JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
70
70
REABILITOLOGIYA VA SPORT TIBBIYOTI FANINI O‘QITISHDA
ZAMONAVIY INNOVATSION TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH
Xamroyeva Durdona Maxmud qizi
Navoiy davlat universiteti o‘qituvchisi
durdonaxamrayeva@mail.ru
Annotatsiya.
Reabilitologiya, sport tibbiyoti fani bo‘lajak shifokorlarga inson
hayoti davomida o'tkazilgan kasalliklar, jarohatlar natijasida ortirgan yoki tug'ma
bo'lgan nuqsonlar natijasida yoqotilgan funksiyalarni tikash, bemorlarni ijtimoiy
hayotga moslashuvchanligini va hayot sifatini oshirish, klinik fikrlash, axoli orasida
sog'lom turmush tarzini targ'ib qilish, kasallik va uning belgilariga asoslangan xolda
bemorlarga to‘g‘ri tashxis quyish va reabilitatsiya muolajasi samaradorligini tekshirish
uchun zamin yaratib beradi. Bundan tashqari reabilitologiya, sport tibbiyoti fani
talabalar nazariy bilimlarini chuqurlashtirib bemor holatini to'g'ri baholashni, asosiy va
yondosh kasalliklarni inobatga olgan holda bemorlarga to'g'ri reabilitatsiya xaritasini
tuzishni o‘rgatadi. Reabilitologiya, sport tibbiyoti fanini o‘qitishda zamonaviy
interaktiv usullardan foydalanish talabalar bilimini oshirishda va olingan bilimlarini
amaliyotda qo‘llashga muxim axamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
innovatsiya, faoliyat,ta’lim, sifat, klinik, laboratoriya, diagnostika,
texnologiya
XXI asrda pedagogdan o‘z kasbiy malakasini muttasil takomillashtirib borish
bilan birga innovatsion pedagogik texnologiyalar yaratish, ularni ta’lim jarayonida
qo‘llashga layoqatli bo‘lish talab etilmoqda. Pedagogning innovatsion faoliyatga
tayyorgarlik darajasi kasbiy malakasining eng muhim ko‘rsatkichiga aylandi.
Pedagogning innovatsion faoliyati ijodiy izlanishlari, ta’lim shakli va mazmunini
takomillashtirish yo‘lidagi ilg‘or g‘oyalar yaratish, yangiliklar kashf etish salohiyatini
namoyon qiladi. Innovatsion pedagogik texnologiyalar vositasida o‘quvchi-talabalarda
ham yaratuvchilik, ijodkorlik, mustaqil fikrlash ta’lim maqsadlariga o‘z izlanishlari,
ongli ijodiy munosabat orqali erishish layoqatini tarkib toptirish ko‘zda tutiladi.
Ta’limning interfaol metodlari – bu shaxs psixologiyasi, o‘quv psixologiya,
kattalar pedagogikasining eng yangi tamoyillariga asoslangan mashq va treninglar
orqali o‘tadigan ta’lim metodidir. Interfaol metodlarda ishtirokchi shaxsi asosiy
markazda bo‘ladi. Trening jarayonida uning layoqat va sifatlari rivojlantiriladi.
Faol o‘qitish — bu, eng avvalo, faol deb atalgan o‘qitishning yangi shakllari,
usullari va vositalaridir. O‘qitish jarayonlarini faollashtirishda texnik vositalardan
kompleks va maqsadli foydalanish katta ahamiyatga ega, biroq o‘quv jarayonida asosiy
narsa — bu talabani faolligi, professional bo‘lish istagidir. Faol usullar talabalarning
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
71
71
barcha auditoriya mashg‘ulot turlarini qamrab oladi. Talabalarni faol o‘qitishning
shakllanishi — bu bilish faoliyatini rivojlantirish vositalaridan biridir. Amaliyotda
muammoli va rivojlantiruvchi o‘qitish qo‘llanilishi natijasida “faol” deb atalgan usullar
paydo bo‘ldi. Pedagogika nuqtayi nazaridan, talabalarning bilish faolligini
rivojlantirish vositasi sifatida faol o‘qitish usullarini quyidagi uch guruhga bo‘lish
mumkin: dasturlashtirilgan o‘qitish usullari, muammoli o‘qitish usullari, interaktiv
(kommunikativ) o‘qitish usullari. Mashg‘ulotlar davomida o‘qituvchidan, odatda
kitoblardan o‘qilgan yoki allaqachon ma’lum bo‘lgan haqiqatlarning bayon qilinadigan
passiv shakliga qaraganda, ancha ko‘proq faollik va ijodkorlik talab etiladi. Interaktiv
usullar eng katta nafaqat o‘qituvchilik, balki tarbiyaviy ta’sirga ham ega bo‘ladi, agar
o‘qituvchi muhokama jarayoniga nafaqat ilmiy asoslangan fikrlar, balki shaxsiy
munosabatini, axloqiy pozitsiyasini ham bildirsa. Talabalar muhokamasida
o‘qituvchining ishtirok shakllari turlicha bo‘lishi mumkin, lekin hech qachon o‘z
fikrini tiqishtirish emas, balki masalan, muammoli savollar orqali talab qilinadigan
mahsuldor fikrlash va ijodiy haqiqat izlash orqali bo‘lishi kerak. O‘qituvchi o‘z fikrini
faqat talabalarning fikrlaridan xulosa chiqarish va xatoli fikrlarni asosli ravishda rad
etish tarzida bildiradi. Biroq, bu pozitsiya talabalar fikri bilan mos kelishi mumkin,
chunki ular o‘qituvchining yo‘naltiruvchi savollari natijasida paydo bo‘lgan. Aynan
shu tarzda nazariy masalalar muhokamasining mazmunli, intellektual-bilish tomonini
yo‘naltirish, hamda birgalikda mahsuldor faoliyatni tashkil qilish, shu orqali
talabalarning shaxsiy pozitsiyasiga ta’sir ko‘rsatish, ularning o‘quv faoliyatini o‘quv-
tarbiyaviy faoliyatga aylantirish mumkin.
