Authors

  • Jumayeva Dilrabo Xolmurot qizi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.jnci.93565

Keywords:

Kalit so’zlar: Koshi tengsizligi musbat son Chebishev tengsizligi qavariq funksiya Bernulli tengsizligi

Abstract

Annotatsiya: Maqolada musbat hamda ma’lum bir berilgan shartlarni qanoatlantiradigan sonlar uchun tengsizliklar hamda ularning isboti berilgan. Isbotlash maqsadida Koshi hamda Bernulli tengsizliklaridan foydalanilgan.


background image

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–75_Issue-1_April-2025

39

39

BA’ZI AJOYIB TENGSIZLIKLAR VA ULARNI ISBOTLASH

Jumayeva Dilrabo Xolmurot qizi

Qorako’l tuman 1-son politexnikum o’qituvchisi

E-mail: jumayevadilrabo414@gmail.com

Annotatsiya:

Maqolada musbat hamda ma’lum bir berilgan shartlarni

qanoatlantiradigan sonlar uchun tengsizliklar hamda ularning isboti berilgan. Isbotlash
maqsadida Koshi hamda Bernulli tengsizliklaridan foydalanilgan.

Kalit so’zlar

: Koshi tengsizligi, musbat son, Chebishev tengsizligi, qavariq

funksiya, Bernulli tengsizligi

Annotation:

The article gives inequalities as well as proofs for numbers

satisfying positive and certain given conditions. For proof purposes, Koshi as well as
Bernoulli inequalities have been used.

Key words:

Koshi inequality, positive number, Chebyshev inequality, convex

function, Bernoulli inequality.

Musbat

haqiqiy

sonlar

ustida

berilgan

shartlar

asosida

berilgan

tengsizliklarning o’rinli ekanligini isbotlashning turlicha usullari mavjud ular ulardan
eng ko’p qo’llaniladigan sonlarning o’rta arifmetigi hamda o’rta geometrigi haqidagi
Koshi tengsizligidir. Bundan tashqari tengsizlikni kattalashtirib baholash yoki
Chebishev tengsizligidan foydalanish kabi usullar ham mavjud. Bularning qaysi
biridan foydalanish mutlaqo o’zimizga bog’liq. Quyida bir nechta tengsizliklar va
ulaning isbotini ko’rib chiqamiz:

1-misol.

Aytaylik,

𝑥

1

, 𝑥

2

, . . . 𝑥

𝑛

haqiqiy musbat sonlar bo’lib,

1

𝑥

1

+ 1998

+

1

𝑥

2

+ 1998

+. . . +

1

𝑥

𝑛

+ 1998

=

1

𝑥

1

+ 1998

tenglikni qanoatlantirsin,

√𝑥

1

𝑥

2

. . . 𝑥

𝑛

𝑛

𝑛 − 1

≥ 1998

tengsizlikni isbotlang.

Yechilishi.

𝑦

𝑖

=

1

𝑥

1

+1998

bo’lsin. U holda

𝑦

1

+. . . +𝑦

𝑛

=

1

1998

va

𝑥

𝑖

=

1

𝑦

𝑖

− 1998

bo’ladi. Quyidagi tenglik o’rinli:

∏ 𝑥

𝑖

𝑛

𝑖=1

= ∏(

𝑛

𝑖=1

1

𝑦

𝑖

− 1998) = 𝑒

𝑙𝑛(

1

𝑦

𝑖

−1998)

𝑛

𝑖=1

Demak,

𝑥

𝑖

larning ko’paytmasini mimimallashtirish,

𝑙𝑛(

1

𝑦

𝑖

− 1998)

lar yig’indisini

minimallashtirishga ekvivalent. Bundan


background image

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–75_Issue-1_April-2025

40

40

𝑑

𝑑𝑦

(𝑙𝑛(

1
𝑦

− 1998)) =

1

(

1
𝑦 − 1998)

2

−1

𝑦

2

=

−1

𝑦 − 1998𝑦

2

𝑑

2

𝑑𝑦

2

(𝑙𝑛(

1
𝑦

− 1998)) =

1 − 3996𝑦

(𝑦 − 1998𝑦

2

)

2

tenglik o’rinli ekan.

