JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
145
145
QIZAMIQ KASALLIGINING DUNYO MAMLAKATLARIDA
TARQALISHI VA EPIDEMIOLOGIYASI
Yusupova Muhabbat Shuxratovna
Komilov Zafarbek Mirzaolimovich
Cenrtal Asian Medical University
Annotatsiya:
Ushbu maqola qizamiq kasalligining dunyo mamlakatlarida
tarqalishi, epidemiologiyasi va oldini olish choralari haqida batafsil ma’lumot beradi.
Qizamiq kasalligi yuqori yuquvchan virusli kasallik bo‘lib, asosan bolalar orasida
uchraydi. Maqolada qizamiqning etiologiyasi, klinik ko‘rinishi, global epidemiologik
holati, asosiy xavf omillari va so‘nggi yillardagi epidemiyalar misollar bilan yoritilgan.
Xususan, Yevropa mintaqasidagi qizamiq tarqalishi va vaksina qarshiligi muammolari
JSST, ECDC va CDC manbalari asosida tahlil qilingan. Maqola vaksina qoplamini
oshirish va jamoatchilikni emlash bo‘yicha ongli qilish zarurligini ta’kidlaydi.
Annotatsiya:
В статье представлена подробная информация о
распространении, эпидемиологии и мерах профилактики кори во всем мире.
Корь — высококонтагиозное вирусное заболевание, встречающееся
преимущественно среди детей. В статье рассматриваются этиология,
клиническая картина, глобальная эпидемиологическая ситуация, основные
факторы риска и недавние эпидемии с примерами. В частности, на основе
источников ВОЗ, ECDC и CDC были проанализированы проблемы вспышек
кори и резистентности к вакцинам в Европейском регионе. В статье
подчеркивается необходимость расширения охвата вакцинацией и повышения
осведомленности населения о вакцинации.
Abstract:
This article provides detailed information on the spread, epidemiology,
and prevention of measles in countries around the world. Measles is a highly
contagious viral disease that mainly affects children. The article covers the etiology,
clinical manifestations, global epidemiological situation, main risk factors, and recent
epidemics of measles with examples. In particular, the spread of measles and the
problems of vaccine resistance in the European region are analyzed based on sources
from WHO, ECDC, and CDC. The article emphasizes the need to increase vaccine
coverage and raise public awareness about vaccination.
Kalit so‘zlar:
Qizamiq kasalligi, Morbilli virus, Epidemiologiya, Yuqumli
kasallik, Vaksinatsiya qoplamasi, Vaksina qarshiligi, Epidemiyalar, JSST, ECDC,
CDC, Yevropa mintaqasi, Virus tarqalishi, Kasallikning oldini olish, Sog‘liqni saqlash
tizimi, Immunitet.
Ключевые слова
: Корь, вирус морбилли, эпидемиология, инфекционные
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
146
146
заболевания, охват вакцинацией, устойчивость к вакцинам, эпидемии, ВОЗ,
ECDC, CDC, Европейский регион, распространение вируса, профилактика
заболеваний, система здравоохранения, иммунитет.
Keywords:
Measles, Morbillivirus, Epidemiology, Infectious disease,
Vaccination coverage, Vaccine resistance, Epidemics, WHO, ECDC, CDC, European
region, Virus spread, Disease prevention, Health system, Immunity.
Kirish
Qizamiq (morbilli)-yuqori yuquvchan virusli kasallik bo‘lib, asosan bolalar
orasida keng tarqaladi. So‘nggi yillarda dunyo bo‘ylab qizamiq kasalligining
tarqalishida sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Ba’zi mamlakatlarda kasallik
kamaygani qayd qilinayotgan bo‘lsa, boshqalarida aksincha, epidemiyalar
ko‘paymoqda. Ushbu maqolada qizamiqning global tarqalishi, epidemiologik holati,
sabab va oqibatlari, shuningdek, oldini olish choralariga bag‘ishlangan.
