JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
7
7
“PAXTAOBOD” KANALIDAN SUV OLUVCHI “NAVRO‘Z”
NASOS STANSIYASINING HISOBLI SUV SARFI VA
NASOSLAR SONINI ANIQLASH
Vafoyeva Aziza Toshtemir qizi
Qarshi davlat texnika universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Nasos stansiyalaridan foydalanishning ko‘p yillik tajribalari
shuni ko‘rsatadiki nasoslarni suv sarfi va nasoslar sonini aniqlashda turli xil muammoli
vaziyatlar yuzaga kelmoqda. Nasoslarni to‘xtovsiz va betalofat ishlashining asosiy
sabablari kavitatsiya hodisasini yaxshi o‘tkazishdan iborat.
Kalit so‘zlar:
Nasos, harorat, muhit tarkibi, namlik, changlik, vibratsiya, elektr
xususiyatlar, nazorat va o‘lchov sharoitlari.
Abstract:
Long-term experience in the operation of pumping stations shows that
various problem situations arise when determining the water flow rate of pumps and
the number of pumps. The main reasons for the uninterrupted and harmless operation
of pumps are the good conduct of cavitation.
Key words:
Pump, temperature, ambient composition, humidity, dust, vibration,
electrical properties, control and measurement conditions.
Аннотация:
Многолетний опыт эксплуатации насосных станций
показывает, что возникают различные проблемные ситуации при определении
расхода воды насосов и количества насосов. Основными причинами
бесперебойной и безопасной работы насосов являются хорошая проводимость
явления кавитации.
Ключевые слова:
Насос, температура, состав окружающей среды,
влажность, пыль, вибрация, электрические характеристики, условия контроля и
измерений.
“Qoraqutan” nasos stansiyasi Qashqadaryo viloyatining Qamashi tumani
hududida joylashgan boʻlib, tuman markazidan uzoqligi 15 km ni tashkil etadi. Bu
nasos stansiyalarning suv olish manbai Chimqurgʻon suv omborining chap qirgʻoq
kanali ya’ni “Paxtaobod” kanali hisoblanadi. “Qoraqutan” nasos stansiyasi 1980-
yilda ishga tushirib foydalanishga topshirilgan. Qamashi tumaniga qarashli boʻlgan
1050 ga yer maydonini sugʻorishga moʻljallangan. “Qoraqutan” nasos stansiyasida
oʻrnatilgan agregatlari soni 4 ta nasos agregatlarining bittasi suv oʻzatish grafigi
talabiga asosan 1 tasi zaxira nasos hisoblanadi. Ushbu nasoslarning markasi 400D-90
ni,1 ta agregatning suv oʻzatishi qobilyati Q=0,4 м/sekni, suv koʻtarish balandligi H-
24 мni, bosim quvur uzunligi L-48 м. Aylanishlar soni n 1000 ayl/min va quvvati 160
kVt boʻlgan 5AM315MB6eUZ rusumli eletrodvigateli bilan jixozlangan.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
8
8
Amu-Qashqadaryo Irrigasiya tizimlari xavza boshqarmasi qoshidagi nasos
stansiyalari energetika va aloqa boshqarmasi tassarufidagi nasos stansiyalardan biri
hisoblanadi.
“Qoraqutan” nasos stansiyasining hozirgi vaqtdagi nomini 2019-yildan boshlab
“Navroʻz” nasos stansiyasi nomi bilan ish yuritilib kelinmoqda.
Hisobli suv sarfi va nasoslar sonini aniqlash.
Suv olish grafigidan ishchi agregatlar sonini ushbu shartlar asosida tanlaymiz.
2.1-rasm.
Suv istemol grafigi
1.
Suv olish grafigini to‘liq qoplash
2.
Hisobli suv sarfida nasosni maksimal FIK bilan ishlashi
3.
Ekspluatatsiya qo‘layligi
Buning uchun nasoslar bir turli va bir o‘lchamla qabul qilinadi, bu ularga xizmat
ko‘rsatish va ta’mirlashni osonlashtiradi, extiyot qisimlar bilan ta’minlaydi. Har bir
nasos o‘zaro almashtirilishi mumkun. Ushbu shartlar asosida ishchi agregatlar sonini
n
a
=4ta qabul qilamiz.
Bitta nasos suv sarfini aniqlaymiz
.
/
4
,
0
4
6
,
1
3
m ax
sek
м
n
Q
Q
a
n
Bu yerda:
Q
n
–bitta nasos suv sarfi
Q
max
– maksimal kerakli suv sarfi;
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
9
9
n
a
– ishchi agregatlar soni.
2.2-rasm.
Qoraqutan nasos stansiyasining sxematik chizmasi
Nasos stansiya geometrik va dastlabki to’liq ko‘tarish balandligini aniqlash.
