JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
126
126
O‘ZBEKISTONDA MAKTABGACHA TA‘LIM MUASSASALARINI
MOLIYALASHTIRISH MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH
Karimova Diyora Torayevna
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
tadbirkorlik va biznes oliy maktabi magistranti
Annotatsiya
: Ushbu maqolada O‘zbekistonda maktabgacha ta'lim muassasalarini
moliyalashtirishning amaldagi holati tahlil qilinadi va mavjud mexanizmlarni
takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar beriladi. Tadqiqotda natijalarga
yo‘naltirilgan byudjetlashtirish, davlat-xususiy sheriklik (DXSh) va moliyaviy
barqarorlik imkoniyatlari o‘rganilgan. Olingan natijalar maktabgacha ta'lim sohasida
moliyaviy resurslarni adolatli, samarali va shaffof taqsimlashda nazariy va amaliy asos
bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
maktabgacha ta'lim, davlat-xususiy sheriklik, ta'lim moliyasi,
byudjetlashtirish, shaffoflik, O‘zbekiston
Kirish
Maktabgacha ta'lim bolalarning kognitiv, emotsional va jismoniy rivojlanishida
muhim rol o‘ynaydi va umrboqiy ta'limning asosini tashkil etadi. O‘zbekistonda
so‘nggi yillarda maktabgacha ta'lim sifatini va unga bo‘lgan kirish imkoniyatlarini
yaxshilashga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Biroq
moliyalashtirish mexanizmlarining samaradorligi va natijadorligi hali-hanuz
muammolarga duch kelmoqda: davlat byudjetiga ortiqcha tayanish, xususiy sektor
ishtirokining pastligi va natijalarga asoslangan moliyalashtirish tizimlarining
cheklanganligi shular jumlasidandir.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, diversifikatsiyalashgan va natijaga
yo‘naltirilgan moliyalashtirish tizimlari maktabgacha ta'limda barqaror rivojlanishga
hissa qo‘shadi. Shuning uchun O‘zbekistonda milliy ta'lim maqsadlariga erishish
uchun inklyuziv va shaffof moliyalashtirish modelini rivojlantirish zarur.
Tadqiqot usullari
Ushbu tadqiqotda miqdoriy va sifatli yondashuvlar uyg‘unlashtirildi:
Taqqoslovchi tahlil: Finlyandiya, Janubiy Koreya va Turkiya kabi
mamlakatlardagi moliyalashtirish modellari o‘rganildi.
Statistik tahlil: 2020-2024 yillardagi davlat va xususiy sektor investitsiyalari
ko‘rsatkichlari tahlil qilindi.
Ekspert suhbatlari: 30 nafar maktabgacha ta'lim muassasalari rahbarlari va ta'lim
moliyasi bo‘yicha mutaxassislar bilan intervyular o‘tkazildi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
127
127
Hujjatlar tahlili: Milliy qonunchilik hujjatlari, Prezident farmonlari va xalqaro
tashkilotlar hisobotlari o‘rganildi.
Natijalar
2023 yil holatiga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimini
moliyalashtirishda davlat byudjeti yetakchi manba bo‘lib qolmoqda. Rasmiy
ma’lumotlarga ko‘ra, umumiy moliyaviy ta’minotning 85 foizidan ortig‘i aynan davlat
tomonidan ajratilgan mablag‘lar hisobiga ta’minlanmoqda. Bu esa davlatning ushbu
sohadagi ijtimoiy mas’uliyatini ko‘rsatadi. Biroq, moliyalashtirishda faqat davlat
manbalariga tayanish tizimning barqaror rivojlanishiga, innovatsion yondashuvlarni
joriy etishga va xizmatlar sifati bo‘yicha raqobat muhitini yaratishga to‘sqinlik
qilmoqda.
