“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
643
UO‘K:635.153
QORA TURPNING O‘SISHI VA RIVOJLANISH
KO‘RSATKICHLARI
N.B.Jumaniyazova Urganch davlat universiteti dotsenti, b.f.f.d. (PhD)
A.M.Otaxonova Urganch davlat universiteti magistranti
Annotatsiya.
Qora turp (Raphanus sativus L. var. niger) – ildizmevali
sabzavot ekinlaridan biri bo‘lib, oziq-ovqat va dori-darmon sanoatida keng
qo‘llaniladi. Ushbu maqolada qora turp o‘simligining o‘sish va rivojlanish
ko‘rsatkichlari fenologik jihatdan tahlil qilingan. O‘simlik ontogenezi davomida
kuzatiladigan asosiy bosqichlar – urug‘ning unib chiqishi, chin barglarning
shakllanishi, ildizmevaning hosil bo‘lishi, to‘liq pishib yetilishi, gullash hamda
urug‘ hosil qilishi ketma-ketlikda ko‘rib chiqilgan. Har bir vegetatsiya fazasining
morfologik belgilariga va biologik xususiyatlariga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar.
Qora turp, o‘sish, rivojlanish, vegetatsiya fazalari, urug‘, chin
barg, ildizmeva, fenologik bosqichlar.
Аннотация.
Черная редька (Raphanus sativus L. var. niger) –
корнеплодная овощная культура, широко используемая в пищевой и
фармацевтической промышленности. В статье анализируются показатели
роста и развития растений черной редьки в фенологическом плане.
Последовательно рассматриваются основные стадии, наблюдаемые в
онтогенезе растений: прорастание семян, образование настоящих листьев,
образование корнеплода, полное созревание, цветение и образование семян.
Особое внимание уделено морфологическим признакам и биологическим
особенностям каждой фазы вегетации.
Ключевые слова:
Черная редька, рост, развитие, фазы вегетации, семя,
настоящий лист, корнеплод, фенологические стадии.
Abstract.
Black radish (Raphanus sativus L. var. niger) is a root vegetable
crop widely used in the food and pharmaceutical industries. This article analyzes the
growth and development indicators of black radish plants in phenological terms. The
main stages observed during plant ontogenesis - seed germination, formation of true
leaves, formation of root fruit, full ripening, flowering and seed formation - are
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
644
considered in sequence. Special attention is paid to the morphological signs and
biological characteristics of each vegetation phase.
Keywords:
Black radish, growth, development, vegetation phases, seed, true
leaf, root fruit, phenological stages.
Kirish
. Sabzavot ekinlari orasida ildizmevalilar alohida ahamiyatga ega
bo‘lib, ular orasida qora turp (
Raphanus sativus
L. var.
niger
) o‘zining oziqaviy va
davolovchi xususiyatlari bilan ajralib turadi [1]. Qora turp qadim zamonlardan beri
xalq tabobatida keng qo‘llanilgan bo‘lib, u nafaqat yurak-qon tomir tizimi, balki
jigar, hazm organlari faoliyatini yaxshilovchi xususiyatlariga ega[2]. Bugungi kunda
qora turp biologik faol moddalarga boy sabzavot ekini sifatida qaralmoqda [3].
Qora turp o‘simligining o‘sish va rivojlanish jarayonlarini o‘rganish, ya’ni
uning vegetatsiya bosqichlarini tahlil qilish – ilmiy va amaliy jihatdan muhimdir.
Har bir bosqichda o‘simlikning morfologik va fiziologik o‘zgarishlarini to‘g‘ri
baholash, agrotexnik tadbirlarni optimallashtirish imkonini beradi. Ayniqsa,
urug‘ning unib chiqishidan boshlab ildizmevaning hosil bo‘lishi va to‘liq pishib
yetilguniga qadar bo‘lgan bosqichlar hosildorlik hamda mahsulot sifati bilan
bevosita bog‘liqdir. Mazkur tadqiqotda qora turp o‘simligining o‘sish va rivojlanish
fazalari ya’ni unib chiqish, chin barg hosil bo‘lishi, ildizmeva shakllanishi, pishib
yetilishi hamda gullash va urug‘ berish jarayonlari ilmiy jihatdan izchil tahlil etiladi.
Sabzavot ekinlari, jumladan qora turp, ontogenez davomida uchta davr va o‘nta
fenologik fazani bosib o‘tadi. Bir yillik o‘simliklarda bu bosqichlar bir yil ichida
yakunlansa, ikki yillik o‘simliklar, jumladan qora turp ham, birinchi yilda dastlabki
besh fazani bosib o‘tadi, so‘ng tinim holatiga o‘tadi va keyingi yil qolgan bosqichlar
davom ettiriladi.