Demak,

𝑙𝑛(

1

𝑦

− 1998)

funksiya

[0;

1

3996

]

da qavariq ekan. Agar barcha

i

lar uchun

0 <

𝑦

𝑖

<

1

3996

bo’lsa biz Jensen almashtirishidan foydalanishimiz mumkin edi. Demak,

𝑦

𝑖

+ 𝑦

𝑗

1

1998

shartni qanoatlantiruvchi barcha i, j lar uchun tasodifiy olingan

ixtiyoriy

a + b ≤

1

1998

uchun amal qiladigan quyidagi tengsizlikni ko’rib

chiqamiz:

(

1

a

− 1998)(

1
b

− 1998) ≥ (

2

a + b

− 1998)

2

1

ab

− 1998(

1

a

+

1
b

) ≥

4

(a + b)

2

4 ∙ 1998

(a + b)

↔ (a + b)

2

− 1998(a + b)

3

≥ 4ab − 4ab(a + b) ∙ 1998

↔ (a − b)

2

≥ 1998(a + b)(a − b)

2

Shu bilan birga qaralayotgan yig’indini kamaytirish uchun har qanday ikkita

𝑦

𝑖

va

𝑦

𝑗

larning o’rta qiymatini mos qo’yish mumkin. Shuning uchun

𝑦

𝑖

∈ (0;

1

3996

]

deb faraz

qilamiz. Jensen tengsizligidan barcha

i

lar uchun

𝑦

𝑖

=

1

1998𝑛

bo’lganda yoki barcha

i

lar uchun

𝑥

𝑖

= 1998(𝑛 − 1)

bo’lganda minimum qiymatga erishadi.

Bundan esa tengsizlik osongina kelib chiqishi ko’rinib turibdi.

2-misol.

𝑥

1

𝑥

2

. . . 𝑥

𝑛

= 1

tenglik bilan aniqlangan barcha musbat haqiqiy

𝑥

1

, 𝑥

2

, . . . 𝑥

𝑛

lar uchun

1

𝑛 − 1 + 𝑥

1

+. . . +

1

𝑛 − 1 + 𝑥

𝑛

≤ 1

o’rinli bo’lishini ko’rsating.

Yechilishi:

Dastlab quyidagi lemmani isbotlaymiz: Yig’indining maximal qiymati

𝑥

𝑖

n − 1

ga teng bo’lganda hosil bo’ladi. Ixtiyoriy nomanfiy k o’zgarmas son uchun

f(y) =

1

k+e

y

ni ko’rib chiqaylik. Bizda

𝑓

(𝑦) =

𝑒

−𝑦

(𝑘+𝑒

𝑦

)

2

va

𝑓

′′

(𝑦) =

𝑒

𝑦

(𝑒

𝑦

−𝑘)

(𝑘+𝑒

𝑦

)

3

o’rinli ekanligi bor.

𝑓

′′

(𝑦) ≥ 0 ↔ 𝑒

𝑦

≥ 𝑘

o’rinli. Demak,

f(y)

funksiya

(ln(k); ∞)

da qavariq bo’ladigan

y = lnk

qiymatida

f(y)

funksiya yagona egilish

nuqtasiga ega. Endi

𝑦

1

+. . . +𝑦

𝑛

= 0

va

1

𝑛−1+𝑥

𝑖

= ∑

𝑓(𝑦

𝑖

)

𝑛

𝑖=1

𝑛

𝑖=1

tengliklarni qanoatlantiradigan

𝑦

𝑖

=

𝑙𝑛(𝑥

𝑖

)

ketma ketlikni kiritamiz. Bundan

k = n − 1

va

𝑘

0

= 𝑙𝑛(𝑛 − 1)

deb yozish


background image

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–75_Issue-1_April-2025

41

41

mumkin. Ba’zi musbat

m

lar uchun

𝑦

1

≥. . . ≥ 𝑦

𝑚

≥ 𝑘

0

≥ 𝑦

𝑚+1

≥. . . 𝑥

𝑛

o’rinli

deylik. Bundan quyidagi kattalashtirish o’rinli:

f(𝑦

1

)+. . . +𝑓(𝑦

𝑚

) ≤ (𝑚 − 1)𝑓(𝑘

0

) + 𝑓(𝑦

1

+. . . +𝑦

𝑚

− (𝑚 − 1)𝑘

0

)