Xususiy maktabgacha ta’lim muassasalarining qamrovdagi ulushi hozirgi kunda
20 foiz atrofida saqlanib qolmoqda. Bu raqam xususiy sektorning imkoniyatlari to‘liq
ishga solinmayotganini ko‘rsatadi. Garchi O‘zbekiston hukumati tomonidan so‘nggi
yillarda xususiy sektorni rivojlantirishga doir qator me’yoriy-huquqiy hujjatlar qabul
qilingan bo‘lsa-da, amaliyotda bu muassasalarga qulay muhit yaratish, soliq
imtiyozlari berish va investitsiyalarni jalb etish borasida hal qilinishi lozim bo‘lgan
masalalar mavjud.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida natijalarga asoslangan moliyalashtirish tizimi
deyarli joriy etilmagan. Hozirgi tizimda moliyaviy resurslar muassasalarning
ehtiyojlariga yoki ularning sifat ko‘rsatkichlariga qarab taqsimlanmasdan, asosan
o‘rtacha statistik ko‘rsatkichlar asosida belgilanadi. Bu esa o‘z navbatida maktabgacha
ta’lim sifatini oshirishga bo‘lgan rag‘batni susaytiradi. Agar moliyalashtirish tizimi
pedagogik natijalar, bola rivojlanish ko‘rsatkichlari va muassasaning umumiy
samaradorligiga qarab shakllantirilsa, bu raqobatbardosh va sifatli xizmatlar
ko‘lamining kengayishiga olib kelishi mumkin.
Yana bir muhim jihat shuki, hududiy darajadagi byudjet rejalashtirish va ijro
jarayonlarida shaffoflik va hisobdorlik yetarli emas. Ko‘plab hollarda mahalliy
hokimiyatlar maktabgacha ta’lim muassasalarini moliyalashtirishda yagona mezon va
ochiq mexanizmlardan foydalanmayapti. Bu esa fuqarolarda tizimga bo‘lgan ishonchni
pasaytiradi va mavjud resurslardan to‘liq va oqilona foydalanilmasligiga olib keladi.
Muhokama
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, quyidagi asosiy yo‘nalishlarda islohotlar talab
etiladi:
1.
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh)ni kengaytirish. Xususiy investitsiyalarni
jalb qilish uchun soliq imtiyozlari, ijaraga qulay shartlar va hammoliyalashtirish
sxemalari kengaytirilishi lozim. DXSh orqali davlat byudjeti yukini kamaytirish bilan
birga sifatli xizmatlar soni ko‘payadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
128
128
2.
Natijaga
asoslangan
moliyalashtirish
tizimini
joriy
etish
Muassasalarni moliyalashtirishda qamrov darajasi, bola rivojlanish ko‘rsatkichlari va
ota-onalar qoniqishiga asoslanish zarur. Aniq KPIlar (kalit samaradorlik
ko‘rsatkichlari) va milliy baholash tizimi ishlab chiqilishi kerak.
3.
Raqamlashtirish
va
shaffoflikni
kuchaytirish
Byudjet rejalashtirish, mablag‘ ajratish va monitoring jarayonlari raqamlashtirilishi
kerak. Ochiq byudjet platformalari orqali jamoatchilik nazorati kuchayadi va
korrupsiya xavfi kamayadi.
4.
Xalqaro
donorlar
bilan
hamkorlikni
kengaytirish
UNICEF, Jahon banki va Islom taraqqiyot banki kabi xalqaro tashkilotlardan
qo‘shimcha moliyaviy yordam jalb etilishi, ayniqsa, innovatsion va inklyuziv
loyihalarga yo‘naltirilishi lozim.
5.
Mahalliy
kadrlar
salohiyatini
oshirish
Mahalliy rahbarlar va moliyachi xodimlar uchun byudjet rejalashtirish, ijro va DXSh
boshqaruvi bo‘yicha malaka oshirish muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
O‘zbekistonda
maktabgacha
ta'lim
muassasalarini
moliyalashtirish
mexanizmlarini takomillashtirish, erta bolalik rivojlanishida tenglik, sifat va
barqarorlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Moliyalashtirish manbalarini
diversifikatsiyalash, natijaga asoslangan yondashuvlarni joriy etish va raqamli
hisobdorlik vositalari orqali tizim samaradorligini oshirish mumkin. Xalqaro tajriba va
donorlar bilan hamkorlik esa islohotlarni jadallashtiradi va ta'lim sohasidagi milliy
maqsadlarimizga erishishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta'lim vazirligi. (2023).
Yillik hisobot
.
Toshkent.
2.
UNICEF. (2021).
Erta bolalik rivojlanishini moliyalashtirish tahlili – O‘zbekiston
.
3.
Jahon banki. (2020).
Rivojlanayotgan mamlakatlarda ta'lim moliyasini yaxshilash
.
4.
OECD. (2022).
Maktabgacha ta'lim va parvarishga davlat xarajatlari
.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2022).
Maktabgacha ta'lim tizimini
takomillashtirish to‘g‘risida farmon
.
6.
Islom taraqqiyot banki. (2021).
Inson kapitalini rivojlantirish uchun innovatsion
moliyalashtirish modellari
.
