JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
3
3
O‘ZBEKISTON VA XORIJIY DAVLATLARDA METALLAR
RESIKLIGINING QAYTA ISHLASHNING RIVOJLANISHI
Ruxshona Botirbekova
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada O‘zbekiston va xorijiy davlatlarda metall chiqindilarini qayta
ishlash sohasining hozirgi holati va rivojlanish yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Dunyo
bo‘yicha qayta ishlash texnologiyalarining takomillashuvi, ekologik xavfsizlik
talablari va iqtisodiy samaradorlik omillari asosida olib borilayotgan ishlar yoritiladi.
O‘zbekiston misolida metall chiqindilarini yig‘ish, saralash, va qayta ishlash
infratuzilmasi, shuningdek, davlat siyosati va xususiy sektor ishtirokidagi loyihalar
ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, rivojlangan davlatlar tajribasi asosida O‘zbekistonda
ushbu sohani yanada takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
metall chiqindilari, qayta ishlash, ekologiya, iqtisodiy
samaradorlik, resurslarni tejash, O‘zbekiston, xorijiy tajriba, qayta ishlash
texnologiyalari
KIRISH
So‘nggi yillarda sanoat va aholi ehtiyojlarining ortib borishi natijasida turli xil
metall chiqindilarining miqdori keskin oshdi. Bu esa ekologik muammolarni keltirib
chiqarish bilan birga, mavjud resurslardan oqilona foydalanish zaruratini ham yuzaga
keltirmoqda. Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, metall chiqindilarini qayta ishlash
nafaqat atrof-muhitni muhofaza qilish, balki iqtisodiyot uchun ham muhim ahamiyatga
ega. Rivojlangan davlatlarda ushbu soha yuqori darajada yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, u
yerdagi zamonaviy texnologiyalar va qonunchilik tizimlari metall resurslaridan
samarali foydalanishga xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston ham ushbu yo‘nalishda faoliyatini kengaytirmoqda. So‘nggi
yillarda qayta ishlash korxonalarining tashkil etilishi, xomashyo sifatida chiqindilardan
foydalanish,
ekologik
siyosatning
kuchaytirilishi
ushbu
sohaning
rivojlanayotganligidan dalolat beradi. Biroq, bu yo‘nalishda hal qilinishi lozim bo‘lgan
muammolar ham mavjud bo‘lib, xorijiy tajribani o‘rganish va mahalliy sharoitga
moslashtirish orqali ularni bartaraf etish mumkin.
Ushbu maqolada metall chiqindilarini qayta ishlashning O‘zbekiston va xorijiy
mamlakatlardagi holati, ularning rivojlanish istiqbollari, mavjud muammolar va ularni
hal etish yo‘llari tahlil qilinadi.
ASOSIY QISM
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
4
4
O‘zbekistonning turli hududlarida kichik sanoat zonalari tashkil etilib, metall
chiqindilarni joyida yig‘ish va dastlabki qayta ishlash imkoniyatlari yaratilmoqda.
Masalan, Andijon viloyatidagi kichik korxonalardan biri o‘z sexida metall parchalarni
yig‘ib, ularni qayta qizitib, oddiy temir panjaralar va eshiklar yasashga ixtisoslashgan.
Bu kabi yondashuvlar chiqindilarni foydali mahsulotga aylantirish imkonini beradi.
Ba’zi viloyatlarda qurilish tashkilotlari ortiqcha qolgan metallni tashlab yuborish
o‘rniga, uni yig‘ib alohida saqlamoqda. Masalan, Farg‘ona shahridagi bir xususiy
qurilish firmasi har bir qurilish ob’ekti yonida “metall chiqindi qutisi” o‘rnatgan.
Ishchilar har kuni ishlatilmay qolgan armatura, temir plastina va boshqa chiqindilarni
shu yerga joylashtiradi. Keyinchalik bu chiqindilar korxona tomonidan yig‘ilib,
mahalliy metall eritish ustaxonasiga topshiriladi.
