JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
350
350
ILK SHAHARLARNING ARXEOLOGIK BELGILARI
Ismoilov Jumaboy
O‘zbekiston Milliy Universiteti
+998 99 635-94-18
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ilk shaharlarning arxeologik belgilarini tizimli
tahlil qilish orqali ularning shakllanishiga sabab bo‘lgan omillar, ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy strukturalar ochib beriladi. Tadqiqot davomida me’moriy rejalashtirish,
ijtimoiy tabaqalanish, diniy markazlar, iqtisodiy faoliyat va himoya tizimlariga oid
belgilar o‘rganildi. Shuningdek, shaharlarning arxeologik tipologiyasiga asoslangan
holda ularni siyosiy, iqtisodiy va o‘tish bosqichidagi guruhlarga ajratish taklif etildi.
Maqola qadimgi sivilizatsiyalarning shaharshunoslik tajribasini zamonaviy ilmiy
yondashuvlar asosida tahlil qiladi hamda yangi nazariy xulosalar beradi.
Kalit so‘zlar:
ilk shaharlar, arxeologik belgilar, me’moriy inshootlar, ijtimoiy
tabaqalanish, diniy markazlar, iqtisodiy faoliyat, tipologiya, qadimgi sivilizatsiyalar,
shaharshunoslik, Mesopotamiya, Ind vodiysi, Markaziy Osiyo.
Kirish.
Ilk shaharlarning shakllanishi insoniyat taraqqiyotining eng muhim
bosqichlaridan biri bo‘lib, bu jarayon ijtimoiy munosabatlar, iqtisodiy tizimlar, diniy
e’tiqodlar va siyosiy boshqaruv shakllarining murakkablashuvi bilan chambarchas
bog‘liqdir. Arxeologik manbalar va qazilma ishlari shuni ko‘rsatmoqdaki, ilk shaharlar
insoniyat sivilizatsiyasining qadimgi taraqqiyot bosqichida shakllanib, uzoq tarixiy
jarayonlar davomida rivojlangan. Dastlabki shaharlar o‘zining ma’lum hududiy
chegaralari, rejalashtirilgan infratuzilmasi, doimiy aholi yashashi, ijtimoiy
tabaqalanish belgilari hamda xo‘jalik faoliyatining turli shakllari bilan boshqa aholi
punktlaridan ajralib turgan. Bu jarayonni chuqur o‘rganish tarix, arxeologiya,
antropologiya kabi fanlar kesishmasida olib borilayotgan zamonaviy ilmiy
tadqiqotlarda muhim o‘rin egallaydi.
Shaharlarning arxeologik belgilari deganda, ularning modda-madaniyat
qoldiqlari, qadimiy infratuzilma yodgorliklari, iqtisodiy faoliyat izlari, ijtimoiy va
diniy markazlar, himoya tizimlari va madaniy qatlamlar nazarda tutiladi.
1
Masalan,
Mesopotamiya hududidagi Uruk shahri, Ind daryosi havzasidagi Mohenjo-Daro,
Markaziy Osiyodagi Sapallitepa, Jarqo‘ton kabi yodgorliklar ilk shaharlarning o‘ziga
xos belgilarini arxeologik jihatdan yaqqol aks ettiradi. Ushbu shaharlar arxeologik
kontekstda ko‘plab ilmiy izlanishlar markazida bo‘lib, ularning o‘rganilishi orqali
1
Masson V.M. Drevnie tsivilizatsii Orienta. – Moskva: Nauka, 1995.21-24 бетлар
Dani A.H. History of Civilizations of Central Asia. – UNESCO Publishing, 1992 18-19 pages
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
351
351
qadimgi jamiyatlarning ijtimoiy-iqtisodiy tizimi, boshqaruv shakli va diniy e’tiqodlari
haqida keng tasavvur hosil qilish mumkin bo‘lmoqda.
Bugungi kunda ilk shaharlar muammosi nafaqat ularning joylashuvi va
davrlanishi bilan, balki shahar bo‘lish mezonlari, madaniy qatlamlarning xususiyatlari,
shaharlararo aloqalar, migratsiya va ekologik omillar bilan ham bog‘liq holda
o‘rganilmoqda. Xususan, Markaziy Osiyo hududida olib borilgan arxeologik
qazishmalar, jumladan, O‘zbekiston, Turkmaniston va Tojikistondagi dastlabki shahar
tipidagi manzilgohlar ilk sivilizatsiya shakllanishida bu mintaqaning o‘ziga xos o‘rni
borligini tasdiqlamoqda.
