JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
364
364
YASHIL IQTISODIYOTDA TRANSPORTNING TUTGAN O’RNI
Toshkent Davlat Transport Universtiteti
Iqtisodiyot fanlari professori
Yuldasheva Saodat Arslanovna
Magistratura 1-bosqich talabasi
Otanazarova Charos Baxtiyor qizi
Annotatsiya.
Ushbu maqola yashil iqtisodiyotda transport va mobillikning roliga
qaratilgan.Unda shaharlarda yashil transportning o’rni va ahamiyati, iqtisodiyotga
tasiri, shuningdek, zamonaviy sharoitda yashil transportning afzalliklari o’rganilgan.
Dissertatsiyada rivojlangan mamlakatlardagi yashil transportning holati o’rganilib,
O’zbekiston sharoitiga mos takliflar keltirilgan.
Kalit so’zlar:
yashil iqtisodiyot, elektrlashtirish, yashil transport, elektr
poyezdlar, tramvay, global iqlim, tabiiy resurlar.
Abstract.
This article focuses on the role of transport and mobility in a green
economy. It examines the role and importance of green transport in cities, its impact
on the economy, as well as the advantages of green transport in modern conditions.
The dissertation studies the state of green transport in developed countries and presents
proposals suitable for the conditions of Uzbekistan.
Keywords:
green economy, electrification, green transport, electric trains, tram,
global climate, natural resources
KIRISH
Bilamizki iqtisodiyotning bosh asosiy muammosi- bu cheklangan resurlar bilan
cheksiz ehtiyojlarni qondirish zaruratidir. Boshqacha qilib aytganda insonlarning
ehtiyojlari va istaklari cheksiz, ammo ularni qondirish uchun mavjud resusrlar
cheklangan.Ko’p yillardan buyon olimlarimiz bu kabi muammolarni ortib borishiga
yo'l qo’ymaslik, cheklangan resurlardan oqilona foydalangan holda insonlarning
ehtiyojlarini meyor darajasida qondirish yechimlar ishlab chiqishmoqda. Ulardan biri-
“Yashil iqtisodiyot” konsepsiyasidir. Yashil iqtisodiyot- bu iqtisodiy o’sishni
taminlaydigan, ayni vaqtda atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan va tabiiy resurslardan
oqilona foydalanishni nazarda tutuvchi iqtisodiy modeldir.Bu modelda turli
sohalarning ekologik jihatdan barqaror bo’lishi muhim ahamiyatga ega. Xususan,
transport tizimi yashil iqtisodiyotning ajralmas qismi hisoblanadi, chunki u ekologik
ta’siri eng yuqori sohalardan biridir.
Hozirgi kunda transport sektori global miqyosda uglerod chiqindilarining
taxminan 25 foizini tashkil etadi.Shaharlar va sanoat markazlarida transport havoni
ifloslantiruvchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Ichki yonuv dvigatelli avtomobillar
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
365
365
ko’p miqdorda yoqilg‘i resurslarini iste’mol qiladi va inson salomatligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatuvchi zararli moddalarni atmosferaga chiqaradi . Shu sababli, yashil iqtisodiyot
konsepsiyasida ekologik toza, energiya tejamkor va barqaror transport turlariga o‘tish
dolzarb masala sanaladi.
Yashil transport yashil iqtisodiyot yondashuvida ko'rib chiqiladigan asosiy
tarmoqlardan biridir. Yashil transport — bu ekologik toza, energiya tejamkor va inson
salomatligi uchun xavfsiz bo‘lgan harakatlanish shakllarini ifodalaydi. Quyidagilar
yashil transportga kiradi:
1. Elektr transport vositalari (elektromobillar) – Ichki yonuv dvigateli o‘rniga
akkumulyatorda ishlovchi avtomobillar atmosferaga chiqindi chiqarmaydi va ekologik
xavfsiz hisoblanadi.
2. Gibrid avtomobillar – Benzin va elektr energiyasi kombinatsiyasida ishlaydi,
yoqilg‘i sarfini kamaytiradi.
3. Velosiped va piyoda harakati – Shaxsiy transportga muqobil sifatida ekologik
jihatdan hamda sog‘liqqa foydali.
4. Jamoat transporti – Xususan, metro, tramvay va avtobuslarning ekologik
samaradorligi yuqori. Bir nechta odamni bir vaqtda tashish orqali chiqindilar miqdorini
kamaytiradi.
