JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
356
356
ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK YO‘NALISHLARI
HAMDA ULARNING TAHLILI
Abduraxmatova Nodira Oybek qizi
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston milliy universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Lingvistika termini qator Yevropa mamlakatlari: ingliz, fransuz,
nemis, ispan, rus va boshqa tillarda faol qo'llanilib, til haqidagi fanni anglatadi. Ushbu
so‘zning o‘zagi lingua bo‘lib, til degan ma’noni beradi. Binobarin, lingvistika
terminining o‘zbek tilidagi muqobili, ma’nodoshi tilshunoslik bo‘lib, ular o‘zaro
sinonimik munosabatga kirishadi. Lingvistika yoki tilshunoslik fani o‘ziga xos
murakkab ijtimoiy hodisa bo‘lgan aloqa qurolini - tilni sistema sifatida - bir butun
obyekt sifatida tadqiq va tahlil qiladi. Ayni jarayonda u turli ko‘rinishlarda, shakllarda
kuzatiladi. Bu ijtimoiy xarakterga ega bo‘lgan tilning mohiyatidan, uni turli tomondan
o‘rganish, tekshirish lozimligidan va bu ilmiylik nuqtayi nazaridan mutlaqo to‘g‘ri
ekanligidan kelib chiqadi.
Kalit so‘zlar:
lingvistika, tilshunoslik, ta’lim, ispan tili, ijtimoiy hodisa, tahlil.
Аннотация:
Термин “лингвистика” активно употребляется в ряде
европейских стран: английском, французском, немецком, испанском, русском и
других языках и обозначает науку о языке. Корень этого слова — lingua, что
означает язык. Таким образом, узбекским эквивалентом термина “лингвистика”
является “лингвистика”, и они являются синонимами друг друга. Наука
языкознание изучает и анализирует средство общения — язык как систему — как
целостный объект, который сам по себе является сложным социальным
явлением. В этом процессе он наблюдается в различных формах и видах. Это
вытекает из природы языка, который по своей природе социален, и
необходимости изучать и рассматривать его с разных сторон, и это абсолютно
правильно с научной точки зрения.
Ключевые слова:
языкознание, лингвистика, образование, испанский язык,
социальное явление, анализ.
Lingvistika termini qator Yevropa mamlakatlari: ingliz, fransuz, nemis, ispan,
rus va boshqa tillarda faol qo'llanilib, til haqidagi fanni anglatadi. Ushbu so‘zning
o‘zagi lingua bo‘lib, til degan ma’noni beradi. Binobarin, lingvistika terminining
o‘zbek tilidagi muqobili, ma’nodoshi tilshunoslik bo‘lib, ular o‘zaro sinonimik
munosabatga kirishadi.
Lingvistika yoki tilshunoslik fani o‘ziga xos murakkab ijtimoiy hodisa bo‘lgan
aloqa qurolini - tilni sistema sifatida - bir butun obyekt sifatida tadqiq va tahlil qiladi.
Ayni jarayonda u turli ko‘rinishlarda, shakllarda kuzatiladi. Bu ijtimoiy xarakterga ega
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
357
357
bo‘lgan tilning mohiyatidan, uni turli tomondan o‘rganish, tekshirish lozimligidan va
bu ilmiylik nuqtayi nazaridan mutlaqo to‘g‘ri ekanligidan kelib chiqadi.
Lingvistika nihoyatda qudratli ma’naviyat belgisi, millat boyligi bo‘lgan tilni
o‘rganish jarayonida quyidagi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi:
⸻ Dinamik lingvistika:
Dinamik lingvistika, asosan, tilni real mavjudligida,
kommunikativ jarayonda turlicha vazifalarni faol bajarishda, «taraqqiyotda»,
o'zgarishda tadqiq qiladi.
⸻
Statik lingvistika:
Statik lingvistika til faoliyatidagi to'liq sinxronlashgan
muayyan bir davrni (bo'lakni) ajratadi va uni tasvirlaydi. Tilshunoslikning ushbu
sohasi, dinamik lingvistikadan farqli, tildagi rivojlanish va o'zgarish jarayonidan
mutlaqo chetlashgan, unga yaqinlashmagan holda tilning hozirgi - zamonaviy davri
bilan bog'liq ma'lum bir «qotgan» qismini - holatini tekshiradi.
