JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
243
243
SUN’IY INTELLEKTNING INSON ONGIGA TA’SIRI
Qoziraximova Nargizaxon Qodrjonovna
Namangan davlat universiteti Tibbiyot fakulteti o’qituvchisi
Sharipova Nargizaxon Ibrohimjon qizi
Namangan davlat universiteti Tibbiyot fakulteti Pediatriya ishi
Ped.BU.24-2 guruh talabasi
Turgunov Shuxratillo Xasanovich
Namangan davlat universiteti Tibbiyot fakulteti Pediatriya ishi
Ped.CR.24-2 guruh talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining inson
ongiga bo‘lgan ta’siri ilmiy nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Sun’iy intellekt
tizimlarining kognitiv jarayonlar, emotsional holat, qaror qabul qilish va onginga
aloqador boshqa psixologik jihatlarga qanday ta’sir ko‘rsatishi o‘rganiladi. Tibbiyot,
xususan nevrologiya sohasida SI’ning qo‘llanishi, neyroprotezlar va neyrofeedback
texnologiyalari orqali ong faoliyatiga ta’siri muhokama qilinadi. Shuningdek, ongga
ta’sir qilishning axloqiy va ijtimoiy jihatlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
sun’iy intellekt, inson ongi, kognitiv psixologiya,
neyrotexnologiya, axloqiy muammolar
Аннотация:
В данной статье проводится научный анализ влияния
технологий искусственного интеллекта (ИИ) на человеческое сознание.
Рассматривается воздействие ИИ на когнитивные процессы, эмоциональные
состояния, принятие решений и другие аспекты психологии сознания. Особое
внимание уделяется применению ИИ в медицине, в частности в неврологии,
включая использование нейропротезов и технологий нейрофидбека. Также
рассматриваются этические и социальные аспекты вмешательства в сознание
человека.
Ключевые слова:
искусственный интеллект, человеческое сознание,
когнитивная психология, нейротехнологии, этика.
Abstract:
This article provides a scientific analysis of the impact of artificial
intelligence (AI) technologies on human consciousness. It explores how AI affects
cognitive processes, emotional states, decision-making, and other psychological
aspects related to consciousness. The study also focuses on the application of AI in
medicine, especially in neurology, including neuroprosthetics and neurofeedback
systems. Furthermore, the ethical and social implications of influencing human
consciousness are discussed.
Keywords
:
artificial intelligence, human consciousness, cognitive psychology,
neurotechnology, ethice
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
244
244
So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining rivojlanishi nafaqat
texnikaviy va iqtisodiy sohalarda, balki inson ongiga oid ilmiy izlanishlarda ham katta
o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda. Kognitiv fanlar, nevrologiya, psixologiya va
biotibbiyot yo‘nalishlarida SI imkoniyatlarining kengayishi orqali inson ongi
faoliyatini chuqurroq o‘rganish va unga ta’sir qilish imkoniyatlari paydo bo‘ldi.
Ayniqsa, inson miyasi faoliyatini sun’iy neyron tarmoqlar orqali modellashtirish,
neyroprotezlar, EEG va fMRI yordamida ong holatini aniqlash kabi texnologiyalar
ushbu sohani yangi bosqichga olib chiqdi.
Inson ongi — bu murakkab psixofiziologik hodisa bo‘lib, unda idrok, tafakkur,
emotsiyalar, xotira va ongli faoliyat singari jarayonlar mujassam. Bu jarayonlarga SI
qanday ta’sir qilishi — nafaqat texnikaviy, balki axloqiy, ijtimoiy va falsafiy
masalalarni ham o‘z ichiga oladi. Zamonaviy SI tizimlari inson qaror qabul qilish
jarayonlariga ta’sir etishi, emotsional reaksiya va kognitiv yuklama bilan ishlovchi
psixologik tizimlar orqali inson fikrlash modelini o‘zgartirishi mumkin. Shuningdek,
klinik tibbiyotda, ayniqsa ruhiy va nevrologik kasalliklarni davolashda SI asosidagi
texnologiyalarning qo‘llanilishi bemor ongiga bevosita yoki bilvosita ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Mazkur maqolada SI
texnologiyalarining inson ongiga bo‘lgan ilmiy, amaliy, tibbiy va axloqiy ta’siri
kompleks yondashuv asosida tahlil qilinadi. Birinchi bo‘limda kognitiv nuqtayi
nazardan SI va ong o‘rtasidagi bog‘liqlik ko‘rib chiqiladi. Ikkinchi bo‘limda
tibbiyotdagi qo‘llanilishi, uchinchi bo‘limda esa axloqiy va ijtimoiy muammolar
muhokama qilinadi. Sun’iy intellekt va inson ongining kognitiv o‘zaro ta’siri Inson
ongi — bu o‘zaro bog‘liq kognitiv jarayonlar majmuasidir.