Shuningdek,

(𝑚 − 1)𝑓(𝑘

0

) + 𝑓(𝑦

𝑚+1

)+. . . +𝑓(𝑦

𝑛

) ≤ (𝑛 −

1)𝑓(

(𝑚−1)𝑘

0

+𝑦

𝑚+1

+...+𝑦

𝑛

)

𝑛−1

) kattalashtirish ham o’rinli boshqa tomondan barcha

𝑦

𝑖

lar

𝑘

0

lardan kichik. Shu sababli biz

𝑦

𝑖

ni

𝑛 − 1

ga tenglashtirish uchun

kattalashtirishni qo’llaymiz, shu bilan birga ko’rib chiqilayotgan yig’indini
oshiramiz. Demak, lemma isbotlandi.

Lemmani qo’llab

𝑘

𝑘+𝑥

+

𝑘

𝑘+

1

𝑥𝑘

≤ 1

tengsizlikning to’g’riligini ko’rsatishimiz yetarli.

Maxrajlardan qutulamiz,

(𝑘

2

+

𝑘

𝑥

𝑘

) + (𝑘 + 𝑥) ≤ 𝑘

2

+ 𝑘 (𝑥 +

1

𝑥

𝑘

) + 𝑥

1−𝑘

− 𝑥𝑘 + 𝑥 + 𝑘 ≤ 𝑥

1−𝑘

Ammo bu aniq edi. Bernulli tengsizligidan

𝑥

1−𝑘

= (1 + (𝑥 − 1)

1−𝑘

> 1 + (𝑥 − 1)(1 − 𝑘) = 𝑥 + 𝑘 − 𝑥𝑘

o’rinli.

Bundagi

tenglik faqat

x = 1

yoki

n = 2

da bajariladi.

3-misol.

Barcha musbat haqiqiy

a, b, c

sonlari uchun

√𝑏 + 𝑐

𝑎

+

√𝑎 + 𝑐

𝑏

+

√𝑏 + 𝑎

𝑐

4(𝑎 + 𝑏 + 𝑐)

√(𝑎 + 𝑏)(𝑏 + 𝑐)(𝑐 + 𝑎)

tengsizlik o’rinli bo’lishini isbotlang.

Yechilishi.

1-usul

. Koshi tengsizligiga ko’ra,

√(𝑎 + 𝑏)(𝑐 + 𝑎) ≥ 𝑎 + √𝑏𝑐.

o’rinli bo’lishi

aniq . Bundan quyidagini yozish mumkin:

√𝑏 + 𝑐

𝑎

𝑐𝑦𝑐

4(𝑎 + 𝑏 + 𝑐)

√(𝑎 + 𝑏)(𝑏 + 𝑐)(𝑐 + 𝑎)

↔ ∑

𝑏 + 𝑐

𝑎

√(𝑎 + 𝑏)(𝑐 + 𝑎) ≥ 4(𝑎 + 𝑏 + 𝑐)

𝑐𝑦𝑐

Koshi tengsizligidan kelib chiqadigan natijani almashtiramiz va

(𝑏 + 𝑐)

√𝑏𝑐

𝑎

𝑐𝑦𝑐

2(𝑎 + 𝑏 + 𝑐)

tengsizlikni ko’rsatishimiz yetarli.

a > b > c

ekanligidan

b + c ≤ c + a ≤ a + b va

√𝑏𝑐

𝑎

√𝑎𝑐

𝑏

√𝑏𝑎

𝑐

o’rinli. AM-

GM va Chebishev tengsizligidan

2-usul.