Mazkur maqola doirasida ilk shaharlarning arxeologik belgilari tizimli holda
tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — ilk shaharlarning arxeologik aniqlanish
mezonlarini ilmiy asosda aniqlash, ularning strukturaviy va funksional xususiyatlarini
tahlil qilish, shuningdek, mintaqaviy farqlarni ko‘rsatib berishdan iboratdir. Shu bilan
birga, maqolada Mesopotamiya, Hind vodiysi va Markaziy Osiyo hududlaridagi ilk
shaharlar arxeologik belgilariga qiyosiy tahliliy yondashuv asosida yoritma beriladi.
Ushbu tadqiqot qadimgi jamiyatlar tarixini tushunishda, shaharshunoslik va
arxeologiyaning dolzarb masalalarini yoritishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat
qiladi.
2
Metodlar. Ushbu tadqiqot arxeologik va tarixiy manbalarni tahlil qilish, qiyosiy
arxeologik yondashuv, hududiy-taqqosloviy metod, shuningdek, tarixiy tipologik tahlil
asosida amalga oshirildi. Ilk shaharlarning arxeologik belgilarini aniqlashda
zamonaviy arxeologiya fanining yondashuvlari, jumladan, madaniy qatlamlar tahlili,
arxitektura tuzilmalari va iqtisodiy faoliyat izlarini aniqlash metodlari asosiy asos
bo‘lib xizmat qildi.
Tadqiqot jarayonida quyidagi metodik bosqichlar amalga oshirildi:
1. Manba tanlovi va kontent tahlil: Tadqiqotda Mesopotamiya (Uruk, Ur), Ind
daryosi vodiysi (Mohenjo-Daro, Harappa), hamda Markaziy Osiyo (Sopallitepa,
Jarqo‘ton, Anau) hududlarida joylashgan ilk shaharlar haqidagi arxeologik hisobotlar,
monografiyalar va ilmiy maqolalar asos sifatida tanlandi. Jumladan, M.E. Masson, S.P.
Tolstov, L.T. Xalfin, A. Dani, V.M. Masson, R. Frye kabi olimlarning ilmiy ishlari
tahlil qilindi.
2. Qiyosiy arxeologik tahlil: Har bir shahar uchun arxeologik belgilar (devorlar,
ibodatxonalar, omborlar, me’moriy reja, aholining ijtimoiy tabaqalashuvi,
2
Tolstov S.P. Drevniy Khorezm. – Moskva: Izdatel’stvo AN SSSR, 1948. 68-72 бетлар
Xalfin L.T. Ocherki istorii ranneklassovogo obshchestva Sredney Azii. – Tashkent, 1973.39-42,бетлар
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
352
352
hunarmandchilik izlari) qiyosiy asosda o‘rganildi. Bu yondashuv orqali shahar
belgilarining umumiy va mintaqaviy xususiyatlari aniqlashtirildi.
3. Tipologik metod: Ilk shaharlarning tasnifi ularning shakllanish bosqichlari,
funksional tuzilmalari va aholi zichligi asosida amalga oshirildi. Bu metod orqali
shaharlar va qishloqlar o‘rtasidagi farqlar aniqlab berildi.
4. Arxeologik topilmalar va joylashuv: Shaharlarning tabiiy geografik joylashuvi,
suv resurslariga yaqinligi, transport yo‘llariga yaqinligi kabi omillar ham ko‘rib
chiqildi. Bu yondashuv ilk shaharlarning iqtisodiy va siyosiy markazga aylanish
jarayonini tushunishga yordam berdi.
5. Mintaqaviy tarixiy kontekst: Har bir shahar mintaqaviy kontekstda o‘rganildi,
ya’ni u yashagan sivilizatsiyaning umumiy ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyot
holati bilan bog‘landi. Shu tarzda shaharlar taraqqiyotining lokal va global dinamikasi
aniqlashtirildi.
Ushbu metodik yondashuvlar asosida ilk shaharlarning arxeologik belgilarini
aniqlash, ularni tasniflash va mintaqalar kesimida tahlil qilish imkoniyati yaratildi.
Natijada, qadimgi shaharlarga xos bo‘lgan umumiy arxeologik belgilar bilan birga
ularning hududiy xususiyatlarini ham aniqlashga erishildi.