Qizamiq kasalligining etiologiyasi va klinik ko‘rinishi: Qizamiq – Morbilli
virusining sababchi bo‘lishi bilan yuzaga keladigan yuqumli kasallikdir. Virus asosan
havo tomchilari orqali yuqadi. Kasallikning inkubatsion davri taxminan 10-14 kunni
tashkil qiladi. Klinik alomatlarga isitma, burun oqishi, ko‘z qizarishi, yo‘tal, tanada
qizil toshmalar kiradi. Kasallik ayniqsa yosh bolalarda og‘ir kechishi, pnevmoniya va
ensefalit kabi asoratlar xavfi mavjud.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, qizamiq dunyo
bo‘ylab jiddiy sog‘liq muammosi bo‘lib qolmoqda. 2019 yilda butun dunyo bo‘yicha
qizamiq bilan kasallanish holatlari sezilarli darajada oshgan, ayniqsa, Afrika va Osiyo
mamlakatlarida epidemiyalar ko‘paygan. Masalan, Afrika qit’asida 2019 yilda
taxminan 207,500 kishi qizamiq sabab vafot etgan.
Epidemiologik holat mintaqalar bo‘yicha
-Afrika
: Yuqumli kasalliklar darajasi yuqori bo‘lib, sog‘liqni saqlash tizimining
zaifligi sababli epidemiyalar ko‘p uchraydi.
-Osiyo
: Aholining zichligi yuqori bo‘lgani uchun, qizamiq ko‘plab hududlarda
keng tarqaladi, ayniqsa vaksina qoplamining yetarli emasligi sababli.
-Yevropa
: Ba’zi mamlakatlarda vaksina qarshiligi va noto‘g‘ri ma’lumotlar
sababli kasallik qayta paydo bo‘lmoqda.
-Shimoliy va Janubiy Amerika
: Vaksinatsiya dasturlarining samarali amalga
oshirilishi tufayli qizamiq kasalligi sezilarli kamaygan.
Qizamiq kasalligining asosiy sabab va xavf omillari
Qizamiqning tarqalishiga quyidagi omillar ta’sir ko‘rsatadi:
-Vaksinatsiya darajasining pastligi
-Sog‘liqni saqlash tizimining zaifligi
-Aholining qashshoqligi va ma’lumot yetishmasligi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
147
147
-Yuqori aholi zichligi va migratsiya jarayonlari
-Vaksina qarshiligi va noto‘g‘ri ijtimoiy fikrlar
Dunyo mamlakatlarida qizamiq epidemiyalarining oxirgi yillardagi holati.
Yaqingi o‘n yillikda bir qancha mamlakatlarda qizamiq epidemiyalari qayd qilindi:
-Demokratik Respublikasi Kongo
(2018-2019 yillarda katta epidemiyalar)
-Hindiston va Pokiston
(ba’zi hududlarda emlash qoplamining pastligi sababli)
-AQSh va Yevropa davlatlari
(vaksina qarshiligi sababli kichik epidemiyalar)
-Braziliya va boshqa Lotin Amerikasi mamlakatlari.
Yevropa mamlakatlarida qizamiq kasalligining tarqalishi
Yevropa mintaqasida qizamiq kasalligi asosan emlash qoplamining yetarli
bo‘lmaganligi va vaksina qarshiligi (vaksinatsiya qarshiligi) sababli qayta paydo
bo‘lishi kuzatilmoqda. So‘nggi o‘n yillikda, ayniqsa 2017-2019 yillarda Yevropaning
bir qancha mamlakatlarida jiddiy epidemiyalar ro‘y berdi.
Asosiy sabablar:
-Vaksina qoplamining yetishmasligi:
Ayrim mamlakatlarda emlash darajasi
pastligi tufayli immunitet darajasi pasayadi, bu virusning tez tarqalishiga imkon beradi.
-Vaksina qarshiligi:
Ijtimoiy tarmoqlar va ba’zi jamoatchilik guruhlarida
vaksina haqidagi noto‘g‘ri ma’lumotlar tarqalishi odamlarni emlashdan tiyilishiga olib
kelmoqda.
-Migratsiya va sayohatlar:
Virus yuqadigan hududlardan kelgan migratsiya
oqimlari ham tarqalishga sabab bo‘ladi.