Aytaylik,

x = √𝑏 + 𝑐

,

y = √𝑎 + 𝑐

,

z = √𝑏 + 𝑎

bo’lsin.

x, y, z

sonlar

XYZ

o’tkir burchakli uchburchakning tomonlari deb olsak,

𝑥

2

+ 𝑦

2

= 𝑎 + 𝑏 +

2𝑐 > 𝑎 + 𝑏 = 𝑧

2

o’rinli. Yuqoridagi tengsizlik esa

𝑥

𝑦

2

+ 𝑧

2

− 𝑥

2

𝑥

2

+ 𝑦

2

+ 𝑧

2

𝑥𝑦𝑧

𝑐𝑦𝑐


background image

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–75_Issue-1_April-2025

42

42

Tengsizlikka ekvivalentdir.

𝑦

2

+ 𝑧

2

− 𝑥

2

= 2𝑦𝑧𝑐𝑜𝑠(𝑋)

ifoda o’rinli ekanligidan

bu ekvivalent ifodani kamaytiramiz:

𝑥

2

𝑐𝑜𝑠(𝑋)

≥ 2(𝑥

2

+ 𝑦

2

+ 𝑧

2

)

𝑐𝑦𝑐

x ≥ y ≥ z

ekanligidan

1

𝑐𝑜𝑠(𝑋)

1

𝑐𝑜𝑠(𝑌)

1

𝑐𝑜𝑠(𝑍)

o’rinli natijada chap tomonga

Chebishev tengsizligini qo’llasak, kosinuslar o’zaro yig’indisining kamida 6
ekanligini isbotlash uchun kerakli miqdorni kamaytiradi, ya’ni AM-HM dan

1

𝑐𝑜𝑠(𝑋)

+

1

𝑐𝑜𝑠(𝑌)

+

1

𝑐𝑜𝑠(𝑍)

9

𝑐𝑜𝑠(𝑋)+𝑐𝑜𝑠(𝑌)+𝑐𝑜𝑠(𝑍)

o’rinli . Ammo geometriyada

Uchburchak qoidalarini eslasak,

𝑐𝑜𝑠(𝑋) + 𝑐𝑜𝑠(𝑌) + 𝑐𝑜𝑠(𝑍) = 1 +

𝑟

𝑅

va

R ≥ 2r

tengsizlik bajarilar edi, demak faraz qilgan holatimiz isbotlandi.

4-misol.

Barcha musbat haqiqiy

𝑥

1

, 𝑥

2

, . . . 𝑥

𝑛

uchun

𝑥

1

3

𝑥

1

2

+𝑥

1

𝑥

2

+𝑥

2

2

+

𝑥

2

3

𝑥

2

2

+𝑥

2

𝑥

3

+𝑥

3

2

+. . . +

𝑥

𝑛

3

𝑥

𝑛

2

+𝑥

𝑛

𝑥

1

+𝑥

1

2

𝑥

1

+...+𝑥

𝑛

3

tengsizlikni isbotlang.

Yechilishi.

Bizga yaxshi ma’lumki,

0 = (𝑥

1

-

𝑥

2

) + (𝑥

2

− 𝑥

3

)+. . . +(𝑥

𝑛

− 𝑥

1

) = ∑

𝑥

𝑖

3

−𝑥

𝑖+1

3

𝑥

𝑖

2

+𝑥

𝑖

𝑥

𝑖+1

+𝑥

𝑖+1

2

𝑛

𝑖=1

tenglik o’rinli

(bu yerda

𝑥

𝑛+1

= 𝑥

1

).

Shuning uchun

𝑥

𝑖

3

𝑥

𝑖

2

+𝑥

𝑖

𝑥

𝑖+1

+𝑥

𝑖+1

2

𝑛

𝑖=1

=

1

2

𝑥

𝑖

3

+𝑥

𝑖+1

3

𝑥

𝑖

2

+𝑥

𝑖

𝑥

𝑖+1

+𝑥

𝑖+1

2

𝑛

𝑖=1

tenglik bajariladi.