Geometrik kutarilish balandligi
.
24
max
м
PBSS
MKSS
H
g
To‘liq ko‘tarib berish balandligi
.
h
H
H
g
t
∑
h
- nasosning surish va bosimli quvirlaridagi gidravlik yo‘qotishlar yig‘indisi.
Dastlab gidromashina uskunalarini tanlash uchun yukolgan bosimlar yig‘indisi,
geometrik kutarish balandlariga nisbatan % hisobida olinadi
∑
h
=
20%·H
t
Unda
H
t
=1,2·H
g
=1,2·24=28,8 м.
Nasos stansiyasining asosiy jixozlari.
Nasos stansiyasining asosiy jixozlariga suv
olish grafigi ga muvofiq suv o‘zatuvchi nasoslar va nasosni ishlashini ta’minlovchi
elektro dvigatellar kiradi.
Asosiy jixozlarni tanlash.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
10
10
Nasos tanlash.
Nasos tanlash uchun ikkita asosiy parametr aniq bo‘lishi kerak bo‘ladi.
Bitta nasos suv sarfi:
Q
n
=0,4 м
3
/
sek
To‘liq bosim:
H
t
=28,8 м
Nasosga talablar:
1.
Nasoslar kerakli suv sarfi va bosimini berish kerak.
2.
Optimal foydali ish koeffitsientiga ega bo‘lishi kerak.
3.
Eng yaxshi kavitatsion xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak.
4.
Yaxshi eksplatatsion sifatlarga ega bo‘lishi kerak.
5.
Seriyali ishlab chiqaradigan bo‘lishi kerak.
6.
Nasos markasi 400D -90.
7.
Aylanishlar soni n=1000 ayl/min.
8.
Ishchi g‘ildirak diametiri D
i.g.
=430 мм.
9.
Tanlangan nasosni texnik xaraktrestikasini jadvalga kiritamiz.
Texnikaviy tafsiflar
2.1-Jadval
Nasos
markasi
Suv sarfi
Q м
3
/sek
Bosimi
N
m
Ruxsat berilgan
kavitatsiya extiyoti
м
Aylanishlar
soni
FIK
ƞ
n
%
400D-90
0,4
28,8
2,7
1000
68
2.3-rasm.
Nasoslar xarakteristikasi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
11
11
2.4-rasm.
400 D -90 nasos ishchi xarakteristikasi
Elektrodvigatel tanlash
Nasosga elektrodvigatel tanlash uchun kerakli quvvatni hisoblaymiz.
3
81
,
9
K
H
Q
N
gv
N
gv
=9,81·0,4·24/6,8=113,0112·1,05=14,5 kVt.
Dvegatel aylanishlar soni
p
dv
nasos aylanishlar soni n ga teng bo‘lishi kerak
n
gv
=n
h
=1000 ayl/min
aniqlangan kerakli dvegatel quvvati
N
va aylanishlar soni
n
qiymatlaridan elektrodvigatel tanlaymiz.
4 A315M6 ko‘rsatkichlari
2.2-Jadval
Elektrodvegatel turi Quvvat,
kvt
Kuchlanish,
v
FIK
%
Massa
kg
4 A315M6
14,5
640
68
1100
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
12
12
Xulosalar
Meyoriy suv sathlari qiymatlarini tanlashda kanalda avariya holatlarini bartaraf etish
uchun yetarli suv hajmiga ega bo‘lish talabi e’tiborga olingan. Nasos stansiyalarning
ish rejimlari energetik nuqtai-nazardan tahlil qilinib, ular tizimiga konstruksion
o‘zgartirishlar kiritish asosida nasoslarning takomillashgan ish rejimlarini aniqlash
metodikasi ishlab chiqildi. Nasos agregatlarining ish rejimlarida ichki bosim
quvurlarida yuzaga keladigan napor yo‘qolish qiymatini kamaytirish bo‘yicha takliflar
nasos stansiyalarning ekspluatatsiya sharoitida qo‘llash mumkin bo‘lgan yangi takliflar
berildi. Nasos agregatlari ish rejimlarini rostlash bo‘yicha zamonaviy usullar taklif
etildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Urishev B.U. «Nasoslar va nasos stansiyalari» fanidan ma’ruzalar matnlari
to‘plami. Q., QarMII., 2000. – 76 b.
2.
M. Mamajonov Nasos stansiyalardan foydalanish. Darslik. – T.: «Fan va
texnologiya», 2015, 436 b.
3.
Amu-Qashqadaryo irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi huzuridagi Nasos
stansiyalari va energetika boshqarmasi ma’lumotlaridan foydalanilgan.
Internet saytlari
www. suvmash.uz;
www. suvsanoatmash.uz;
www. aziagidromash.uz;
www.ziyonet.uz;
www.lex.uz - O‘zR Adliya vazirligi sayti.