⸻
Sinxron lingvistika:
Sinxron lingvistika statik va struktural lingvistika bilan
uzviy bog'liq bo'lib, tilning ma'lum bir davrdagi «qotgan», «turg'un» holatini
tasvirlashga xizmat qiladi.
⸻
Diaxron lingvistika:
Diaxron lingvistika dinamik va atomistik lingvistika bilan
uzviy bog'liq bo'lib, tilning taraqqiyot, til birliklarining esa rivojlanish qonuniyatlari
hamda natijalarini o'rganadi.
⸻
Intralingvistika:
Intralingvistika (ichki lingvistika). Ichki lingvistika til birlik-
larining sistem aloqasini, munosabatini ekstralingvistik faktorlarga bog'liq bo'lmagan
holda o'rganadi. Ichki lingvistikaning tadqiqot manbai bo'lib fonologiya, leksikologiya
va grammatika hisoblanadi.
⸻
Ekstralingvistika:
Ekstralingvistika (tashqi lingvistika). Tashqi lingvistika
tilning taraqqiyoti va vazifasini ijtimoiy-siyosiy, ijtimoiy-tarixiy, etnik, jo'g'rofiy kabi
faktorlar bilan bog'liq holda o'rganadi. Shunga ko'ra, ushbu lingvistika tilni ijtimoiy
hodisa sifatida tekshiradi.
⸻
Paralingvistika:
Paralingvistika bevosita nutq faoliyati bilan bog'liq bo'lib,
nutq jarayonida fikr ifodalash bilan bir vaqtda yuzaga keluvchi, so'zlashuv nutqining
doimiy hamrohi bo'lgan qo'l va yuz harakatlarini(imo-ishora, mimika), nutqning
balandligi, ekspressiv-emotsional bo'yoq kabi qator jihatlarni o'rganuvchi sohadir.
⸻ Psixolingvistika: Psixolingvistika psixologiya va lingvistika fanlarining
umumlashmasi (sintezi) sifatida nutq jarayonini mazmun nuqtayi nazaridan,
kommunikativ ahamiyati, nutq aktining muayyan ijtimoiy-amaliy maqsadga
yo'naltirilganligi, shunga muvofiqligi jihatidan o'rganadi. U nutqdagi - fikr
ifodalashdagi shakl va mazmun birligiga alohida e'tibor beradi. Psixolingvistika lisoniy
imkoniyatlar asosida nutqiy birliklarni hosil qilish va qabul qilish, nutq jarayoni (fikr
almashtirish-ifodalash va anglash)da ruhiy holatlarga, bunda sharoit (situatsiya),
o'xshashlik (analogiya), farqlash (differensiatsiya), ta'sirchanlik, so'zlovchi va
tinglovchi ruhiy holati masalalariga alohida e'tibor beradi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
358
358
⸻ Sotsiolingvistika: Sotsiolingvistika sotsiologiya va lingvistika fanlarining
zaruriy va mantiqiy bog'liqligidan hosil bo'lib, jamiyat va til (til va jamiyat) munosabati
masalasi bilan shug'ullanadi. U tilni ijtimoiy hodisa sifatida talqin qiladi. Shu jihatdan
sotsiolingvistikaning eng muhim, asosiy muammosi tilni - til tabiatini ijtimoiy hodisa
sifatida tekshirish, uning jamiyatdagi, tilshunoslik fanidagi o'rni va ahamiyatini
belgilashdir. Sotsiolingvistika, asosan, til va ijtimoiy munosabatlar, ijtimoiy hayot,
taraqqiyot hodisalari, faktlari o'rtasidagi bog'liqlikni, ushbu bog'liqlikning sabablarini
o'rganadi. Anig'i, mazkur soha jamiyatning yashash va rivojlanishida tildagi ijtimoiy
hayot, ya'ni, tashqi-ekstralingvistik faktorlarning (omillarning) ta'siri natijasida hosil
bo'lgan hodisalarni, jarayonlarni, o'zgarishlarni tahlil qilib boradi. Demak,
sotsiolingvistika ijtimoiy faktorlarning tilga qanday ta'sir qilishi, til sistemasida
(strukturasida) qanday namoyon bo'lishi, qanday shaklda aks etishi kabilarni tadqiq
qiladi.
Eslatamiz, sotsiolingvistika statistik ma'lumotlar, aholi ro'yxati va anketa
ma'lumotlari metodikasi bilan o'z faoliyatini kengaytirib boradi.