Ammo

𝑎

3

+ 𝑏

3

1

3

𝑎

3

+

2

3

𝑎

2

𝑏 +

2

3

𝑎𝑏

2

+

1

3

𝑏

3

=

1

3

(𝑎 + 𝑏)(𝑎

2

+ 𝑎𝑏 + 𝑏

2

)

tenglikdan

1

2

𝑥

𝑖

3

+𝑥

𝑖+1

3

𝑥

𝑖

2

+𝑥

𝑖

𝑥

𝑖+1

+𝑥

𝑖+1

2

𝑛

𝑖=1

1

2

𝑥

𝑖

+𝑥

𝑖+3

3

=

1

3

𝑥

𝑖

𝑛

𝑖=1

𝑛

𝑖=1

o’rinli ekanligini aytish

mumkin.

5-misol.

Aytaylik,

a, b, c

musbat haqiqiy sonlar bo’lib,

a + b ≥ c;

b + c ≥ a; c + a ≥ b

bo’lsin. U holda

2𝑎

2

(𝑏 + 𝑐) + 2𝑏

2

(𝑎 + 𝑐) + 2𝑐

2

(𝑏 + 𝑎) ≥ 𝑎

3

+ 𝑏

3

+ 𝑐

3

+ 9𝑎𝑏𝑐

tengsizlik bajarilishini ko’rsating.

Yechilishi.

Tengsizlikni

isbotlash

uchun

a = y + z, b = z + x, c = x + y

almashtirishni bajaramiz. Chap tomondagi ifoda

4𝑥

3

+ 4𝑦

3

+ 4𝑧

3

+ 10𝑥

2

(𝑦 + 𝑧) + 10𝑦

2

(𝑧 + 𝑥) + 10𝑧

2

(𝑥 + 𝑦) + 24𝑥𝑦𝑧

ko’rinishga, o’ng tomondagi ifoda esa

2𝑥

3

+ 2𝑦

3

+ 2𝑧

3

+ 12𝑥

2

(𝑦 + 𝑧) + 12𝑦

2

(𝑧 + 𝑥) + 12𝑧

2

(𝑥 + 𝑦) + 18𝑥𝑦𝑧

ko’rinishga keladi. Bu ifoda Shur tengsizligi deb ataluvchi

𝑥

3

+ 𝑦

3

+ 𝑧

3

+ 3𝑥𝑦𝑧 ≥ 𝑥

2

(𝑦 + 𝑧) + 𝑦

2

(𝑧 + 𝑥) + 𝑧

2

(𝑥 + 𝑦)

tengsizlikka ekvivalentdir.

Tenglik

x = y = z

bo’lganda ya’ni

(a, b, c) = (t, t, t)

yoki

x, y, z

larni ikkitasi teng,

uchinchisi nol bo’lganda ya’ni

(a, b, c)ϵ{(2t, t, t), (t, 2t, t), (t, t, 2t)}

bo’lganda bajariladi.


background image

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–75_Issue-1_April-2025

43

43

6-misol.

a, b, c

sonlari uchburchak tomonlari bo’lsa,

𝑎

√2𝑏

2

+ 2𝑐

2

− 𝑎

2

+

𝑏

√2𝑎

2

+ 2𝑐

2

− 𝑏

2

+

𝑐

√2𝑏

2

+ 2𝑎

2

− 𝑐

2

≥ √3

Yechilishi.

Dastlab

a = y + z, b = z + x, c = x + y

almashtirish bajaramiz, bizga

yaxshi ma’lumki

x, y, z

musbat sonlar. Demak,

𝑎

√2𝑏

2

+ 2𝑐

2

− 𝑎

2

= ∑

𝑦 + 𝑧

√4𝑥

2

+ 4𝑥𝑦 + 4𝑥𝑧 + 𝑦

2

+ 𝑧

2

− 2𝑦𝑧

𝑐𝑦𝑐

𝑐𝑦𝑐

tenglik o’rinli.

f(x) =

1

√x

qavariq funksiyani ko’rib chiqaylik. (Ko’rinib turibdiki, Jusen har doim

tengsizliklardan radikallarni yo’q qilish uchun qulay almashtirishni taqdim qiladi.)