Faol o‘qitish usullari talabalarning o‘quv materialini o‘zlashtirish jarayonida faol
fikrloviy va amaliy faoliyatga undaydi. Faol o‘qitish usullarining paydo bo‘lishi va
rivojlanishi shuni anglatadiki, o‘qitish oldida quyidagi yangi vazifalar turibdi:
talabalarni bilim bilan ta’minlashdan tashqari, bilim olishga bo‘lgan qiziqish va
qobiliyatlarni, ijodiy fikrlash, mustaqil aqliy mehnat ko‘nikmalarini shakllantirish va
rivojlantirish.
Faol o‘qitish oddiy o‘qitishdan farq qiladi, chunki u talabalar fikrloviy faoliyatini
faollashtiradi, bu faollashtirishni talabalar xohishidan qat’i nazar maxsus sharoitlar
yaratish orqali amalga oshiradi. Faol o‘qitish — bu o‘quv jarayonini shunday tashkil
etish va olib borishki, bu o‘quvchilarni o‘quv-bilish faoliyatini har tomonlama
faollashtirishga qaratilgan bo‘ladi. O‘qitishni faollashtirish o‘qitish shakl va usullarini
takomillashtirish orqali, shuningdek, o‘quv jarayonini umumiy tashkil etish va
boshqarishni takomillashtirish orqali amalga oshirilishi mumkin. Ular, talabalar bilish
faoliyatini rag‘batlantiradi va asosan muloqot asosida quriladi. O‘qituvchining
mahorati shundaki, u turli xil o‘qitish usullaridan foydalanadi. Faol o‘qitish usullarini
qo‘llash o‘qituvchiga guruhda ijobiy muhit yaratish imkonini beradi, bu esa
mashg‘ulotda erkin muloqot muhitini hosil qiladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
72
72
Zamonaviy bozor munosabatlari sharoitida talabalarning tayyorgarlik sifatini
oshirish bo‘yicha turli xil yondashuvlar mavjud. Bunda o‘quv motivatsiyasini
yaxshilaydigan didaktik shart-sharoitlarni yaratish zarurati paydo bo‘ldi. O‘qitishning
psixologik nazariyasining asosi — bu o‘qitiluvchining faol bilish faoliyatidir, u ijodiy
fikrlashni shakllantiradi, bu esa faoliyat jarayonida orttirilgan professional
kompetensiyalardan foydalanishni o‘z ichiga oladi.
Pedagogikadagi faol o‘qitish usullaridan biri bu interaktiv metod bo‘lib, u o‘zaro
ta’sir qilish yoki biror narsa (masalan, kompyuter) yoki kim bilandir (inson) suhbat
yoki muloqot rejimida bo‘lish qobiliyatini anglatadi. Interaktiv o‘qitish — bu, eng
avvalo, muloqot asosidagi o‘qitish bo‘lib, uning davomida o‘qituvchi va talaba
o‘rtasida o‘zaro ta’sir amalga oshiriladi. Uning mohiyati shundaki, o‘quv jarayoni
shunday tashkil etiladiki, guruhdagi deyarli barcha talabalar nafaqat bilish jarayoniga
jalb etiladi, balki ular o‘zlari bilgan va o‘ylagan narsalar ustida tushunish va refleksiya
qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Interaktiv o‘qitish usullariga quyidagilarni kiritish mumkin: evristik suhbat,
munozara usuli, “aqliy hujum”, “dumaloq stol” usuli, ishbilarmonlik o‘yini usuli va
boshqa ayrim usullar. Albatta, ularning har biri nafaqat qiymatga ega, balki o‘ziga xos
xususiyatlarga ham ega. Masalan, evristik suhbat — bu Sokrat uslubidagi “evristika”
(topaman, ochaman, izlayman) o‘qitish usulidan kelib chiqqan metod hisoblanadi.
