JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
193
193
BOLALARDA ANEMIYALARNING KECHISH
XUSUSIYATLARI VA GEMORRAGIK DIATEZLAR
Abdiraxmonova Oltinoy Jumaboevna
Olmaliq Abu Ali ibn Sino Jamoat salomatligi texnikumi
Onalikda va bolalarda hamshiralik ishi kafedrasi o'qituvchisi
Annotatsiya
: Mazkur maqolada bolalar orasida uchraydigan anemiyalarning
asosiy klinik xususiyatlari, ularning kechish shakllari, diagnostika va davolash
yondashuvlari haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, gemorragik diatezlarning
etiologiyasi, patogenezi, klinik belgilari va ularni farqlash mezonlari ko‘rib chiqiladi.
Zamonaviy pediatriya yutuqlari asosida anemiyalar va gemorragik diatezlarning o‘zaro
bog‘liqligi hamda davolashda qo‘llanilayotgan zamonaviy usullar yoritiladi.
Kalit so‘zlar
: anemiya bolalar patologiyasi gemorragik diatez qon ketishlar
gematologiya zamonaviy davolash
Kirish
Bolalar organizmi o‘sish va rivojlanish davrida bo‘lganligi sababli turli xil
patologik holatlarga nisbatan sezuvchan hisoblanadi. Anemiya va gemorragik diatezlar
– bolalarda tez-tez uchraydigan gematologik buzilishlar bo‘lib, ular nafaqat jismoniy
holatga, balki intellektual rivojlanishga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Anemiya bu –
gemoglobin miqdorining normadan past bo‘lishi bilan xarakterlanadigan holat bo‘lib,
u ko‘plab sabablar natijasida yuzaga keladi. Gemorragik diatezlar esa, qon ivish
tizimining buzilishi oqibatida qon ketishlar bilan namoyon bo‘ladigan holat bo‘lib,
ko‘pincha irsiy yoki orttirilgan shakllarda kechadi. Bugungi kunda pediatriyada bu
kasalliklarni erta aniqlash va samarali davolash bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib
borilmoqda.
Bolalarda anemiya ko‘pincha temir tanqisligi anemiyasi shaklida uchraydi. Ushbu
holatga noto‘g‘ri ovqatlanish, tug‘ma yoki orttirilgan ichak kasalliklari, surunkali qon
ketishlar sabab bo‘ladi. Klinik belgilari orasida terining oqarishi, tez charchash,
ishtahaning pasayishi, tez-tez kasallanishlar, o‘qishdagi qiyinchiliklar kuzatiladi.
Diagnostikada umumiy qon tahlili, temir moddasining zaxirasini aniqlovchi
biokimyoviy testlar va gemoglobin darajasini baholovchi tahlillar muhim o‘rin tutadi.
Davolashda temir preparatlari, ratsional ovqatlanish, muqobil davolash usullari
qo‘llaniladi. O‘ta og‘ir shakllarda esa qon quyish yoki parenteral preparatlar berish
tavsiya etiladi.
Bolalar organizmida qon yaratish tizimi yetarlicha shakllanmagan bo‘lib, har
qanday omil ta’sirida oson izdan chiqishi mumkin. Bu ayniqsa hayotining dastlabki
yillarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Temir moddasining tanqisligi, avvalo, chaqaloq
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
194
194
davridayoq ko‘zga tashlanishi mumkin, ayniqsa onaning homiladorlik paytidagi temir
tanqisligi, erta tug‘ruq, sun’iy ovqatlantirish, ichakdagi so‘rilish buzilishlari bularning
sababi bo‘ladi. Ko‘p hollarda temir tanqisligi anemiyasi o‘z vaqtida aniqlanmasa,
rivojlanishdagi kechikishlarga olib keladi.
So‘nggi yillardagi ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, anemiya bo‘lgan
bolalarda markaziy asab tizimi, yurak-qon tomir, nafas olish va immun tizimlari
faoliyatida doimiy o‘zgarishlar kuzatiladi. Bolaning aqliy va jismoniy rivojlanishi
sekinlashadi, maktabda o‘zlashtirishi sustlashadi, diqqat-e’tibor buziladi. Bu holatni
faqat laborator ko‘rsatkichlar emas, balki psixologik testlar orqali ham aniqlash
mumkin.