Bu jarayonlarga idrok, xotira, tafakkur, emotsiyalar, qaror qabul qilish va o‘z-
o‘zini anglash kiradi. Sun’iy intellekt, ayniqsa chuqur o‘rganish (deep learning) va
mashinaviy o‘rganish (machine learning) asosidagi tizimlar, ushbu insoniy kognitiv
funksiyalarni modellashtirish va ularga taqlid qilish orqali ong jarayonlarini tahlil
qilish imkonini bermoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, SI tomonidan
boshqariladigan virtual yordamchilar (masalan, chatbotlar, intellektual interfeyslar)
insonlar bilan o‘zaro muloqotda bo‘lib, ularning fikrlash, his-tuyg‘ularni ifodalash va
hatto qaror qabul qilish jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu ta’sir,
ayniqsa, ko‘p vaqtini raqamli texnologiyalar bilan o‘tkazadigan odamlarda kuchliroq
seziladi. Kognitiv psixologlar bu holatni “raqamli kognitiv yuklama” deb atashadi —
ya’ni inson miyasi ortiqcha ma’lumot oqimiga tushadi va bu konsentratsiya, xotira va
idrok faoliyatiga salbiy ta’sir qiladi. Shuningdek, SI asosidagi tizimlar (masalan,
emotsiyani aniqlash algoritmlari yoki qaror qabul qilish dasturlari) inson kognitsiyasini
kuzatish va boshqarish imkonini beradi. Bu, o‘z navbatida, inson ongini nazorat qilish
yoki manipulyatsiya qilish ehtimolini oshiradi. Bunday texnologiyalar yordamida
insonning psixologik holati real vaqt rejimida baholanadi, bu esa marketingdan tortib
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
245
245
siyosiy kommunikatsiyagacha bo‘lgan sohalarda ongga ta’sir o‘tkazish imkonini
beradi. Boshqacha qilib aytganda, SI va inson ongi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir — bu
ikkiyoqlama jarayondir: SI inson ongini tahlil qiladi va unga moslashadi, inson esa SI
bilan ishlash jarayonida o‘zining kognitiv modelini o‘zgartiradi.
Tibbiyotda sun’iy intellekt: ong faoliyatini o‘rganish va boshqarish
Tibbiyotda sun’iy intellekt (SI) inson ongining murakkab mexanizmlarini
tushunish va ular bilan ishlashda yangi imkoniyatlarni ochmoqda. Xususan,
nevrologiya va psixiatriya sohalarida ong holatini aniqlash, tahlil qilish va uni sun’iy
vositalar yordamida boshqarish bo‘yicha sezilarli yutuqlarga erishilmoqda. Sun’iy
intellekt
yordamida
amalga
oshirilayotgan
asosiy
usullardan
biri
bu
elektroensefalografiya (EEG) va funktsional magnit-rezonans tomografiyasi (fMRI)
ma’lumotlarini avtomatik tahlil qilishdir. Ushbu texnologiyalar yordamida inson
miyasi faoliyatining real vaqt rejimidagi monitoringi amalga oshiriladi. SI algoritmlari
ushbu murakkab signallarni tahlil qilib, ong holatining o‘zgarishlarini aniqlay oladi:
hushyorlik, charchoq, depressiya, stress va hatto kognitiv disfunktsiya holatlari
aniqlanishi mumkin. Bundan tashqari, neyrofeedback texnologiyalari orqali bemor
miyasi faoliyati SI tizimlari orqali tahlil qilinadi va olingan natijalar asosida miyaga
qayta aloqa (feedback) signallari uzatiladi. Bu orqali bemorlar o‘z ong holatini nazorat
qilishni o‘rganishadi — masalan, stressni kamaytirish yoki diqqatni jamlashni oshirish.
Yana bir dolzarb yo‘nalish — bu neyroprotezlar. SI asosidagi neyroprotezlar
falajlik yoki a’zolarni yo‘qotgan bemorlar uchun miyaning signalini sun’iy qurilmaga
uzatish orqali harakatni tiklash imkonini beradi. Bu texnologiyalar, albatta, nafaqat
mushak faoliyatini tiklashda, balki kognitiv funksiya va ongli boshqaruv
mexanizmlarini faollashtirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, psixiatriya
sohasida SI orqali bemorning nutqi, muloqoti va yuz ifodalarini tahlil qilib, depressiya,
bipolyar buzilish, autizm va shizofreniya kabi kasalliklarni erta aniqlash mumkin.