x +

y + z = 1

bo’lsin, u holda

∑(𝑦 + 𝑧)𝑓(

𝑐𝑦𝑐

4𝑥

2

+ 4𝑥𝑦 + 4𝑥𝑧 + 𝑦

2

+ 𝑧

2

− 2𝑦𝑧) ≥

((𝑦 + 𝑧) + (𝑧 + 𝑥) + (𝑥

+ 𝑦))𝑓 (

(𝑦 + 𝑧)(4𝑥

2

+ 4𝑥𝑦 + 4𝑥𝑧 + 𝑦

2

+ 𝑧

2

− 2𝑦𝑧)

𝑐𝑦𝑐

(𝑦 + 𝑧) + (𝑧 + 𝑥) + (𝑥 + 𝑦)

)

=

2√2

√∑

4𝑥

2

(𝑦 + 𝑧) + (4𝑥𝑦

2

+ 4𝑥𝑦𝑧) + (4𝑥𝑦𝑧 + 4𝑥𝑧

2

)

𝑐𝑦𝑐

+ 𝑦

3

+ 𝑧

3

− 𝑦

2

𝑧 − 𝑦𝑧

2

∑ 4𝑥

2

(𝑦 + 𝑧) + (4𝑥𝑦

2

+ 4𝑥𝑦𝑧) + (4𝑥𝑦𝑧 + 4𝑥𝑧

2

)

𝑐𝑦𝑐

+ 𝑦

3

+ 𝑧

3

− 𝑦

2

𝑧 − 𝑦𝑧

2

= ∑ 2𝑥

3

+ 7𝑥

2

(𝑦 + 𝑧) + 8𝑥𝑦𝑧,

𝑐𝑦𝑐

8(𝑥 + 𝑦 + 𝑧)

3

≥ 3 ∑ 2𝑥

3

+ 7𝑥

2

(𝑦 + 𝑧) + 8𝑥𝑦𝑧,

𝑐𝑦𝑐

↔ ∑ 4𝑥

3

+ 24𝑥

2

𝑦 + 8𝑥𝑦𝑧 ≥ ∑ 3𝑥

3

+ 21𝑥

2

𝑦 + 12𝑥𝑦𝑧 ≥

𝑠𝑦𝑚

𝑠𝑦𝑚

↔ 2𝑥

3

+ 2𝑦

3

+ 2𝑧

3

+ 3(𝑥

2

(𝑦 + 𝑧) + 𝑦

2

(𝑥 + 𝑧) + 𝑧

2

(𝑦 + 𝑥)) ≥ 24𝑥𝑦𝑧


Adabiyotlar ro’yxati:

1.

Hardy, G. H., Littlewood, J. E., & Pólya, G. Inequalities. Cambridge University

Press, 1934.

2. Mitrinović, D. S. Analytic Inequalities. Springer-Verlag, 1970.
3. Mitrinović, D. S., Pečarić, J. E., & Fink, A. M. Classical and New Inequalities

in Analysis. Kluwer Academic Publishers, 1993.

4. Beckenbach, E. F., & Bellman, R. Inequalities. Springer-Verlag, 1961.
5. Bullen, P. S. Handbook of Means and Their Inequalities. Springer, 2003.


background image

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

https://scientific-jl.com/new

Volume–75_Issue-1_April-2025

44

44

6. Steele, J. M. The Cauchy-Schwarz Master Class: An Introduction to the Art of

Mathematical Inequalities. Cambridge University Press, 2004.

7.

www.ziyоnet.uz

8.

www.аllmаth.ru

References

Hardy, G. H., Littlewood, J. E., & Pólya, G. Inequalities. Cambridge University Press, 1934.

Mitrinović, D. S. Analytic Inequalities. Springer-Verlag, 1970.

Mitrinović, D. S., Pečarić, J. E., & Fink, A. M. Classical and New Inequalities in Analysis. Kluwer Academic Publishers, 1993.

Beckenbach, E. F., & Bellman, R. Inequalities. Springer-Verlag, 1961.

Bullen, P. S. Handbook of Means and Their Inequalities. Springer, 2003.

Steele, J. M. The Cauchy-Schwarz Master Class: An Introduction to the Art of Mathematical Inequalities. Cambridge University Press, 2004.

www.ziyоnet.uz

www.аllmаth.ru