Qora turp o‘sishida harorat, tuproq unumdorligi, namlik va yorug‘lik asosiy
omillar hisoblanadi. Sovuq sharoit o‘sishga ijobiy ta’sir qilsa, haddan tashqari
issiqlik rivojlanishni sekinlashtiradi. Unumdor, kislotali bo‘lmagan, quyosh nuri
yaxshi tushadigan tuproqlar qora turp yetishtirish uchun eng maqbuldir. Tuproqni
nam, lekin botqoq bo‘lmasdan ushlab turish muhim – bu urug‘ning sog‘lom unib
chiqishini ta’minlaydi. V.I.Zuev va boshqalarning tadqiqotlariga ko‘ra, qora turp
ekishda qator orasi 30-40 sm bo‘lishi va har qatorda 3-4 donadan urug‘ ekishi tavsiya
etilgan. Bu nafaqat hosildorlikni oshiradi, balki o‘simliklar salomatligiga ham ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
645
Qora turp urug‘lari optimal sharoitda, ya’ni 10-29 °C haroratda, odatda 5-10
kun ichida unib chiqadi. Bu bosqichda tuproqning yetarli darajada nam bo‘lishi hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Tuproq ortiqcha nam bo‘lsa, urug‘ chirib ketadi, namlik
yetishmasa unib chiqish sekinlashadi. Urug‘lar unib chiqqach, 2-3 hafta ichida
ko‘chatlar hosil bo‘ladi. Bu davrda dastlab urug‘pallabarg, so‘ngra birinchi haqiqiy
(chin) barglar paydo bo‘ladi. Haqiqiy barglar fotosintez uchun javobgar bo‘lib,
o‘simlikning mustahkam ildiz tizimi shakllanishi uchun muhimdir. Ko‘chatlar
rivojlangach, ular vegetativ o‘sish bosqichiga o‘tadi. Bu davr 4-6 hafta davom etib,
barglar soni, hajmi va rangi bo‘yicha o‘zgaradi. Barglar 12 dyuym uzunlikka va 6
dyuym kenglikka yetishi mumkin. Rivojlangan barglar fotosintez jarayonini
ta’minlaydi. Shu bilan birga, o‘simlikda katta, yumaloq ildizmevalar shakllanadi, bu
esa oziqa moddalarning zaxiralanishiga xizmat qiladi 1-rasm.
1-rasm. Qora turp (Raphanus sativus L. var niger) o‘simligining
vegetatsiya fazalari.
Gullash odatda ikkinchi yilda boshlanadi va 2-4 hafta davom etadi. Bu davrda
o‘simlik changlanadi, ko‘pincha o‘z-o‘zidan changlanish ro‘y beradi, lekin foydali
hasharotlar ham muhim rol o‘ynashi mumkin. Gullashdan keyin 4-6 hafta davomida
urug‘lar shakllanadi. Pishgan ko‘chatlar rangi jigarrang va quruq bo‘ladi, bu esa
urug‘ yig‘im-terimiga tayyorligini bildiradi. Saqlangan urug‘lar 3-5 yil davomida
o‘z unuvchanligini saqlab qoladi.
Qora turp (
Raphanus sativus
L. var.
niger
) o‘simligining o‘sish va rivojlanish
bosqichlari aniq fenologik ketma-ketlikka ega. Ildizmeva hosilining sifati va hajmi
bevosita chin barglar bosqichidagi agrotexnik tadbirlarga bog‘liq. Vegetatsiya
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
646
davomiyligi agroiqlim sharoitga qarab 60-90 kunni tashkil qiladi. Unib chiqishdan
boshlab hosil yig‘imigacha bo‘lgan har bir fazani to‘g‘ri boshqarish yuqori va sifatli
hosil olish imkonini beradi.
Xulosa.
Qora turp o‘simligining o‘sishi va rivojlanish jarayonlari bir-biri
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, har bir bosqichning o‘ziga xos agrobiologik
xususiyatlari mavjud. Urug‘ning unib chiqishidan boshlab ko‘chat, vegetativ o‘sish,
gullash va urug‘ hosil qilish bosqichlarigacha bo‘lgan har bir davrda o‘simlikka
to‘g‘ri agrotexnik xizmat ko‘rsatish katta ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, tuproq
namligi, harorat, yorug‘lik va ozuqa moddalari miqdori o‘simlikning sog‘lom o‘sishi
va sifatli hosil yetishtirishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Jameel M., Al-Khayri S. Mohan Jain Dennis V. Johnson Editors “Advances in
Plant Breeding Strategies: Vegetable Crops”.
2. Meejung Ahn, Jeongtae Kim, Seunghyun Hong, Jungeun Kim, Hana Ko, Nam-
Ho Lee, Gi-Ok Kim, Taekyun Shin “Black Radish (Raphanus sativus L. var. niger)
Extract Mediates Its Hepatoprotective Effect on Carbon Tetrachloride-Induced
Hepatic Injury by Attenuating Oxidative Stress” Journal of medicinal food. 2017.
3. Mehwish Kiran, Muhammad Saleem Jilani, Kashif Waseem va Muhammad
Sohail “Effect of organic manures and inorganic fertilizers on growth and yield of
radish” Pakistan J. Agric. Res. Vol. 29 No.4, 2016.