Tibbiyot muassasalarida ham amaliy misollar uchramoqda. Toshkentdagi eski
poliklinikalardan birida ishlatilmay qolgan temir karavotlar, stollar va eshiklar yig‘ilib,
ularni yig‘ib olish uchun shartnoma asosida kichik qayta ishlovchi korxonaga
topshirilgan. Bu ish nafaqat chiqindini kamaytirgan, balki muassasa uchun qo‘shimcha
daromad ham keltirgan.
Yana bir amaliy misol – Namanganda joylashgan texnikumda o‘quvchilar metall
ishlov berish mashg‘ulotlarida foydalanish uchun shahar atrofidagi chiqindixonalardan
temir parchalarni yig‘ib keladilar. Bu parchalar maxsus dastgohlar yordamida
tozalanib, turli foydali buyumlar tayyorlash uchun xomashyo sifatida ishlatiladi. Bu
orqali o‘quvchilarning amaliy ko‘nikmalari ortadi va chiqindi yana bir bor foydali
mahsulotga aylanadi.
Ba’zi xususiy do‘konlar esa eski velosiped yoki temir jihozlarni topshirgan
xaridorlarga chegirma taklif qilmoqda. Misol uchun, Qashqadaryo viloyatidagi bir
texnika do‘koni eski gaz plitasini olib kelgan mijozga yangisini xarid qilishda 10%
chegirma beradi. Do‘kon esa bu chiqindilarni metallni qayta ishlovchi korxonaga
topshirib, undan foyda oladi.
AMALIY MISOLLAR JADVALI:
Yo‘nalishlar
O‘zbekiston tajribasi Xorijiy davlatlar tajribasi
Kreativ fikr / takliflar
1. Qayta ishlash
texnologiyasi
Oddiy mexanik
saralash, qayta eritish
usullari
Germaniyada AI
asosidagi chiqindi ajratish
robotlari
O‘zbekistonda AI (sun’iy
intellekt) asosidagi sensorli
saralash liniyalarini joriy
qilish
2. Ta’lim va
ongni oshirish
Ba’zi maktablarda
ekologik darslar
mavjud
Yaponiyada bolalar
bog‘chasidanoq
chiqindilarni ajratishga
o‘rgatiladi
Qayta ishlash bo‘yicha
mobil o‘yinlar va AR
ilovalar yaratish
3. Davlat
qo‘llab-
quvvatlovi
Subsidiyalar
cheklangan, soliq
imtiyozlari kam
Shvetsiyada qayta
ishlovchi kompaniyalarga
soliq imtiyozlari beriladi
Mahalliy startaplarga
grantlar va soliqdan ozod
qilish mexanizmini yo‘lga
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
5
5
Yo‘nalishlar
O‘zbekiston tajribasi Xorijiy davlatlar tajribasi
Kreativ fikr / takliflar
qo‘yish
4. Xususiy
sektor ishtiroki
Bir nechta kichik
korxonalar faoliyat
yuritmoqda
AQSHda TESLA metall
chiqindilarini o‘z
ehtiyojlari uchun qayta
ishlaydi
Avtomobil ishlab
chiqaruvchilarni chiqindidan
foydalanishga
rag‘batlantirish
5. Jamiyat
ishtiroki
Aholining aksariyati
chiqindilarni birga
tashlaydi
Finlyandiyada aholi
chiqindilarni saralab
topshirsa, kredit oladi
“Chiqindi topshir –
chegirma ol” ilovasini joriy
qilish
6. Startap va
innovatsiyalar
Kam miqdorda
startaplar bor
Isroilda metall
chiqindidan qurilish
materiallari yaratilmoqda
O‘zbekistonda metall
chiqindidan 3D bosib
chiqariladigan qurilish
qismlarini ishlab chiqish
7. Texnopark
va inkubatsiya
Yangi tashkil
etilayotgan
texnoparklarda
imkoniyatlar mavjud
Janubiy Koreyada
chiqindilarni qayta ishlash
uchun maxsus
texnoparklar mavjud
“Eko-Texnopark”
markazini tashkil etish va
talabalarni jalb qilish
O‘zbekiston metall chiqindilarini qayta ishlash sohasida dastlabki bosqichlarda
turibdi. Hozirda mavjud bo‘lgan zavodlar asosan oddiy texnologiyalarga asoslangan
va ular yirik shaharlar atrofida joylashgan. Chiqindilarni yig‘ish va saralash ishlarining
aksariyati qo‘l mehnati orqali bajariladi. Aholi orasida qayta ishlash madaniyati hali
shakllanmagan, bu esa sohaning rivojlanishini sekinlashtiradi.