⸻
Matematik lingvistika:
Matematik lingvistika tilni o'rganish va tasvirlash
jarayonida matematik usullarning (masalan, statistik usul, informatsiya nazariyasi
kabilarning) qo'llanish imkoniyatlarini tekshiradi.
⸻
Kompyuter lingvistikasi:
Kompyuter lingvistikasi amaliy tilshunoslikning bir
bo'limi bo'lib, uning asosiy maqsadi tilshunoslikka oid muammolarni kompyuter
vositasida, bevosita uning "rahbarligida" hal qilishdir. Aniqrog'i, kompyuter
lingvistikasi tillarni o'qitish (o'rganish), muayyan fanga oid bilimlarni baholash,
matnlarni tahrirlash, bir tildan ikkinchi bir tilga tarjima qilish, statistik tadqiqotlar olib
borish kabi qator jarayonlarda faol xizmat qilmoqda.
⸻
Kognitiv lingvistika:
Kognitiv lingvistika tilshunoslikdagi eng yangi
yo'nalishlardan biridir. Ushbu tilshunoslik kognitologiya (inson bilimini o'rganuvchi
fan) va lingvistika fanlarining o'zaro zaruriy bog'lanishidan, hamkorlikda ish olib
borish maqsadida yuzaga kelgan.
⸻
Pragmalingvistika:
Pragmatik lingvistika struktur tilshunoslik yutuqlari,
natijalari asosida shakllangan yangi bosqichdagi fahmiy (emprik) tadqiqotlar,
izlanishlar natijasidir. U lisoniy birlikning qo'llanilish vaziyatini, nutqiy faoliyatini
sistema sifatida oladi. Shunga ko'ra muayyan birlikni nutqiy faollikda, voqelanishda,
nutqda namoyon bo'lishda turli nolisoniy omillar va turli sathlar bilan hamkorlikda,
ular bilan o'zaro bog'liqlikda o'rganadi, tekshiradi.
⸻
Lingvokulturalogiya:
Lingvokulturalogiya tilshunoslik, madaniyatshunoslik,
etnografiya, psixolingvistika sohalari asosida shakllandi. U madaniyat, etnos, milliy
mentallik bilan o'zaro aloqasi va ta'sirini antropotsentrik paradigma tamoyillari asosida
o'rganadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
359
359
Xullas, lingvistika fani umumiylik sifatida, qayd etilganidek, turlicha
xususiyliklari, sohalari orqali til sistemasini butun mohiyati, murakkabligi bilan,
kommunikativ cheksiz imkoniyatlari bilan tadqiq qiladi. U ayni jarayonda qator fanlar
bilan o'zaro aloqada, hamkorlikda ish olib boradi, til va jamiyat, til va tarix, til va
taraqqiyot, til va tafakkur, til va nutq kabi o'ta dolzarb va o'ta murakkab masalalarning
yoritilishida faol ishtirok etadi.
Lingvistika fani jamiyat taraqqiyotining, gullab-yashnashining eng muhim, eng
asosiy, tengi yo'q mezonlaridan biri til - aloqa quroli ekanligini tasdiqlash va isbotlash
uchun xizmat qiladi. Shuningdek, u ta'lim oluvchiga ona tili imkoniyatlarini-ayni bir
fikrni, narsa-hodisani yuzlab usullar bilan ifodalash yo'llarini yetkazish bilan unda
ijodiy tafakkurni rivojlantirishga, ona tilida fikrlash va ona tili qurilishining o'ziga
xosligi, boshqa tillardan tubdan farq qilishi, olamni “o'zicha” aks ettirishni singdirish
bilan milliy ong, milliy dunyoqarash, milliy g'urur va mafkurani shakllantirishda
mustahkam poydevor vazifasini o'taydi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Casares, J. Introducción a la lexicografía moderna. Madrid: CSIC, 1950. 354 р.
2.
Prieto, M., PrietoJ.M. Asi Habla El Mexicano: Diccionario Basico de
Mexicanismos. México, PanoramaEditorial, 1984. 142 p.
3.
Sánchez, М. J. La revolución peruana: ideología y práctica política de un gobierno
militar, 1968-1975. Universidad de Sevilla, 2002. 84 p.
4.
Анорбоева С. А. Формирование переводческой компетентности (на
примере: бакалавриат и магистратура) //Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 2. – С. 337-348.
