JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
78
78
DEPRESSIYA VA UNING SHAXS PSIXOLOGIYASIGA TA’SIRI
Psixologiya yo’nalishi 2-kurs talabasi
Qulmurodova Ruxshona
Shamsiddin qizi
Annotatsiya :
Ushbu maqolada depressiyaning shaxs psixologiyasiga ta’sirini
o’rgandik.Bilamizki depressiyaning inson sog’ligiga salbiy ta’siri katta. Shu jumladan
shaxs psixologiyasiga ham o’z ta’sirini ko’rsatadi.Maqolada depressiyaning kelib
chiqish sabablari turli shakllari va shaxs psixologiyasiga ta’siri o’rganildi. Maqola
psixologiya va ruhiy salomatlik sohalarida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar uchun
foydali qo’llanma bo’ladi.
Kalit so’zlar:
depressiya , psixologiya , ruhiy salomatlik, stress, emotsional
buzilish.
Depressiya bu- ruhiy salomatlikning buzilishi bo’lib u odamning kayfiyatiga his
– tuyg’ulariga katta ta’sir ko’rsatadi.Depressiya odatda uzoq muddat davom etadi. U
layoqatning susayishi qiziqishning kamayishi uyqu buzilishi ishtahaning o’zgarishi
kabi alomatlar bilan ifodalanadi. Shaxsiyat bu- bir shaxsni boshqasidan ajratib
turadigan fikrlar his – tuyg’ular va xatti harakatlarga ta’sir qiladi kundalik hayotning
sezilarni buzilishlarini anglatadi. Depressiyaning shaxsiyat xususiyatlariga ta'siri
Nevrotizm : Depressiya nevrotizmning kuchayishi bilan kuchli bog'liq bo'lib, hissiy
beqarorlikning kuchayishi, salbiy ta'sir va tashvish, tashvish va ishonchsizlik
hissiyotlarini boshdan kechirish tendentsiyasi bilan tavsiflanadi. Vijdonlilik :
Depressiyaga uchragan odamlarda ko'pincha vijdonlilik darajasi pasayadi, bu esa
tartibli tartiblarni saqlash, mas'uliyatni bajarish va o'z-o'zini tarbiyalashning past
darajasini ko'rsatishda qiyinchiliklarga olib keladi. Ekstraversiya : Depressiya
ekstraversiyaning pasayishiga olib kelishi mumkin, bu odamlarning ijtimoiy
munosabatlardan uzoqlashishiga, ijtimoiy chekinish tuyg'usini boshdan kechirishiga va
ishtiyoq va qat'iyatning pasayishiga olib keladi. Ochiqlik : Depressiyaning ochiqlikka
ta'siri bo'yicha tadqiqotlar aralash bo'lsa-da, ba'zi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki,
depressiya yangi tajriba va g'oyalarga ochiqlikning pasayishiga olib kelishi mumkin,
chunki odamlar yanada yopiq va kamroq sarguzashtga moyil bo'lib qolishi mumkin.
Moslashuvchanlik : Depressiya odamlarda xushmuomalalikning pasayishiga olib
kelishi mumkin, bu odamlarda yuqori darajadagi asabiylashish, dushmanlik va
shaxslararo nizolarni namoyon qiladi. Biologik omillar : Depressiya miya tuzilishi va
funktsiyasidagi o'zgarishlar, jumladan neyrotransmitterlar darajasidagi o'zgarishlar,
neyroendokrin
disregulyatsiya
va
gipotalamus-gipofiz-adrenal
(HPA)
o'qi
disfunktsiyasi bilan bog'liq bo'lib, bu shaxsiy xususiyatlarning o'zgarishiga yordam
beradi. Kognitiv jarayonlar : Depressiyada tez-tez kuzatiladigan tafakkur, pessimizm
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
79
79
va buzilgan fikrlash shakllari kabi salbiy kognitiv qarashlar insonning o'zini va dunyoni
idrok etishiga ta'sir qilishi va uning shaxsiy xususiyatlarini shakllantirishi mumkin.