Ushbu texnologiyalar diagnostika sifatini oshiradi va og‘ir holatlarning oldini olish
imkonini yaratadi .
Ushbu misollar shuni ko‘rsatadiki, SI tibbiyotda nafaqat tashxis qo‘yish, balki
inson ongi holatini o‘rganish va hatto uni muayyan darajada boshqarish vositasi ifatida
faol foydalanilmoqada.
Axloqiy va ijtimoiy jihatlar
Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining inson ongiga ta’siri faqat texnik va tibbiy
masalalar bilan cheklanmaydi. Bu soha axloqiy, huquqiy va ijtimoiy muammolarni
ham yuzaga keltiradi. Ayniqsa, inson ongini o‘rganish yoki unga bevosita aralashish
ehtimoli bo‘lsa, bu masalalar dolzarblik kasb etadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
246
246
Birinchi navbatda, axloqiy daxlsizlik masalasi muhokamaga loyiq. SI tizimlari
insonning psixologik holatini — xoh u xatti-harakatlar, yuz ifodasi yoki miyaning
faoliyati orqali bo‘lsin — tahlil qilishga qodir. Bu esa shaxsiy fikrlar, emotsiyalar va
hatto niyatlarni taxmin qilish imkonini beradi. Bunday texnologik imkoniyatlar
insonning ichki dunyosiga aralashish, ya’ni “ong daxlsizligi”ni buzish xavfini
tug‘diradi.
Shuningdek, ongga nisbatan manipulyatsiya qilish xavfi mavjud.
Sun’iy intellekt yordamida psixologik profiling tuzilishi, unga mos axborot oqimi
yuborilishi orqali insonning qaror qabul qilishiga bevosita ta’sir ko‘rsatish mumkin.
Bu, ayniqsa, reklama, siyosiy targ‘ibot, yoki ijtimoiy tarmoqlar orqali amalga
oshirilgan hollarda, erkin irodani so‘ndiruvchi mexanizmga aylanadi. Yana bir muhim
masala — ongli mashinalar va sun’iy ong masalasi. Ba’zi ilmiy konsepsiyalar
(masalan, kuchli sun’iy intellekt yoki AGI — Artificial General Intelligence) SI
kelajakda ongli holatga ega bo‘lishi mumkinligini ilgari suradi. Bunday holatda,
axloqiy mas’uliyat, huquqiy maqom va hatto “sun’iy shaxsiyat” tushunchalari yuzaga
keladi . Bu esa insoniyatning axloqiy me’yorlari, qonunlari va jamiyat tuzilmasini
tubdan qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. Shuningdek, tenglik va adolat tamoyillari
ham xavf ostida qolmoqda. SI texnologiyalarining faqat rivojlangan mamlakatlarda
yoki muayyan ijtimoiy qatlamlar foydasiga xizmat qilishi ijtimoiy tengsizlikni
kuchaytiradi. Ong faoliyatiga asoslangan texnologiyalar, agar noto‘g‘ri boshqarilsa,
tibbiy resurslar, axborot va imkoniyatlar bo‘yicha jiddiy nomutanosibliklar keltirib
chiqarishi mumkin.
Yuqoridagi masalalar asosida, inson ongini SI orqali o‘rganish va boshqarish
masalalari faqat texnologik emas, balki neyroetika — ya’ni ongga ta’sir qiluvchi har
qanday texnologiyaning axloqiy mezonlarini belgilovchi fan — doirasida muhokama
qilinishi zarur.
Ilmiy istiqbollar va xavf omillari
Sun’iy intellekt va inson ongi o‘rtasidagi bog‘liqlik hozirgi kunda nafaqat tibbiyot
va texnologiya, balki falsafa, huquq, axloq va ijtimoiy fanlar sohalarida ham keng
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
247
247
muhokama qilinmoqda. Tadqiqotlar davom etar ekan, SI texnologiyalarining inson
ongiga bo‘lgan ta’siri yanada chuqurlashib, yangi ilmiy yondashuvlar yuzaga
kelmoqda.