Dunyo sog‘liqni saqlash tashkiloti tavsiyalariga ko‘ra, har bir bola hayotining ilk
ikki yilida anemiya uchun skriningdan o‘tkazilishi zarur. Chunki bu davrda
gemoglobin yetishmovchiligi jiddiy intellektual va nevrologik o‘zgarishlarga sabab
bo‘ladi. Xususan, gemoglobin darajasi 100 g/l dan past bo‘lgan bolalarda nutq va
harakat rivojlanishida sezilarli orqalanish qayd etilgan.
Gemorragik diatezlar bilan bog‘liq patologiyalar bolalar orasida kam uchraydi,
biroq ular jiddiy xavf tug‘diradi. Ayniqsa, gemofiliya A (faktor VIII yetishmovchiligi)
va gemofiliya B (faktor IX yetishmovchiligi) og‘ir shaklda kechib, bola hayotining
barcha bosqichlarida doimiy nazoratni talab qiladi. Ushbu kasalliklarda eng muhim
muammo – ichki qon ketishlar bo‘lib, ayniqsa bo‘g‘imlar va mushaklarga qon quyilishi
og‘riq, harakatchanlikning buzilishi va nogironlikka olib kelishi mumkin.
Yana bir muhim jihat – qon ketishlarning ko‘pchiligi oddiy mexanik shikastlardan
so‘ng yuzaga keladi. Bola yiqilganda, og‘iz bo‘shlig‘ida mayda yaralar paydo
bo‘lganda yoki hatto tish chiqish davrida ham qon ketish bir necha soat davom etishi
mumkin. Bu holatlarda ota-onalar tezkor ravishda shifokorga murojaat qilishi lozim.
Verlgof kasalligi bo‘lgan bolalarda esa immun tizimi o‘z trombotsitlarini yot
hujayra sifatida qabul qilib, yo‘q qilishni boshlaydi. Bu holat odatda virusli
infeksiyalardan so‘ng paydo bo‘ladi va o‘tkir shaklda kechadi. Davolashda
kortikosteroidlar, immunoglobulinlar va kam hollarda splenektomiya (taloqni olib
tashlash) qo‘llaniladi.
Zamonaviy gematologiyada ushbu kasalliklar uchun yangi davolash vositalari –
gen terapiyasi, rekombinant koagulopatik dori vositalari, uzoq ta’sir qiluvchi faktorlar
ishlab chiqilgan. Bular tufayli gemofiliya bilan yashovchi bolalar ilgari faqat uyda
davolanadigan bo‘lsa, hozirda ular maktabga borib, jismoniy faollik bilan
shug‘ullanish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda.
Shuningdek, bolalarda anemiya va qon ketish holatlari ba’zida boshqa
kasalliklarning birinchi belgisi sifatida ham yuzaga chiqadi. Masalan, leykoz, suyak
iligi displaziyasi, yallig‘lanishli autoimmun kasalliklarda gematologik buzilishlar
dastlabki simptomlar sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Shu sababli, anemiya yoki
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
195
195
diatez belgilari bilan murojaat qilgan har bir bemorda chuqur differensial diagnostika
o‘tkazilishi talab etiladi.
Mamlakatimizda bolalar sog‘ligini muhofaza qilishga doir milliy dasturlar
doirasida anemiya va qon kasalliklarini erta aniqlash, bolalarni tug‘ruqdan keyingi
davrda muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish, temir va vitamin qo‘shimchalarini
profilaktika maqsadida berish amaliyoti kengaymoqda. Shuningdek, gemofiliya bilan
tug‘ilgan bolalarga ixtisoslashtirilgan markazlarda sifatli va bepul tibbiy yordam
ko‘rsatilmoqda.
Gemorragik diatezlar esa ko‘proq gemofiliya, Verlgof kasalligi va boshqa
trombotsitopatiya hamda koagulopatiya shakllarida uchraydi. Klinik jihatdan bu
kasalliklar ko‘karishlar, burundan qon ketishi, bo‘g‘imlarga qon quyilishi va uzoq
davom etuvchi qon ketishlar bilan namoyon bo‘ladi. Diagnostikada trombotsitlar soni,
qonning ivish vaqti, protrombin indeksi kabi ko‘rsatkichlar aniqlanadi.
Gemorragik diatezlarni davolashda etishmayotgan ivish faktorlarini o‘rnini
bosuvchi preparatlar, gemostatik vositalar, plazma quyish, simptomatik terapiya
qo‘llaniladi. Irsiy shakllarda esa genetik maslahat va uzoq muddatli kuzatuv muhim
hisoblanadi.