Boshqa tomondan, xorijiy rivojlangan davlatlarda ushbu soha yuqori darajada
tashkil etilgan. Ularda har bir uyda chiqindilarni ajratish qutilari mavjud bo‘lib, metall
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
6
6
chiqindilar alohida to‘planadi. Ushbu chiqindilar zamonaviy texnologiyalar yordamida
avtomatik saralanadi va qayta ishlanadi. Shuningdek, davlat tomonidan qayta ishlash
bilan shug‘ullanuvchi kompaniyalarga katta subsidiya, soliq imtiyozlari va innovatsion
grantlar ajratiladi.
Germaniya, Yaponiya va AQSh singari mamlakatlarda nafaqat texnologik, balki
ijtimoiy va huquqiy jihatdan ham mukammal tizim yaratilgan. Aholi bu jarayonda faol
ishtirok etadi, ta’lim muassasalarida esa ekologiya va qayta ishlash bo‘yicha darslar
olib boriladi.
XULOSA
Metallarni qayta ishlash (resikling) bugungi kunda atrof-muhitni saqlash va
tabiiy resurslarni tejashning muhim yo‘llaridan biridir. Xususan, temir, mis, alyuminiy
kabi metallarni qayta ishlash, ular uchun zarur bo‘lgan energiyani kamaytiradi,
chiqindilarni qisqartiradi va yangi mahsulotlar ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan
xom ashyoni ta'minlaydi.
O‘zbekistonda metallarni qayta ishlash: O‘zbekistonning metallni qayta ishlash
sohasida ba'zi yutuqlar mavjud. Ammo bu sohada hali ham ko‘plab muammolar
mavjud. Asosan, qayta ishlangan metallarni yig‘ish va ajratish infratuzilmasi yetarli
darajada rivojlanmagan. Shuningdek, metalllarni qayta ishlashning samaradorligi past
bo‘lishi mumkin, chunki ayrim hududlarda maxsus zavodlar va uskunalar
yetishmayapti.
Xorijiy davlatlarda metallarni qayta ishlash: Dunyoning rivojlangan davlatlarida
metallarni qayta ishlash tizimi yaxshi rivojlangan. Masalan, Yevropa Ittifoqi
davlatlarida metallarni qayta ishlash jarayoni yuqori samaradorlikka ega va ko‘plab
mamlakatlar qayta ishlashni iqtisodiy jihatdan foydali va ekologik zaruriyat deb biladi.
Germaniya, Shvetsiya, va Yaponiyada maxsus qayta ishlash korxonalari mavjud
bo‘lib, ular tez-tez modernizatsiya qilinadi. Bu davlatlar qayta ishlashni va ularni
iqtisodiy jihatdan foydali qilishni muhim vazifa deb bilishadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Karimov, I. A. (2017). "Atrof-muhitni muhofaza qilish va resurslarni tejash". Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
2.
Aliyev, D. (2019). "Metallarni qayta ishlash texnologiyalari". Samarqand: Samarqand Davlat
Universiteti nashriyoti.
3.
Rasulov, O. (2020). "Yashil iqtisodiyot va qayta ishlash: O‘zbekiston misolida". Toshkent:
O‘zbekiston iqtisodiyoti nashriyoti.
4.
Islomov, A. (2018). "Tabiiy resurslar va ularni qayta ishlashning ekologik ahamiyati". Nukus:
Qarqalpoq Davlat Universiteti nashriyoti.
5.
Kadirov.N.A, Yusupxo’jayev A.A, Ismailov.R.I, Monografiya. Toshkent 2019
6.
Adburaxmonov S.A Gidrometallurgiya jarayonlari nazariyasi va dastgohlari. Navoiy NavDKI,
2010, - 286 b.
7.
Yusupxodjayev A.A, Aripjanova D.E, Mirzajonova S.B, Pirometallurgiya jarayonlari nazariyasi.
Ma’ruza matni. Toshkent ToshDTU 2015. – 78b.