Tahlil (Natijalar va Muhokama)
Ilk shaharlarning arxeologik belgilarini tizimli ravishda o‘rganish ularning
umumiy tasnifi va tipologiyasini ishlab chiqish imkonini beradi. Arxeologik
yondashuvlarga asoslanib shuni aytish mumkinki, dastlabki shaharlarga xos belgilar
bir necha asosiy guruhlarga bo‘linadi: me’moriy-inshoot belgilari, iqtisodiy faoliyat
izlari, ijtimoiy tuzilma belgilar, madaniy-diniy markazlar mavjudligi va harbiy-himoya
infratuzilmasi.
3
Me’moriy-inshoot belgilari
Ilk shaharlarning eng muhim arxeologik belgilaridan biri bu me’moriy
rejalashtirish va inshootlarning doimiyligi hisoblanadi. Devorlar bilan o‘ralgan
mustahkam arxitektura ob’ektlari, markaziy ibodatxonalar, omborxona binolari,
ustaxona va turar-joy majmualari shaharning ijtimoiy-iqtisodiy markazga
aylanganidan darak beradi. Uruk (Mesopotamiya), Harappa (Ind vodiysi) va
Sapallitepa (Markaziy Osiyo)da aynan shu belgilar orqali shahar hayoti va
strukturasining barqarorligini aniqlash mumkin bo‘lgan.
3
Fray R. Istoriya Irana. – Moskva: Vostochnaya literatura, 1971.18-21-бетлар
Berdimuradov A. Qadimgi Xorazm madaniyati. – Toshkent: Fan, 1984. 68-71-бетлар
Pottier R. Urbanization in Ancient Mesopotamia. – Cambridge University Press, 2001.5-8-pages
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
353
353
Iqtisodiy faoliyat izlari
Shaharning iqtisodiy markazga aylanishi hunarmandchilik, almashinuv va ombor
tizimining mavjudligi bilan belgilanadi. Arxeologik qazishmalar natijasida metall
eritish ustaxonalari, sopol buyumlar ishlab chiqarish markazlari, zebu hayvonlari
boqilgan xo‘jalik joylari shaharlarda ixtisoslashgan mehnat taqsimoti mavjud
bo‘lganligini ko‘rsatadi. Ayniqsa Mesopotamiya va Ind sivilizatsiyasida qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarining qayta ishlanishi va ombor tizimining shakllangani iqtisodiy
murakkablik darajasini anglatadi.
Ijtimoiy tabaqalanish belgilari
Ilk shaharlarning yana bir muhim arxeologik belgisi — aholining ijtimoiy
tabaqalanishidir. Bunga turar-joy binolarining turlicha rejalashtirilgani, ayrim
inshootlarning monumentalligi, dafn marosimlarining farqli shakllari dalil bo‘ladi.
Qimmatbaho buyumlar bilan ko‘milgan qabristonlar yuqori tabaqadagi shaxslar
mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Bu belgilar ayniqsa Ur (Mesopotamiya) va Mohenjo-
Daro (Ind vodiysi)da yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Madaniy-diniy markazlar.
Arxeologik tadqiqotlarda shaharlarda alohida diniy markazlar, ibodatxonalar,
zigguratlar yoki mehrobli inshootlar aniqlangani muhim belgidir. Bu binolar diniy
hokimiyatning kuchi, jamiyatda diniy institutlarning rolini ko‘rsatadi. Uruk va Ur
shaharlari zigguratlari, Sopallitepadagi ibodatxona inshootlari diniy hayotning
markaziy o‘rin tutganini anglatadi.
Himoya tizimlari
Shaharlarni boshqa aholi punktlaridan ajratib turuvchi yana bir arxeologik belgi
bu himoya tizimidir. Devorlar, minoralar, darvozalar, xandaqlar kabi infratuzilma
shaharning xavfsizligi, tashqi tahdidga tayyorligi va markaziylashtirilgan
boshqaruvning mavjudligini anglatadi. Jarqo‘ton, Harappa va Uruk shaharlarida
bunday inshootlar soni va strukturasi shahar madaniyatining rivojlangan darajasini
ko‘rsatadi.