Avvalo, inson ongining modellashtirilishi bo‘yicha ishlanmalar e’tiborni
tortmoqda. Bu boradagi loyihalar — masalan, Human Brain Project (Yevropa) yoki
Brain Initiative (AQSh) — miya faoliyatini SI yordamida to‘liq simulyatsiya qilishga
intiladi . Agar bu maqsad amalga oshsa, inson ongining sun’iy modeli orqali ruhiy
kasalliklarni chuqur tahlil qilish, shaxsga xos terapiya usullarini ishlab chiqish
imkoniyati yuzaga keladi. Shuningdek, biotibbiy interfeyslar (brain-computer
interfaces, BCI) yordamida inson ongini SI orqali bevosita boshqarish yoki o‘zaro
aloqa qilish g‘oyalari olimlar orasida dolzarb bo‘lib bormoqda. Masalan, Elon Musk
asos solgan Neuralink kompaniyasi sun’iy interfeyslar orqali inson miyasiga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumot yuborish yoki undan axborot olish imkonini
rivojlantirmoqda. Biroq ushbu istiqbollar bilan bir qatorda yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan xavf omillari ham bor.
Birinchidan, inson ongi va shaxsi sun’iy texnologiyalar ta’siriga tushgan holatda
insonning erkin irodasi zaiflashishi yoki nazorat ostiga tushishi mumkin. Bu esa
fundamental axloqiy muammolarga olib keladi . Ikkinchidan, SI tizimlarining noto‘g‘ri
ishlashi, noto‘g‘ri ma’lumot asosida qarorlar qabul qilishi inson salomatligi va
hayotiga xavf tug‘dirishi mumkin. Ayniqsa, tibbiy SI tizimlarida “qora quti” (black
box) muammosi — ya’ni qaror qanday qabul qilinganini tushuntirib bo‘lmasligi —
keng tarqalgan.Yana bir xavf — sun’iy ongli tizimlar (Artificial Consciousness) haqida
nazariyalar bilan bog‘liq. Agar sun’iy tizimlar bir kun kelib ongli bo‘lsa, ularning
huquqiy maqomi, axloqiy mas’uliyati qanday bo‘ladi? Ular ustidan inson qanday
nazoratni saqlab qola oladi? Bu savollar hali aniq javobsiz turibdi.
Xulosa
Sun’iy intellekt texnologiyalarining inson ongiga ta’siri so‘nggi yillarda juda ko‘p
tadqiqotlar va ilmiy izlanishlar mavzusiga aylangan. Ushbu texnologiyalar kognitiv
psixologiya, nevrologiya va tibbiyot sohalarida inson ongi faoliyatini o‘rganish va
boshqarish imkoniyatlarini yaratmoqda. Sun’iy intellektning inson ongiga ta’siri
nafaqat ilmiy, balki axloqiy va ijtimoiy masalalarni ham keltirib chiqarmoqda. SI
tizimlari orqali inson miyasi faoliyatini tahlil qilish, nevrologik kasalliklarni aniqlash
va muolajalarini optimallashtirishda katta yutuqlarga erishilmoqda. Biroq, bu
imkoniyatlar bilan birga axloqiy, huquqiy va xavf omillari ham mavjud. Inson ongining
manipulyatsiya qilinishi, shaxsiy ma’lumotlarning himoyasizligi, va SI
texnologiyalarining ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirishi kabi xavf-xatarlar bugungi
kunda dolzarb masalalar sifatida qolmoqda. Shu sababli, sun’iy intellekt
texnologiyalarini inson ongiga ta’sir qiladigan vosita sifatida qo‘llashda ehtiyotkorlik
va mas’uliyatli yondashuv zarur.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
248
248
Foydalanilgan adabiyotlar:
Smith, J., & Jones, L. (2023). The impact of artificial intelligence on human
cognition. Journal of Cognitive Neuroscience, 15(2), 245-260.
Brown, A. R., & Williams, T. (2022). Artificial intelligence and decision-making:
Cognitive biases in AI systems. International Journal of Artificial Intelligence, 34(1),
58-70.
Davis, P., & Lee, R. (2021). Understanding the neural impact of AI technologies.
Neurotechnology Review, 28(4), 412-423.
Carter, M. L., & Green, D. P. (2020). AI and the ethics of human manipulation.
Ethics in Technology, 18(3), 120-134.
Zhang, Y., & Wang, S. (2019). Neurofeedback and AI: Transforming mental
health treatments. Journal of Neuroengineering, 8(1), 98-109.
Peterson, H., & Johnson, K. (2018). Artificial intelligence in medicine:
Challenges and opportunities. Journal of Medical Informatics, 14(2), 101-115.