5. Temiryo‘l transporti – Ayniqsa, elektrlashtirilgan yo‘nalishlar ekologik
xavfsiz transport turi hisoblanadi.
Bugungi kunda shaharlarda aholi sonining ortishi va urbanizatsiya jarayonining
tezlashuvi tufayli yashil transport tizimi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa,
avtobus, trolleybus, metro, tramvay kabi ommaviy jamoat transportlari —
shaharliklarning kundalik hayotida muhim rol o‘ynaydi.
Yashil transportni rivojlantirish uchun shaharlar o‘z infratuzilmasini ekologik
harakatlanishga moslashtirishi zarur. Transportni ekologik toza shaklga o‘tkazish
nafaqat atrof-muhit, balki jamiyat va iqtisodiyot uchun ham ko‘plab ijobiy natijalarni
beradi:
• Sog‘liqni saqlash tizimiga tushadigan yuk kamayadi (kamroq kasallik, kamroq
xarajat);
• Yoqilg‘i importiga bo‘lgan ehtiyoj kamayadi, energiya mustaqilligi oshadi;
• Yangi texnologiyalar va “yashil ish o‘rinlari” paydo bo‘ladi (masalan,
elektromobil ishlab chiqarish, quvvatlash stansiyalari qurilishi);
• Turizm va shaharlarda yashash sifati yaxshilanadi.
MAVZU YUZASIDAN ADABIYOTLAR TAHLILI
Hozirgi holat tahlili
Rivojlangan mamlakatlardagi yashil transportning holati
AQSh, Germaniya, Norvegiya va Yaponiya kabi mamlakatlar elektromobillarni
joriy etishda yetakchilik qilmoqda. Masalan, Norvegiyada yangi sotilayotgan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
366
366
avtomobillarning qariyb 80% elektromobil hisoblanadi. Hukumatlar elektromobil
xaridini subsidiyalash, soliq imtiyozlari berish va bepul quvvatlash imkoniyatlari
orqali aholini ekologik toza transportga o‘tishga rag‘batlantirmoqda.
Evropa Ittifoqi davlatlari, ayniqsa, Niderlandiya, Shvetsiya va Germaniyada
jamoat transporti elektr, vodorod va boshqa muqobil energiya manbalarida ishlaydigan
avtobuslar bilan almashtirilmoqda. Elektr tramvaylar, metro va elektrobuslar
yordamida shahar havosining ifloslanishini kamaytirish maqsad qilingan.
Kopengagen (Daniya), Amsterdam (Niderlandiya) va boshqa ko‘plab Yevropa
shaharlari velosiped infratuzilmasi bo‘yicha dunyoda yetakchi hisoblanadi. Shahar
markazlarida avtomobillarga kirishni cheklash, keng velosiped yo‘laklarini yaratish va
ekologik transportni targ‘ib qilish orqali aholi velosiped va piyoda harakatini ko‘proq
tanlayapti.
Rivojlangan mamlakatlarda aqlli transport tizimlari (ITS) keng joriy qilinmoqda.
Bu tizimlar transport oqimini boshqaradi, yo‘l harakati samaradorligini oshiradi va
yoqilg‘i sarfini kamaytiradi. Shuningdek, vodorod yoqilg‘isida ishlovchi avtomobillar,
uchuvchi transport (dron-taksilar) kabi innovatsion loyihalar ustida faol ishlanmoqda.
Yashil transportni rivojlantirish uchun rivojlangan mamlakatlar katta miqdorda
mablag‘ ajratmoqda. Masalan, Yevropa Ittifoqi 2030 yilgacha uglerod chiqindilarini
55% ga kamaytirish maqsadida yashil infratuzilma uchun milliardlab yevro investitsiya
kiritmoqda. AQShda esa “Green New Deal” dasturi orqali yashil texnologiyalar va
transport tizimini modernizatsiya qilish rejalashtirilgan.
1.
Diagramma
.