Anemiyalarning turlari va kechish xususiyatlari
Bolalarda uchraydigan anemiyalar etiologiyasiga ko‘ra quyidagi turlarga
bo‘linadi:
Temir tanqisligi anemiyasi – eng ko‘p uchraydigan tur bo‘lib, asosan noto‘g‘ri
ovqatlanish, tez o‘sish, surunkali infeksiyalar yoki parazitlar sababli rivojlanadi.
B12 va folat tanqisligi anemiyasi – bu holat vitaminlar yetishmovchiligi sababli
DNK sintezi buzilishidan kelib chiqadi. Odatda oshqozon-ichak faoliyatining buzilishi
bilan bog‘liq bo‘ladi.
Gemolitik anemiya – eritrotsitlarning hayot aylanishi normadan tezroq tugashi
bilan bog‘liq. Irsiy sferotsitoz, talassemiya yoki avtoimmun gemolitik anemiyalar
bunga misol bo‘ladi.
Aplastik anemiya – suyak iligida qon hujayralarining ishlab chiqilishi pasaygan
bo‘ladi. Bu o‘ta og‘ir, kam uchraydigan, ammo xavfli shakldir.
Har bir tur o‘ziga xos klinik belgilar bilan kechadi. Temir tanqisligida – terining
oqarishi, lab va og‘iz burchaklarida yoriqlar, tirnoqlarning mo‘rtlashuvi, ishtahaning
yo‘qolishi; gemolitik anemiyada – terining sarg‘ayishi, taloq kattalashuvi, siydik
rangining to‘q bo‘lishi kuzatiladi. B12 yetishmovchiligi fonida esa nevrologik belgilar
(koordinatsiya buzilishi, paresteziya) paydo bo‘lishi mumkin.
Gemorragik diatezlarning shakllari va kechishi
Gemorragik diatezlar tug‘ma yoki orttirilgan bo‘lishi mumkin. Tug‘ma
diatezlarga gemofiliya A va B, von Villebrand kasalligi kiradi. Bu holatlarda
organizmda muayyan ivish faktorlarining yetishmasligi natijasida qon ketishlar tez-tez
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
196
196
va uzoq davom etadi. Ayniqsa, bo‘g‘im ichiga qon quyilishi – gemartrozlar og‘riq va
harakat cheklanishi bilan kechadi.
Orttirilgan gemorragik diatezlar esa infeksiyalar, dorilar ta’siri, jigar kasalliklari
yoki immun tizimi buzilishlari natijasida rivojlanadi. Verlgof kasalligi (idiopatik
trombotsitopenik purpura) – immun tizimi tomonidan trombotsitlar yo‘q qilinishi
oqibatida yuzaga keladi. Kasallik ko‘karishlar, milk qonashlari, burundan qon ketish,
qizlar va ayollarda uzoq davom etuvchi hayz qonashlari bilan namoyon bo‘ladi.
Diagnostika va zamonaviy davolash yondashuvlari
Anemiyani aniqlashda umumiy qon tahlili asosiy ahamiyatga ega. Eritrotsitlar
soni, gemoglobin miqdori, gematokrit ko‘rsatkichi, eritrotsitlarning o‘rtacha hajmi
(MCV), temir va ferretin darajalari aniqlanadi. B12 yetishmovchiligida megaloblastik
qon manzarasi, gemolitik anemiyada esa yuqori darajadagi retikulositoz aniqlanadi.
Gemorragik diatezlarda esa trombotsitlar soni, protrombin va trombin vaqti,
aktivlashtirilgan qisman tromboplastin vaqti (APTT), fibrinogen darajasi baholanadi.
Genetik testlar tug‘ma holatlarni tasdiqlashda qo‘llaniladi.
Davolash usullari:
Temir tanqisligi anemiyasida peroral yoki parenteral temir preparatlari beriladi.
B12 va folat yetishmovchiligida – vitamin B12 (sianokobalamin) in’eksiyalari,
folat qo‘shimchalari buyuriladi.
Gemolitik
anemiyada
esa
asosiy
sababga
qarab
glukokortikoidlar,
immunosupressorlar yoki splenektomiya tavsiya qilinadi.
Gemorragik diatezlarda muayyan ivish faktorlarini o‘z ichiga olgan preparatlar
(masalan, gemofiliya Ada – faktor VIII konsentratlari), plazma infuziyasi, traneksamik
kislota va boshqa gemostatiklar qo‘llaniladi.
Shuningdek, pediatriyada ushbu holatlarning oldini olish maqsadida emlash,
gigiyena qoidalariga rioya qilish, to‘g‘ri ovqatlanish va ota-onalarni doimiy xabardor
qilib borish muhimdir.