5.
АНОРБОЕВА С. Формирование профессиональной компетентности
переводчика //Journal of Research and Innovation. – 2023. – Т. 1. – №. 6. – С.
35-39.
6.
ANORBOYEVA, S. (2023). “SHADOWING” METODI ORQALI ISPAN TILI
MASHG‘ULOTLARIDA
TALABALARDA
TARJIMONLIK
KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH . Journal of Research and
Innovation,
1(11),
3–6.
Retrieved
from
https://imfaktor.com/index.php/jorai/article/view/807
7.
Анорбоева С. А. СИСТEМА ПOДГОТOВКИ ПEРЕВOДЧИКOВ B BУЗАX
УЗБЕКИСТАНА И COBРЕМЕННАЯ МOДEЛЬ ПРOФЕССИOНАЛЬНOЙ
КOМПЕТЕНЦИИ ПЕРЕВOДЧИКА //Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences. – 2024. – Т. 4. – №. 4. – С. 11-22.
8.
АНОРБОЕВА, С., & ШОДИКУЛОВА, Ш. (2023). К ПРОБЛЕМЕ
РЕАЛИЗАЦИИ КОМПЕТЕНТНОСТНОГО ПОДХОДА В ВЫСШЕМ
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
360
360
ОБРАЗОВАНИИ. Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(3), 22–
26. Retrieved from https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/111
9.
АНОРБОЕВА, С. (2023). ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ КОМПЕТЕНТНОСТЬ
ПЕРЕВОДЧИКА (НА ПРИМЕРЕ: БАКАЛАВРИАТ И МАГИСТРАТУРА).
Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(1), 120–127. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/524
10.
Aborboyeva S. ON THE CONCEPT OF TRANSLATION COMPETENCE AS
A MULTISPECTIVE THEORETICAL CONCEPT //European Journal of
Research and Reflection in Educational Sciences Vol. – 2020. – Т. 8. – №. 8.
11.
Solikha, A. (2024). DEVELOPMENT OF TRANSLATION COMPETENCE OF
STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES. ПЕДАГОГИК ВА
ПСИХОЛОГИК
ТАДҚИҚОТЛАР,
2(3),
9–12.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11178339
12.
ANORBOYEVA,
S.
(2024). DEVELOPMENT
OF
TRANSLATION
COMPETENCE OF STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES.
Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 2(3), 9–12. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/1263
13.
Солиха
Анорбоева,
Нилуфар
Сабирова.
Coвременная
мoдeль
прoфессиoнальнoй кoмпетенции перевoдчика в кoнтeксте систeмы
пoдготoвки пeревoдчикoв в вузаx. Oʻzbekiston: til va madaniyat. Lingvistika.
2024-1: 110-127.
14.
Aнорбоева C. (2024). ПOДГОТOВКА ПEРЕВOДЧИКOВ С ИСПАНСКОГО
ЯЗЫКА
И
COBРЕМЕННАЯ
МOДEЛЬ
ПРOФЕССИOНАЛЬНOЙ
КOМПЕТЕНЦИИ ПЕРЕВOДЧИКА. Conference Proceedings: Fostering Your
Research Spirit, 176-180. https://doi.org/10.2024/5mckbz69
15.
АНОРБОЕВА, С. (2024). SYSTЕMS OF TRANSLАTOR TRАINING IN
UZBEKISTАN UNIVЕRSITIES AND А MODЕRN МОDEL ОF
PRОFЕSSIONAL СОМPETENCE ОF А TRАNSLATОR.
News of the
NUUz
,
1
(1.10), 63-66. https://doi.org/10.69617/nuuz.v1i1.10.4534
16.
АНОРБОЕВА
С.
ФОРМИРОВАНИЕ
ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ
КОМПЕТЕНТНОСТИ
ПЕРЕВОДЧИКА
ПРИ
ОБУЧЕНИИ
ТЕХНИЧЕСКОМУ ПЕРЕВОДУ //Тараққиёт тадқиқотлари: илмий-амалий
анжуманлар материаллари тўплами. – 2024. – Т. 2. – №. 16. – С. 30-33.
17.
ANORBOYEVA S. STILISTIK VA PRAGMATIK JIHATDAN TARJIMA
TURLARI //Замонавий тадқиқотлар ахборотномаси. – 2024. – Т. 2. – №. 4. –
С. 3-6.
