“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
342
ПНЕВМОТРАНСПОРТ ОРҚАЛИ ТАШИЛАЁТГАН ПАХТАНИ
ҚУВУРНИНГ УЗУНЛИГИ БЎЙИЧА ҲАВО ЗИЧЛИГИНИ ЎЗГАРИШИ
НАЗАРИЙ ТАҲЛИЛИ
Д.У.Турғунов, Б.Қ.Қобилов
Фарғона давлат техника университети, Фарғона, Ўзбекистон
Аннотация
Ушбу мақолада пахта ва ҳаво аралашмалари қувур ичида
зичликларини тақсимланиши қонуниятлари ўрганилган. Пахта ва ҳаво
аралашмасининг турбулент харакатида қувур бошланиш қисмидан ҳаво
босимини хосил қилувчи вентелятор томон харакатланиши билан ҳаво
зичлиги орасидаги муносабат ўрганилди.
Калит сўзлар:
ҳаво, қувур, тезлик, хажм, оғирлик, ишқаланиш,
шикастланиш, босим, пахта, чигит, тирсак бурилиш, криставина,
КИРИШ
Тўқимачилик, жумладан толали материалларни йигириш, тўқиш, енгил
саноат
соҳасида
хона
ва
жиҳозларни
шамоллатиш,
иқлимини
мўътадиллаштириш, шунингдек, ярим фабрикатларни, тайёр махсулотларни
цех ичида ва цехлараро ташишда ҳам аэродинамик, шу жумладан ҳаво
транспорти ускуналари кенг қўлланади [1; 22-28 б.].
Ҳозиргача амалга оширилган илмий-тадқиқот ишларида аниқланган
қонуниятлар, амалий натижалар пахтани қайта ишлаш, шунингдек уни ҳаво
транспортида ташиш илми ва амалиётини муайян даражада ривожлантиришга
хизмат қилди. Шундай бўлсада, ҳали пахтага ишлов бериш ва уни ташишда юз
берадиган айрим ходисаларнинг моҳияти тўлиқ очиб берилмаган, айрим
технологик машина ва ускуналар, шу жумладан ҳаво транспорти ускунаси
ҳали тўлиқ такомилга эришган эмас.
П.В.Байдюк [2; 24-98 б.] тадқиқотларидаҳаво транспорти жараёни ҳаво
қувури ичидаги ҳаво босимининг йўқолиши билан кечишива у асосан ҳаво
тезлигига, ҳаво қувурининг диаметри ҳамда ташилаётган материалнинг
ўлчами ва шаклига боғлиқ эканлиги аниқланган.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
343
Горизонтал ҳаво қувурида ташиш жараёни назарияси билан шуғулланган
кўпчилик олимлар
3, 4]пахтанинг горизонтал ҳаво қувуридаги ҳаракатини
ўрганишда уни муайян массага ва аэродинамик қаршилик коэффициентига эга
бўлган моддий нуқта сифатида қараганлар. Шунинг учун ҳам қабул қилинган
динамик моделлар ҳисоб-китобларда зарур даражадаги аниқликни бермаган.
Х.Ахмедходжаев [5; 1-186 б.] ва Махаметов Т.Д. [6; 121 б.]лар томонидан
ўтказилган тадқиқотларда ҳаво билан ҳаракатланаётган пахта бўлагининг
ҳаракати тезлаштирилган тасвирга олиш йўли билан ўрганилган. Муаллифлар
горизонтал ҳаво қувуридаги пахта бўлагининг ҳаво қувури кесим юзасида
тақсимланиши ҳаво тезлигига боғлиқ эканлигини аниқлаганлар.
Яратилган назариялар, асосан ҳаво ёрдамида ташувчи
қурилманинг алоҳида муаммолари ва таркибий қисмларини қамраб олган
бўлиб, бунда ҳам ўзаро мос келмайдиган, баъзан бир-бирини инкор
қилувчи натижалар олинган.
МЕТОДЛАР
Пахтани
ҳаво
транспортида
ташиш
илми
ҳам,
аввалроқ
таъкидлаганимиздек узоқ тарихга эга, десак, хато қилмаган бўламиз.
Жумладан, 1929 йилда биринчи бўлиб пахтанинг оқимдаги тезлигининг ҳаво
оқими тезлигига боғланиш тенгламаси ишлаб чиқилган [6; 121-б.]:
м
x
V
U
)
30
,
1
27
,
1
(
(1)
бу ерда:
x
U
- ҳавонинг тезлиги, м/с;
м
V
- пахтанинг тезлиги, м/с.