Bolalar organizmida anemiyalar ko‘p hollarda sekin rivojlanadi va dastlabki
bosqichlarda aniqlash qiyin bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ota-onalar va tibbiy
xodimlar bolaning umumiy holatidagi mayda o‘zgarishlarga e’tiborli bo‘lishlari zarur.
Bola tez charchasa, ko‘p uxlasa, maktabda yoki bog‘chada faolligi pasaysa, bu
holatlarning orqasida anemiya yotgan bo‘lishi mumkin. Temir tanqisligi fonida
markaziy asab tizimi faoliyati susayadi, bu esa bola fikrlashining sekinlashuvi, e’tibor
va xotiraning zaiflashuvi bilan namoyon bo‘ladi.
Anemiya bilan og‘rigan bolalarda immunitet pasayishi natijasida tez-tez
shamollash, uzoq davom etuvchi bronxit, angina va pnevmoniyalar kuzatiladi. Uzoq
muddat davolanmasa, yurak mushaklariga ortiqcha yuk tushadi, bu esa yurakning
kompensator kengayishiga olib kelishi mumkin. Shu bois anemiyani faqat gematologik
muammo emas, balki umumiy salomatlikka tahdid soluvchi holat deb baholash lozim.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
197
197
Gemorragik diatezlar esa bola organizmida kichik travmalardan so‘ng ham
noma’qul qon ketishlar bilan kechishi, bu esa og‘ir asoratlarni yuzaga keltirishi
mumkin. Ayniqsa, bosh miya sohasiga yoki ichki organlarga qon quyilishi hayot uchun
xavfli holat hisoblanadi. Ba’zi tug‘ma diatezlarda, masalan gemofiliyaga ega bo‘lgan
bolalarda, doimiy profilaktik muolajalar talab qilinadi. Bu bolalarning hayot sifati dori
vositalariga bog‘liq bo‘lib qoladi.
Davolashning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan erta tashxis qo‘yilishiga, to‘g‘ri
davolash rejimiga va bolaning turmush tarziga amal qilishga bog‘liq. Ratsional
ovqatlanish, vitaminlar va mikroelementlarga boy parhez, infeksiyalardan himoya,
jismoniy zo‘riqishdan saqlanish kabi omillar davolashni samarali qiladi.
Hozirgi kunda zamonaviy biologik preparatlar, rekombinant ivish faktorlarini o‘z
ichiga olgan dori vositalari, gen terapiyasiga asoslangan yondashuvlar orqali
gemorragik diatezlar nazorat ostida saqlanmoqda. Shu bilan birga, bolalarda
anemiyalarni davolashda yangi temir birikmalarining o‘zlashtirilishi yuqori bo‘lgan
shakllari, gepcidin modulyatorlari kabi yangi dori vositalari klinik amaliyotga joriy
qilinmoqda.
Tibbiy amaliyotda har bir bola individual yondashuvni talab qiladi. Shuning
uchun pediatr, gematolog, dietolog va boshqa mutaxassislar o‘rtasidagi hamkorlik
kasalliklarni muvaffaqiyatli davolashning kalitidir. Ota-onalar bu kasalliklar haqida
yetarli bilimga ega bo‘lishi, davolash va profilaktika choralarini bajara olishi kerak.
Kasalliklarni erta bosqichda aniqlash, zamonaviy tahlillarni o‘z vaqtida o‘tkazish,
doimiy monitoring – bu bolalar salomatligini asrashdagi eng muhim omillardir.
Xulosa
Anemiyalar va gemorragik diatezlar bolalar sog‘lig‘iga jiddiy tahdid soluvchi
patologiyalar sirasiga kiradi. Ularni erta aniqlash, to‘g‘ri tashxis qo‘yish va
zamonaviy davolash usullarini qo‘llash orqali kasallikning og‘ir asoratlarini oldini
olish mumkin. Pediatrik amaliyotda bu kasalliklarga nisbatan doimiy nazorat, ota-
onalarni xabardor qilish va profilaktik tadbirlarni kuchaytirish muhim ahamiyatga
ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi. Pediatriyada zamonaviy
yondashuvlar. Toshkent, 2023.
2.
WHO. Anaemia in children: prevalence, causes and interventions. Geneva, 2021.
3.
Gofman A.V., Deti i gematologiya: diagnostika i lechenie. Moskva, 2020.
4.
Nelson Textbook of Pediatrics, 21st Edition. Elsevier, 2020.
5.
Mo‘minova D. Temir tanqisligi anemiyasi: zamonaviy ko‘rinishlar va davolash.
"Tibbiyot" jurnali, 2022.