Evristik suhbat o‘zining psixologik mohiyatiga ko‘ra, jamoaviy fikrlash yoki
muammoni hal qilish maqsadida olib boriladigan suhbat sifatida qabul qilinadi,
shuning uchun u pedagogikada muammoli o‘qitish usuli deb hisoblanadi.
Munozara esa — bu o‘quv dasturidagi nazariy masalalarni erkin tarzda
muhokama qilish uchun maxsus dasturlashtirilgan usul bo‘lib, odatda savol qo‘yishdan
boshlanadi. U guruh mashg‘ulotlarida, seminar, seminar-amaliy mashg‘ulotlarida,
amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlarida qo‘llaniladi, bu yerda talabalar o‘z fikrini
bildirishi kerak bo‘ladi. Ba’zan munozarali ma’ruzalar ham o‘tkaziladi, bunda lektor
materialni bayon qilish jarayonida auditoriyaga alohida savollar bilan murojaat qiladi.
Klinik holatga asoslangan innovatsion o'qitish metogikasi- klinik fanlarni
o'qitishda keng qo'llanilib kelinmoqda. Bu metodika talabalarni dars jarayonida aktiv
qatnashishlarini ta'minlab, ularning fanga nisbatan qiziqishlarini oshiradi. Shifokor
uchun muhim bo'lgan klinik fikrlashni rivojlantiriladi. Bunda pedagog ma'lum bir
klinik vaziyatli masalani o'rtaga tashlaydi. Talabalar jamoaviy usulda ushbu masalaga
yechim topishlari kerak bo'ladi. Bu o'z o'zidan talabalarning jamoa ichida ishlashga,
fikr yuritishga, o'z fikrini to'liq bayon qilishga va jamoa a'zolari tomonidan o'z fikriga
nisbatan tanqidiy fikrni to'g'ri qabul qilishga o'rgatadi.
Aqliy hujum – pedagog qo‘ygan savol yoki muammo yuzasidan har bir tinglovchi
o‘z fikrini bayon etishga imkon beruvchi o‘quv uslubidir. Uslub mohiyati: «Bir kalla
yaxshi, ikkita kalla undan yaxshi» prinsipi bo‘yicha pedagog tomonidan belgilangan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
73
73
vazifa va savollar yuzasidan ehtimol tutiladigan hamma fikrlar variantlarini bir yerga
jamlay olishda, istisno tariqasida ta’lim oluvchining barcha fikrlari, jumladan aytarli
to‘g‘ri bo‘lmaganliklari ham inobatga olinadi». Bayon etilgan fikrlar keyingi tahlilda
tinglovchilarning qo‘yilgan savol yoki muammoni to‘g‘ri tushunishlariga imkon beradi
(tinglovchilarga savol beriladi, barcha g‘oya va takliflar yozib boriladi).
“Aqliy hujum” usuli o‘qituvchi va talabalar o‘rtasida ochiq va erkin muloqotni
taminlab beradi. Bunda o‘qituvchi talabalarga malum bir patologik xolatga doir
situatsion masala o‘qib eshittiradi va har bir talaba ushbu situatsion masalada
keltirilgan malumotlarga asoslanib uz fikrini og‘zaki yoki yozma ravishda bayon etadi.
Bu usul xam talabalarga dars jarayonida o‘zlashtirilgan nazariy bilimlarni amaliyotda
qo‘llashlari uchun, klinik fikrlash doiralarini kengaytirish uchun yaxshi zamin yaratib
beradi. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish talabalarning qiziqishini, o‘rganish
motivatsiyasini, amaliy ko‘nikmalarni, klinik fikrlashni rivojlantirishga olib keladi.
O‘qitishning kompetensiyaga asoslangan yondashuvini to‘liq amalga oshirish uchun
o‘qituvchilar tomonidan doimiy izlanish va ijodiy faoliyat zarur. Kompetensiyani
shakllantirish va rivojlantirish uchun kafedra faol o‘quv va kognitiv faoliyatni
boshlaydigan, shaxsiy fazilatlarni rivojlantiradigan va talabaning o‘quv jarayonini
individuallashtirishga imkon beradigan o‘quv texnologiyalaridan foydalanadi.
Foydalanilgan adabiyot
1. B.T.Khalmukhamedov, N.M.Nurillaeva Aspects of teaching students telemedicine
skills in medical universities, Central Asian Journal of Medicine. № 4 / 2022, p-163-
171.
2.Огольцова Е.Г, Хмельницкая О.М., «Формирование активного обучения как
средство развития познавательной деятельности студентов» // Развитие качества
высшего профессионального образования в современных условиях. Материалы
региональной научно-практической Интернет конференции. – 2009 г. – C. 129-
133.
