JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
114
114
OILAVIY VA MAKTABGACHA MUHITNING BOLA
TASHABBUSKORLIGIGA TA’SIRI
Madaminova Dilxazina Farxodjon qizi
Andijon Davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bola shaxsining shakllanishida muhim omil
bo‘lgan oilaviy va maktabgacha ta’lim muhitining o‘rni, ayniqsa bolaning
tashabbuskorlik xususiyatlarini rivojlantirishdagi ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda bola
tashabbuskorligining mohiyati, unga ta’sir etuvchi psixologik va pedagogik omillar,
oilaning tarbiyaviy uslublari hamda maktabgacha muassasada yaratiladigan
sharoitlarning
ahamiyati
yoritiladi.
Amaliy
tavsiyalar
orqali
bolalarda
tashabbuskorlikni shakllantirishga ko‘maklashuvchi yondashuvlar taklif etiladi.
Kalit so’zlar:
bola tashabbuskorligi, oilaviy muhit, maktabgacha ta’lim, shaxs
rivoji, ijtimoiylashuv, tarbiya, pedagogik yondashuv.
Kirish.
Bola shaxsining har tomonlama kamol topishi, uning ijtimoiy hayotga
faol kirib borishi va mustaqil fikrlovchi inson sifatida shakllanishi ko‘p jihatdan unga
ta’sir ko‘rsatuvchi muhitlarga bog‘liq. Oilaviy muhit — bolaning ilk ijtimoiy tajriba
orttiradigan makoni bo‘lib, unda shakllangan ilk ko‘nikmalar, hissiyotlar va xulq-atvor
belgilarining bola tashabbuskorligiga ta’siri beqiyosdir. Maktabgacha ta’lim
muassasalari esa bolani jamiyatga tayyorlovchi muhim bo‘g‘in bo‘lib, unda mustaqil
fikrlash, harakat qilish, ijodiy yondashuvlar singari qobiliyatlar rivojlanadi. Maqolada
aynan mana shu ikki asosiy muhit — oila va maktabgacha ta’lim muhitining bola
tashabbuskorligiga ko‘rsatadigan ta’siri ilmiy-nazariy va amaliy nuqtai nazardan
ko‘rib chiqiladi.
1
1. Bola tashabbuskorligining mazmuni va ahamiyati
Tashabbuskorlik — bolaning mustaqil harakat qilishi, yangi g‘oyalarni ilgari
surishi, vazifalarni hal etishda faol qatnashishga tayyorlik darajasidir. Psixologik
nuqtai nazardan bu sifat bolaning faolligi, ijodiy fikrlashi, muammolarni hal eta olishi
bilan chambarchas bog‘liqdir. Tashabbuskorlik bolaning ijtimoiy hayotga
moslashishida, jamiyatda o‘z o‘rnini topishida muhim rol o‘ynaydi.
2. Oilaviy muhitning ta’siri
2
Oila — bola uchun birinchi va eng muhim ijtimoiy muhitdir. Oilada
shakllanadigan psixologik muhit, ota-onalarning tarbiyaviy yondashuvi va bolaga
bo‘lgan munosabati uning tashabbuskor yoki passiv shaxs sifatida shakllanishida hal
1
Zokirova N.(2022).”Tashabbuskor bolani qanday tarbiyalash mumkin?”//Maktabgacha ta’lim amaliyoti,15-18-betlar
2
Mustafoyeva,D. (2023). “Bola shaxsini shakllantirishda oila va bog’chaning o’rni”//Pedagogik innovatsiyalar jurbali,
27-32-betlar
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
115
115
qiluvchi omillardandir.
Quyidagilar muhim rol o‘ynaydi:
Ota-onaning bola fikriga nisbatan ochiqligi;
Mustaqil qaror qabul qilishga undovchi sharoitlar;
Ijobiy rag‘batlantirish tizimi;
Tashabbusni jazolash emas, rag‘batlantirish.
Ba’zi oilalarda esa qat’iy nazorat, doimiy tanqid va tashabbuslarni bostirish
bolada passivlik, o‘ziga ishonchsizlik, qo‘rqoq xarakter shakllanishiga sabab bo‘ladi.
3. Maktabgacha ta’lim muassasasi muhitining ta’siri
Maktabgacha
muassasalarda
yaratiladigan
ta’lim-tarbiyaviy
muhit,
pedagoglarning
yondashuvi
va
tashkil
etilgan
faoliyat
turlari
bolaning
tashabbuskorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Erkin o‘yinlar, rolli mashg‘ulotlar,
ijodiy topshiriqlar, guruhiy ishlarda bolaning shaxsiy g‘oyasi bilan ishtirok etishi uning
tashabbusini rag‘batlantiradi.
3
O’yinlar bolalarni tarbiyalaydi. Maktabgacha tarbiya yoshida o’yin bolaning
jismoniy va ma’naviy kamoloti uchun muhim ahamiyatga ega. O’yin bolalar
bog’chasining ta’lim-tarbiyaviy ishida alohida o’rin tutadi. Bu o’yin paytida bolaning
kattalarga bevosita bog’liq bo’lmasligi, ko’proq mustaqillikka ega bo’lishi bilan
belgilanadi. O’yinga bolalar o’z hohishlari bilan uyushadilar, mustaqil ish ko’radilar,
o’z niyyatlarini amalga oshiradilar. Masalan, o’quv faoliyatida tarbiyachi
mashg’ulotlar mavzusi va mazmunini belgilaydi, bir stol atrofida kimning kim bilan
o’tirishini, umumiy topshiriqni kimning kim bilan birgalikda bajarishini aniqlaydi.