Epidemiologik holat va misollar:
-Fransiya (2018-2019):
2018 yilda Fransiyada 2,500 dan ortiq qizamiq holati
qayd etilgan. Bu mamlakatda vaksina qoplamining pasayishi va vaksina qarshiligi
epidemiyaning asosiy sababi bo‘lgan.
-Germaniya:
2017 yilda Germaniyada 900 dan ortiq qizamiq holati ro‘yxatga
olingan, 2019 yilda esa kasallik holatlari ko‘paygan.
-Italiya:
2017-2018 yillarda qizamiq epidemiyasi kuzatilgan. Vaksinatsiya
darajasining pasayishi asosiy omil sifatida ko‘rsatiladi.
-Rossiya:
Rossiyada ham so‘nggi yillarda qizamiq holatlari ko‘payishi qayd
etilgan, ayniqsa, uzoq hududlarda vaksinatsiya qoplamining pastligi sababli.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) Yevropa mintaqasi hisobotlari
Manba:
WHO Europe - Measles outbreaks
JSST Yevropa mintaqasidagi qizamiq kasalligining epidemiologik holatini
muntazam kuzatib boradi va hisobotlar tayyorlaydi. So‘nggi yillarda Yevropada
qizamiq kasalligi ko‘payishi qayd etildi, ayniqsa 2017-2019 yillarda jiddiy
epidemiyalar bo‘lib o‘tdi.
-2018 yilda Yevropa mintaqasida qariyb 82,500 qizamiq holatlari ro‘yxatga
olindi, 72 ta o‘lim holati kuzatildi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
148
148
-Epidemiyaning asosiy sababi - vaksina qoplamining yetarli emasligi.
-Ayrim mamlakatlarda (masalan, Fransiya, Germaniya, Italiya) vaksina qarshiligi
va emlash dasturlarining samarasizligi tufayli qizamiq holatlari ko‘paymoqda.
JSST qizamiqni oldini olish uchun emlash kampaniyalarini kuchaytirishni va
ijtimoiy ongni oshirishni tavsiya qiladi.
ECDC (Yevropa kasalliklarning oldini olish va nazorat markazi)
Manba:
ECDC measles surveillance reports
ECDC Yevropa bo‘yicha qizamiq kasalligining nazoratini olib boradi va har yili
batafsil hisobotlar e’lon qiladi.
-2017-2019 yillarda ECDC tomonidan berilgan hisobotlarga ko‘ra, Yevropada
qizamiq holatlari sezilarli darajada ko‘paygan. 2018 yilda taxminan 23,927 holat
ro‘yxatga olingan.
-Vaksinatsiya darajasi 95% dan past bo‘lgan hududlarda kasallik tez tarqalmoqda.
-Yevropa bo‘yicha kasallik holatlari ko‘payishining asosiy sababi — emlashni rad
etish va vaksina bilan bog‘liq noto‘g‘ri ma’lumotlarning tarqalishi.
-ECDC vaksina qoplamini oshirish, epidemiologik nazoratni kuchaytirish va
jamoatchilikni xabardor qilish bo‘yicha tavsiyalar beradi.
Qizamiq kasalligining profilaktikasi
Qizamiq kasalligining samarali oldini olishning eng muhim usuli - emlashdir.
Qizamiqqa qarshi vaksina yuqori darajada immunitet hosil qiladi va kasallikning
tarqalishini sezilarli darajada kamaytiradi. Dunyo sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST)
va boshqa tibbiy tashkilotlar qizamiqqa qarshi emlash dasturlarini kengaytirishni
tavsiya qiladi.
Asosiy profilaktika choralariga quyidagilar kiradi:
-Vaksinatsiya:
Qizamiqqa qarshi vaksina odatda bolalar 9-12 oylik bo‘lganda
birinchi dozada, keyin esa 15-18 oylikda ikkinchi doza sifatida beriladi. Bu emlash
dasturi qizamiq virusining tarqalishini to‘xtatishda asosiy rol o‘ynaydi.