Г.Жаббаров [7] томонидан ҳаво қувурининг диаметрини аниқлаш
тенгламаси таклиф этилган:
м
м
V
G
d
13
.
1
(2)
бунда: G
м
–секунддаги оғирлик бирлигидаги материал сарфи, кг/с;
µ
– ҳаво қувурининг кўндаланг кесими, м
2
; ρ- ҳаво зичлиги, кг/м
3
;
V
м
–материалнинг ҳаракат тезлиги, м/с.
Тажриба йўли билан аниқланган пахта ва ҳавонинг ҳаракат тезликлари
нисбати қуйидагича, алоҳида бўлаклар учун:
85
.
0
75
.
0
ï
õ
U
V
(3)
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
344
Титилган, майда пахта бўлаклари учун:
70
.
0
57
.
0
ï
õ
U
V
(4)
Худди шундай тадқиқотлар С. Қодирхўжаев [8] томонидан ҳам
ўтказилган бўлиб,унинг олган натижаларига кўра:
а) пахтанинг ҳаракат тезлиги бўлакчаларнинг ҳар хил вазн ва
ўлчамларида ҳавонинг тезлигига қуйидагича боғланади:
õ
ì
U
V
)
75
,
0
5
,
0
(
(5)
б) ҳаво қувури оғзидаги ҳавонинг минимал тезлигиҳаво транспортининг
пахта ташиш унумдорлигига қуйидагича боғланади:
4
,
0
5
,
8
M
M
G
V
(6)
бу ерда:
м
G
- пахтани ҳаво ёрдамида ташиш унумдорлиги, т/соат.
в) пахтанинг сўрилиш тезлиги қуйидаги ифода орқали аниқланади:
п
х
п
х
d
U
56
,
2
,
(7)
бунда:
п
-пахтанинг зичлиги, кг/м
3
;
п
d
-пахта бўлакчасининг диаметри,
м;
х
- ҳаво зичлиги, кг/м
3
.
Ҳаво транспорти қувурида ўртача тезликларда ташилганда оғир жисмлар
ва пахта ҳаво қувури деворлари билан унинг пастки қисмида кучли
таъсирлашади. Пахта ва ҳаво қувури деворлари ўртасида ишқаланиш юзага
келади ва бу толаларнинг думаланиб, жипслашуви ва эшилишига олиб келади.
Шунингдек, бу ҳолатда пахта толаси шикастланади ва ҳаво қувури ички юзаси
емирилади. Аммо, С.Қодиржўжаевнинг таъкидлашича пахтани ҳаво
қувурининг горизонтал қисмида катта тезлик билан ташилганда, чигит ва
толалар шикастланмайди ва юзанинг эскириш жараёни секинлашади. Лекин,
материални бундай тезлик билан ташилганганда ҳаво қувури чиғаноқларида
инерция кучлари кескин кўтарилади. Пахта чиғаноқ ички юзасига катта куч
билан урилади. Натижада тезлик йўқолади, урилиш жойида кучланиш ортади,
чигит механик шикастланиши кўпаяди, чиғаноқ ички юзасининг емирилиши
кучаяди.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
345
Х.Ахмедхўжаев ва С.Қодирхўжаевларнинг аниқлашларича ҳаво
оқимининг тезлиги 28 м/с дан катта бўлганда пахта ҳаво қувурининг
кўндаланг кесими бўйлаб текисроқ тақсимланади. Бундай ташиш
шароитларида материал муаллақ ҳолатга ўтади. Ҳаво оқимининг тезлиги 25,0
м/с дан пасайса, материалнинг кўпроқ қисми ҳаво қувурининг пастки қисмида
ҳаракатлана бошлайди. Ҳаво оқимининг тезлиги 18 м/с дан пасайса пахтанинг
катта бўлакчалари ҳаво қувури тубига тушади ва сакраш йўли билан, нотекис
ҳаракатлана бошлайди.
АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
1. Ходжиев М.Т. Основы процесса уплотнения хлопка-сырца.
Монография. Изд. «ФАН» АН РУз. Ташкент, - 1996, - 144 с.
2. Ходжиев М.Т. Разработка теории и обоснование параметров
механизированного
технологического
процесса
минимодульного
уплотнения и складирования хлопка-сырца. Дисс…д.т.н: - Ташкент, 1998,-318
с.
3. Первичная переработка хлопка-сырца. Под общей редакцией Э.З.
Зикриѐева. Ташкент, “Мехнат”-1999 г, с.49-50