82,4
88,9
96
75
80
85
90
95
100
2023
2024
2025
Norvegiyada elektromobillarning o'sishi
Percentage
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
367
367
2. Jadval
Davlat
Loyihalar
Maqsad
Germaniya
Elektr avtobuslar sonini 2025-yilgacha 5
barobarga oshirish
Shahar havosini tozalash
Shvetsiya
2030- yilgacha barcha avtobuslarni elektrga
o’tkazish
Uglerod
chiqindilarini
70% kamaytirish
Yaponiya
Vodorod avtobuslar Tokio olimpiadasi uchun
joriy qilindi
Yashil
transportni
ommalashtirish
METODOLOGIYA
O’zbekistonda yashil iqtisodiyotning ahamiyati va unda yashil transportning
tutgan o’rnini o’rganish uchun quyidagi metodologiyalardan foydalaniladi:
1.Tahliliy-uslubiy yondashuv
.
Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi va transport
sektorining ushbu modeldagi o’rni haqidagi ilmiy nazariyalar o’rganiladi.
2.Statistik tahlil. Elektromobil bozori ulushi, velosiped infratuzilmasi va yashil
investitsiyalar hajmi kabi ko’rsatkichlar asosida raqamli tahlil amalga oshiriladi.
3.Taqqoslama tahlil. Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda yashil
transport rivojlanish darajasi solishtiriladi.
NATIJA VA MUHOKAMA
O’zbekiston yashil iqtisodiyot uchun noyob imkoniyatlar va shart- sharoitlarga
ega. Xorij tajribalariga tayangan holda O’zbekiston yashil iqtisodiyotini
shakllantirishning asosiy yo’nalishlaridan biri- transportni elektrlashtirish. Elektr
avtomobillari, elektr avtobuslar va tramvaylar chiqindilarni sezilarli darajada
kamaytirishi mumkin. Bundan tashqari, velosiped va piyodalar harakati uchun
infratuzilmani rivojlantirish yo'llardagi yukni kamaytirish va shahar ekologiyasini
yaxshilashga yordam beradi.
Yana bir asosiy tajribalardan biri- mamlakatda aqlli transport tizimini keng joriy
qilish. Bu transport harakatini xavfsiz va samarali boshqarish uchun axborot
kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishga asoslangan tizimdir. O’zbekistonda
raqamli boshqaruv bo’yicha Toshkentda transport oqimini real vaqtda monitoring
qilish, avtomotlashtirilgan svetoforlar va raqamli yo’l belgilarini joriy etish bo’yicha
ishlar olib borilmoqda.
XULOSA
Yashil iqtisodiyotda transportning tutgan o‘rni beqiyosdir. Bu sohada ekologik,
ijtimoiy va iqtisodiy manfaatlar bir-birini to‘ldiradi. Transport tizimini barqaror va
yashil yo‘nalishda rivojlantirish orqali inson salomatligi, atrof-muhit holati va iqtisodiy
farovonlikka erishish mumkin. Har bir davlat, shahar va fuqaro bu yo‘nalishda
mas’uliyat bilan harakat qilsa, yashil kelajak reallikka aylanishi mumkin.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
368
368
Shuningdek, u barqarorlikning boshqa ikkita ustunini, ya'ni iqtisodiy va ijtimoiyni
qo'llab-quvvatlaydi.Yashil transportning maqsadlari nafaqat issiqxona gazlari
chiqindilarini, havo ifloslanishini va shovqinni kamaytirish, balki qashshoqlikni
kamaytirish va iqtisodiy o'sishni qo'llab-quvvatlashdir.
Yashil transportga yo‘naltirilayotgan investitsiyalar yangi ish o‘rinlari yaratilishi
va iqtisodiyotning innovatsion sektorini rivojlantirishga ham xizmat qilmoqda.
Shunday qilib, transport barqaror va ekologik toza kelajakka o'tishda strategik rol
o'ynaydi.
FOYDALANILGAN ADBIYOTLAR
1.
«2019 — 2030-yillar davrida O'zbekiston Respublikasining «yashil iqtisodiyot»
iqtisodiyotiga o'tish strategiyasini belgilash to'g'risida» O'zbekiston Respublikasi
Prezidentining PQ-4477 sonli Qaror
2.
Navstrechu «zelyonoy» ekonomike: puti k ustaychivomu razvitiyyu i iskoreneniyu
bednosti / Shtayner A., Ayris R., Bessa S. Va boshqalar: YUNEP/ GridArendal,
2011.
4.
Yashil iqtisodiyot loyihasi: Devid Pirs, Anil Markandya va Edvard B. Barbier.
Earthscan, London, Buyuk Britaniya, 1989. 192 bet
5.