O’yinda esa boshqacha- bu yerda bola ko’p narsani o’zi belgilay oladi. Maktabgacha
tarbiya yoshdagi bolalar o’yinlarning mustaqillik harakterini e’tirof etish tarbiyachini
o’yinlariga rahbarlik qilishdan ozod etmaydi. Bolalar o’yinda darhol mustaqillikka
erishmaydilar. Ular 5 yoshga qadam qo’yganlaridan keyingina faoliyatning o’yin
usullarini egallaydilar, bu usullardan bemalol mustaqillik bilan foydalana boshlaydilar.
Tarbiyachi kichkintoylarning o’yinlarida faol ishtirok etishi, ularga o’ynashni
“o’rgatishi” kerak. Maktabgacha tarbiya yoshdagi katta bolalarning o’yinlarga
rahbarlik qilish kichkintoylarning o’yinlariga boshchilik qilishdan farq qiladi. Boshqa
vosita va metodlarni talab etadi. Bolalarning ortib borayotgan mustaqilliklarini,
o’ynayotgan bolalar jamoiasining kuchlari va imkoniyatlarini hisobga olish zarur.
O’yinlarning har-xil turlarida bolalar jismoniy va psixik jihatdan taraqqiy etadilar.
Hozirgi zamon maktabgacha tarbiya pedagogikasida o’yinga bolalar hayotini
yo’lga qo’yish shakli deb qaraladi. O’yin yordamida bolalar o’rtasida muayyan
munosabatlar yuzaga keladi. O’yin tarbiyaning hamma shakllaridan ustunlik qiladi,
chunki u huddi bolalarning butun hayotini, shaxsiy faolligini, mustaqilligini namoyon
qilish imkoniyatini beradi. pedagog o'yinni boshqarib undan tarbiya maqsadlarida
3
Muhammad-quron kontenti//t.me/MQuronKontenti
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
116
116
foydalanishni o’rganishi zarur. Ana shunda tarbiyachi o’yinda bolalar hayotini yo’lga
qo’yib, boshqarib, o’yindan bolalar xulq-atvorining ijtimoiy sifalarini tarkib
toptirishda foydalana oladi. O’yinda tarbiya maqsadlarida qanday foydalanish
mumkin? Birinchidan, undan bolalarni jismonan o’stirish, bolalar bog’chasida ijobiy
emotsional muhit yaratishda; ikkinchidan, o’yindan sensor tarbiya vositasi sifatida,
ma’naviy tafakkur, nutq, hayol, xotirani taraqqiy ettirish, tevarak atrofdagi hayot
haqidagi tasavvurlarni kengaytirish va mustahkamlashda; uchinchidan, o’yindan
bolalarda ijtimoiy xulq-atvor malakalarini tarbiyalashda foydalanish mumkin.
Tarbiyachi bolalarda o’ynash ko’nikmasini tarkib toptiradi. Tarbiyachi bolalar
bilan har-xil o’yinlar tashkil etib, ularda tobora murakkabroq o’yin ko’nikmalarini
tarkib toptira boradi.
Samarali yondashuvlar:
Rejadan tashqari faoliyatlarni qo‘llab-quvvatlash;
Har bir bolaga individual yondashuv;
Muammoli vaziyatlarda mustaqil yechim topishga undash;
“Nima bo‘lardi agar...” kabi savollar bilan tafakkurni rag‘batlantirish.
4. Oilaviy va maktabgacha muhit o‘zaro hamkorligi
Tashabbuskorlikni samarali rivojlantirish uchun oila va bog‘cha o‘rtasida
hamkorlik muhimdir. Tarbiyachilar ota-onalar bilan doimiy muloqotda bo‘lishi, bola
xulqidagi o‘zgarishlar haqida fikr almashishlari lozim. Bu orqali bola uchun yagona,
izchil rivojlantiruvchi muhit yaratiladi.
Hulosa qilib shuni aytish mumkinki,
Bolaning tashabbuskorligi uning keyingi
hayotidagi muvaffaqiyati, ijtimoiy faolligi va shaxsiy yutuqlarining asosi hisoblanadi.
Bu sifatning shakllanishida esa eng muhim omillar — oilaviy va maktabgacha muhit
hisoblanadi. Oila tashabbusga ochiq, mehribon, rag‘batlantiruvchi muhit yaratishi,
maktabgacha ta’lim muassasasi esa bolani o‘z fikrini erkin ifoda etishga, muammolarni
mustaqil hal qilishga o‘rgatishi kerak. Oilaviy va maktabgacha muhit o‘rtasidagi uzviy
hamkorlik esa bola tashabbuskorligini mustahkamlovchi muhim omildir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abduqodirova M. “Bola psixologiyasi”, Toshkent, 2020.
2. Xasanboyeva O. “Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlash asoslari”, Toshkent,
2019.
3. Vygotskiy L.S. “Psixologiya va ta’lim”, Moskva, 2005.
4. Qodirova G’. “Oilaviy tarbiyaning psixologik asoslari”, Toshkent, 2018.
5. Bronfenbrenner U. “Ekologik tizimlar nazariyasi”, tarjima maqolalar to‘plami,
2021.
6. Maktabgacha ta’lim vazirligining metodik tavsiyalari, 2023.