-Omma orasida targ‘ibot ishlari:
Vaksina haqida noto‘g‘ri ma’lumotlar va
vaksina qarshiligiga qarshi kurashish uchun ijtimoiy ongni oshirish, ilmiy asoslangan
ma’lumotlarni yetkazish zarur.
-Yuqori vaksina qoplamasi:
Jamoa immunitetini ta’minlash uchun vaksina
qoplamasi kamida 95% bo‘lishi kerak, bu virusning tarqalishini oldini oladi.
-Kasallanganlardan uzoq turish:
Qizamiq bilan kasallangan shaxslar bilan
aloqani cheklash va gigiena qoidalariga rioya qilish virusning tarqalishini kamaytiradi.
-Sog‘liqni saqlash tizimini mustahkamlash:
Yuqumli kasalliklarni aniqlash,
tezkor javob choralarini ko‘rish va epidemiologik nazoratni kuchaytirish qizamiqni
oldini olishda muhim hisoblanadi.
Xulosa
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
149
149
Qizamiq — yuqori darajada yuqumli va og‘ir asoratlar bilan kechuvchi virusli
kasallik bo‘lib, u butun dunyo bo‘ylab, ayniqsa emlash darajasi past bo‘lgan
mintaqalarda jiddiy sog‘liq muammosi sifatida saqlanib qolmoqda. Epidemiologik
tahlillar shuni ko‘rsatadiki, qizamiqning qayta tarqalishiga emlash qamrovi pastligi,
vaksina qarshiligi, noto‘g‘ri ijtimoiy fikrlar va migratsiya kabi omillar bevosita ta’sir
qilmoqda.
Yevropa mintaqasida, JSST va ECDC hisobotlariga ko‘ra, 2017–2019 yillarda
emlash darajasi pasaygan mamlakatlarda qizamiq holatlari keskin oshgan. Bu esa
kasallikka qarshi kurashishda doimiy monitoring, ommaviy emlash dasturlarini
kuchaytirish va jamoatchilik ongini oshirish zarurligini ko‘rsatadi.
Qizamiqni butunlay oldini olish va uning global miqyosda yo‘qolishini ta’minlash
uchun hukumatlar, tibbiyot muassasalari va jamoatchilik o‘zaro hamkorlikda harakat
qilishi lozim. Eng samarali vosita — bu keng qamrovli va sifatli vaksina bilan
emlashdir.
Adabiyotlar ro'yxati:
1.
Сивцева Н.М., Емельянова Е.А.
Эпидемиология кори в странах Восточной
Европы: вызовы и решения
. // Журнал Инфекционные болезни, 2020. – №3. –
С. 25–30.
2.
Иванова Л.А., Чернова Т.Р.
Современные подходы к профилактике кори в
странах СНГ
. // Вопросы вирусологии, 2019. – №4. – С. 12–18.
3.
Роспотребнадзор РФ.
Состояние заболеваемости корью в Российской
Федерации и странах Европы (2018–2022 гг.)
[Электронный ресурс]. – URL:
https://www.rospotrebnadzor.ru
4.
World Health Organization (WHO).
Measles – Global situation and regional
updates
. Geneva: WHO, 2023. – URL:
https://www.who.int/news-room/fact-
5.
European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC).
Measles and
Rubella
Monitoring
Reports
(2017–2023)
.
–
URL:
https://www.ecdc.europa.eu/en/measles/surveillance-and-disease-data
6.
Dabbagh A., Laws R.L., Steulet C. et al.
Progress toward regional measles
elimination – Worldwide, 2000–2021
. // Morbidity and Mortality Weekly Report
(MMWR). – 2022; 71(49): 1572–1578.
7.
Patel M.K., Goodson J.L.
Measles outbreaks in the 21st century: Causes and
consequences
. // The Lancet Infectious Diseases, 2020. – Vol. 20(6): 637–645.
8.
Strebel P.M., Orenstein W.A.
Measles
. In: Plotkin S.A., Orenstein W.A., Offit
P.A. Vaccines, 7th ed. – Elsevier, 2018. – pp. 579–618.
9.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC).
Global measles outbreaks
and elimination status