Xulq-atvor namunalari : Depressiya bilan bog'liq bo'lgan mukofotlash faoliyati,
ijtimoiy chekinish va qochish xatti-harakatlariga qatnashishning kamayishi shaxsning
xatti-harakatlari repertuariga ta'sir qilishi mumkin, bu esa shaxsiyatni ifodalashdagi
o'zgarishlarga yordam beradi. Klinik ta'sir va aralashuvlar Baholash : Depressiyaning
shaxsiyat xususiyatlariga ta'sirini tushunish klinik baholash, davolanishni rejalashtirish
va terapevtik aralashuvlar haqida ma'lumot berishi mumkin, bu ruhiy salomatlik
bo'yicha mutaxassislarga depressiv alomatlar va shaxsiyat bilan bog'liq qiyinchiliklarni
hal qilish uchun aralashuvlarni moslashtirishga imkon beradi. Davolash usullari :
Kognitiv-xulq-atvor terapiyasi (CBT), shaxslararo terapiya va farmakoterapiya kabi
depressiyani dalillarga asoslangan davolash usullari depressiya va shaxsiy buzilishlar
bilan bog'liq bo'lgan noto'g'ri kognitiv va xulq-atvor modellarini yo'naltirish orqali
shaxsiyat xususiyatlariga bilvosita ta'sir qilishi mumkin. Uzoq muddatli natijalar :
Depressiyaning shaxsiyatga ta'sirini bartaraf etish, uzoq muddatli davolanish
natijalarini yaxshilash va shaxsiy o'zgarishlarning rivojlanishining oldini olish uchun
juda muhim, ruhiy salomatlikni saqlashga kompleks va integratsiyalashgan
yondashuvlarning muhimligini ta'kidlaydi. Depressiya shaxsiyatni o’zgartirishi
mumkin. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, depressiv holatdagi odamlar o’zlarini va
boshqalarni ko’pincha manfiy tarzda qabul qilishadi. Bu, o’z navbatida, ularning o’ziga
bo’lgan ishonchini kamaytiradi. Depressiv odamlar ko’pincha o’zlarini
muvaffaqiyatsiz va yomon odam sifatida ko’radilar. Depressiya shaxsning o’zini
tanish, o’ziga bo’lgan ishonchini va o’zini qadrlashni pasaytiradi. Shaxsiyatning bu
jihati, depressiya bilan kurashayotgan odamlarda ko’pincha o’zini yomon his qilish va
umidsizlikni kuchaytiradi. Depressiya shaxsiyatni emotsional boshqarishda
qiyinchiliklarga olib keladi. Depressiv holatdagi odamlar ko’pincha emotsional
reaksiya va o’z hissiyotlarini boshqarishda muammolarga duch kelishadi. Ular ko’proq
qayg’u, g’azab yoki xavotirni boshdan kechirishlari mumkin, bu esa ular bilan bo’lgan
ijtimoiy munosabatlarga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Depressiya shaxsning ijtimoiy
faoliyatiga ham ta’sir qiladi. Depressiv odamlar ko’pincha ijtimoiy faoliyatni cheklab,
odamlar bilan aloqa qilishni xohlamasliklari mumkin. Bu holat, o’z navbatida, ularning
ijtimoiy hayoti va shaxsiy munosabatlarida muammolarni keltirib chiqaradi.
Depressiya odamlarning shaxsiyatiga uzoq muddatli ta’sir ko’rsatishi mumkin. Uzun
muddat davom etadigan depressiv holatlar shaxsning psixologik holatini
barqarorsizlantirishi, ularning o’zini ko’proq tashvishlantirishi va kelajakdagi
qarorlarida noaniqlikka olib kelishi mumkin. Bu esa odamlarning shaxsiyatining
barqarorligi va kuchini kamaytiradi.Depressiya kognitiv xulqni ham o’zgartiradi.
Depressiya bilan og’rigan shaxslar ko’proq manfiy fikrlar, masalan, “men hech narsaga
yaramayman”, “menda hech narsa o’zgarmaydi” kabi fikrlarni his qilishlari mumkin.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
80
80
Depressiyani davolash jarayoni shaxsiyatga ijobiy ta’sir ko’rsatishi mumkin.
Psixoterapiya (masalan, kognitiv-behavioral terapiya) va dorilar orqali depressiv
holatni davolash shaxsiyatni qayta tiklashga yordam beradi, o’z-o’zini anglashni va
o’zini qadrlashni yaxshilaydi.Depressiya shaxsiyatga ko’plab salbiy ta’sirlar
ko’rsatishi mumkin, ammo davolash va to’g’ri psixoterapevtik yondashuvlar
yordamida shaxsiyatni tiklash va qayta tiklash mumkin. Shaxsiyat va psixologik
salomatlik o’rtasidagi o’zaro bog’liqlikni tushunish, depressiyaning ta’sirini
kamaytirish va uning shaxsiyatga bo’lgan zararini kamaytirish uchun muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1. Nazarov, M. M. (2014). Ruhiy salomatlik va psixologiya. Tashkent: O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
2. Saidova, M. (2015). Psixologik kasalliklar va ularning shaxsiyatga ta’siri. Tashkent:
“Nihol” nashriyoti.
3. Xolmatov, A. (2017). Depressiya va uning psixologik yondashuvlari. Tashkent:
“Fan va texnologiya” nashriyoti.
4. Javlonov, R. (2018). Emotsional holatlar va ularning psixologiyadagi o‘rni.
Tashkent: “O‘qituvchi” nashriyoti.
5. Shukurov, I. (2020). Psixoterapiya va depressiya davolash usullari. Tashkent:
“Uzbekistan” nashriyoti.