Arxeologik tipologiya asosida tasnif
Ilk shaharlarni quyidagi tipologik guruhlarga ajratish mumkin:
**Siyosiy-markaziy shaharlar** (masalan, Ur, Uruk) – diniy va siyosiy hokimiyat
markazi bo‘lgan;
**Iqtisodiy-ixtisoslashgan
shaharlar**
(masalan,
Harappa,
Anau)
–
hunarmandchilik va almashinuv bilan shug‘ullangan;
**Qishloq-shahar o‘tish shakllari** (masalan, Sapallitepa) – hali to‘la
shakllanmagan shahar elementlariga ega bo‘lgan manzilgohlar.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
354
354
Bu tasniflar shaharlarning arxeologik belgilariga asoslangan holda, ularning
madaniy-mintaqaviy o‘rni va rivojlanish bosqichini aniqlash imkonini beradi.
Ilk shaharlarning arxeologik belgilarini chuqur o‘rganish nafaqat qadimgi tarixni
anglashga xizmat qiladi, balki zamonaviy shaharshunoslik va arxeologiya fanlari
uchun ham muhim nazariy asos yaratadi.
4
Xulosa
Ilk shaharlarning arxeologik belgilarini tizimli ravishda tahlil qilish orqali
qadimgi sivilizatsiyalar taraqqiyotining muhim bosqichlari ochib beriladi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatdiki, dastlabki shaharlarga xos bo‘lgan asosiy belgilardan
me’moriy rejalashtirish, ijtimoiy tabaqalanish, diniy markazlar, iqtisodiy faoliyat izlari
va harbiy-himoya tizimlari ajralib turadi. Bu belgilar shaharlarning faqatgina aholi
yashash manzili emas, balki murakkab ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy tuzumga ega
bo‘lgan markazlar sifatida shakllanganini ko‘rsatadi.
Arxeologik belgilar asosida shaharlarning tipologik tasnifi tuzildi. Bunda
siyosiy-markaziy, iqtisodiy-ixtisoslashgan va qishloq-shahar o‘tish shaklidagi
manzilgohlar ajratildi. Bu tasnif qadimgi shaharlikni chuqur o‘rganish, ularning
mintaqaviy xususiyatlarini aniqlash va global taraqqiyotda tutgan o‘rnini baholashda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu tadqiqot zamonaviy arxeologik metodlardan foydalangan holda ilk
shaharlar tarixini o‘rganishga yangicha yondashuvni taklif etadi va keyingi izlanishlar
uchun nazariy hamda amaliy asos yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Masson V.M. Drevnie tsivilizatsii Orienta. – Moskva: Nauka, 1995.
2.
Dani A.H. History of Civilizations of Central Asia. – UNESCO Publishing, 1992.
3.
Tolstov S.P. Drevniy Khorezm. – Moskva: Izdatel’stvo AN SSSR, 1948.
4.
Xalfin L.T. Ocherki istorii ranneklassovogo obshchestva Sredney Azii. –
Tashkent, 1973.
5.
Fray R. Istoriya Irana. – Moskva: Vostochnaya literatura, 1971.
6.
Berdimuradov A. Qadimgi Xorazm madaniyati. – Toshkent: Fan, 1984.
7.
Pottier R. Urbanization in Ancient Mesopotamia. – Cambridge University Press,
2001.
8.
Lamberg-Karlovsky C.C., Sabloff J.A. Ancient Civilizations: The Near East and
Mesoamerica. – Waveland Press, 1995.
4
Lamberg-Karlovsky C.C., Sabloff J.A. Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica. –
Waveland Press, 1995. 21-28-pagesTosi M. The Notion of Town in Early Urbanism. – World
Archaeology, Vol. 1977.33-39-pages Kenoyer J. Ancient Cities of the Indus Valley Civilization. –
Oxford University Press, 1998.91-98-pages
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–75_Issue-1_April-2025
355
355
9.
Tosi M. The Notion of Town in Early Urbanism. – World Archaeology, Vol. 9,
1977.
10.
Kenoyer J. Ancient Cities of the Indus Valley Civilization. – Oxford University
Press, 1998.
11.
Askarov A.A. Sapallitepa – drevnezemledel’cheskaya kultura Yuzhnogo
Uzbekistana. – Tashkent: Fan, 1977.
12.
Hiebert F. Origins of the Bronze Age Oasis Civilization in Central Asia. –
American School of Prehistoric Research, 1994.
13.
Shishkin V.A. Arkheologiya Uzbekistana. – Toshkent: Fan, 1966.
14.
Isakov M.G. Drevnosti Yujnogo Tadzhikistana. – Dushanbe, 1958.
15.
Matbabaev B. Qadimgi O‘zbekiston shaharlari tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston,
2005.
