’uliyatli shaxslarni tarbiyalashi,
ularda jinoyat sodir etish yoki boshqa qonunga xilof xulq-atvorga murosa- sizlikni
shakllantirishi bois, ulkan
tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi.
O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi.
Ochilov X.R Jinoyat huquqi umumiy qism. O’quv qo’llanma 72-bet
Rustamboyev M.X, Tohirov F. Jinoyat huquqi umumiy qism O’quv uslubiy qo’llanma
T.; Yangi asr avlodi. 2002.-130-bet.
Usmonaliyev M. Jazo tayinlash. O’quv qo’llanma. T.; Yangi asr avlodi. 2003.-120-bet
Rustambayev M.X. O’zbekiston Resbuplikasi jinoyat huquqi kursi . Tom.3 Maxsus
qism. Shaxsga qarshi jinoyatlar .Darslik , 2-nashr To’ldirilgan va qayta ishlangan –T.;
o’zbekiston Resbuplikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik institute , 2018.-412-bet.
