“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
538
MAQOL VA MATALARNING STRUKTURAVIY-SEMANTIK
XUSUSIYATLARI
Maxsudova Fayzilat Shaxabovna
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti
Annotatsiya
Insonlar o‘rtasidagi hamkorlik va ijtimoiy faoliyatni ifodalovchi maqol va
matallar o‘rganilayotgan ushbu maqola, asosan, odamlararo munosabatlarni aks
ettiruvchi maqollar va matallarni tahlil qilishga bag‘ishlangan. So‘nggi yillarda
frazeologiya sohasida olib borilayotgan tadqiqotlar alohida qiziqish uyg‘otmoqda.
Ayniqsa, frazeologik birliklarda, xususan, maqollarda xalqning hayot tarzi, yashash
sharoiti, tarixi va madaniyati o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Frazeologik
boylikni bilish va faol ravishda qo‘llay olish nafaqat nutqni bezaydi, balki
o‘rganilayotgan til xalqining mentalitetini yanada chuqurroq anglashga yordam
beradi. Mazkur maqolaning dolzarbligi shundaki, hozirgi paytda xorijiy tillarni
bilish zaruratining ortib borishi bilan turli xalqlarning madaniyati, ularning til
birliklari, xususan, maqol va matallarining mazmuni va tuzilishini chuqur tadqiq
etish dolzarb masalaga aylangan.
Kalit so‘zlar:
maqollar, matallar, tadqiqotlar, frazeologiya, frazeologik
birliklarning tuzilishi va ma’nosi, xalq tarixi va madaniyati.
Annotation
This article is devoted to the analysis of proverbs and sayings that reflect
interpersonal relations, expressing cooperation and social activity among people. In
recent years, research in the field of phraseology has attracted particular attention.
Especially in phraseological units, and in proverbs in particular, the lifestyle, living
conditions, history, and culture of a people are vividly manifested. Knowing and
actively using phraseological richness not only beautifies speech but also helps to
better understand the mentality of the people whose language is being studied. The
relevance of this article lies in the fact that, in today's world, as the need for learning
foreign languages increases, it becomes increasingly important to thoroughly study
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
539
the culture of different nations, including the meaning and structure of their proverbs
and sayings.
Keywords
: proverbs, sayings, research, phraseology, structure and meaning of
phraseological units, national history and culture.
Аннотация
Данная статья посвящена анализу пословиц и поговорок, отражающих
межличностные отношения, выражающих сотрудничество и социальную
активность между людьми. В последние годы исследования в области
фразеологии вызывают особый интерес. Особенно в фразеологических
единицах, в частности в пословицах, ярко проявляются образ жизни, условия
быта, история и культура народа. Знание и активное использование
фразеологического богатства не только украшает речь, но и способствует
более глубокому пониманию менталитета народа, язык которого изучается.
Актуальность статьи заключается в том, что в современное время, на фоне
возрастающей необходимости изучения иностранных языков, всё более
важным становится глубокое изучение культур разных народов, в том числе
значения и структуры их пословиц и поговорок.
Ключевые слова
: пословицы, поговорки, исследования, фразеология,
структура и значение фразеологических единиц, история и культура народа.
Kirish
Maqol va matallar tildagi xalq donishmandligi hamda madaniy merosni aks
ettiruvchi muhim unsurlardan hisoblanadi. Ularning tuzilishi va ma’no jihatidan
tashkil etilishi ularni ifodali va yodda saqlashga oson bo‘lgan vositalarga aylantiradi.
Ushbu maqolada ushbu til birliklarining asosiy strukturaviy va semantik
xususiyatlari ko‘rib chiqiladi.
Maqol va matallar xalq og‘zaki ijodining muhim qismlaridan biri bo‘lib, xalq
donishmandligi, dunyoqarashi, qadriyatlari va an’analarini o‘zida aks ettiradi. Ular
o‘ziga xos strukturaviy va semantik xususiyatlarga ega bo‘lib, bu ularni yanada
ifodali va esda qolarli qiladi.
O.G. Dubrovskaya fikriga ko‘ra, rus tilida, odatda, bog‘lovchisiz gap
tuzilmasiga ega maqollar ustunlik qiladi. Agar bog‘lovchisiz gaplar oddiy bir yoki
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
540
ikki bo‘lakli gaplar majmui sifatida qaralsa, bunday maqollarning soni yanada ortadi
[1, 259].
Demak, “maqol” va “matal” tushunchalarini aniqlash borasida yagona
yondashuv yo‘q. Har bir muallif ularni o‘z uslubida izohlaydi, biroq ko‘pchilik
lingvistlar ularni ma’naviy-tarbiyaviy xarakterga ega bo‘lgan, muayyan xalqning til
manzarasini aks ettiruvchi barqaror iboralar sifatida talqin qiladi.
Maqolalarning mazmuni va tuzilishi
Tadqiqotchi N.F. Alefirenko ta’kidlashicha, mazmuni va funksiyasi jihatidan
maqollar lirik poeziyaga yaqin turadi. Ularning vazifasi — xalqning turli hayotiy
hodisalarga bo‘lgan munosabatini qisqa, aforistik shaklda ifoda etishdir [2, 320].
O.V. Magirovskaya maqollar mazmuni o‘ziga xos ekanligini ta’kidlaydi. Ular
birgalikda boshqa xalq og‘zaki ijodi janrlariga qaraganda hayotni to‘liqroq aks
ettiradi. Masalan, ertak, doston, tarixiy qo‘shiqlar kabi janrlar ma’lum mavzular
bilan chegaralangan bo‘lsa, maqollarning mavzu doirasi deyarli cheklanmagan. Ular
voqelikning barcha jabhalariga munosabat bildiradi, xalq hayoti va dunyoqarashini
har tomonlama aks ettiradi, turmush, ijtimoiy, falsafiy, diniy, axloqiy-estetik
qarashlarni ifodalaydi [3, 148].
V.I. Dal’ esa maqollarning chuqur tuzilmalari, ularning avtosemantik va aniq
ma’noli bo‘lishini tahlil qilar ekan, ularning mazmunida madaniy konseptlar va
qadriyat o‘lchovlari mujassam ekanini qayd etadi. Bu esa maqollarning qaysi
vaziyatda qo‘llanishi mumkinligini belgilab beradi.
Maqollar turli ijtimoiy qatlamlar o‘rtasida keng tarqalganligi sababli, ularni
sotsiolingvistik jihatdan ham ko‘rib chiqish, ya’ni ijtimoiy va hatto shaxsiy belgilari
asosida tahlil qilish mumkin. Muallifning fikricha, maqollar o‘z mohiyatida ko‘p
jihatli bo‘lib, ular nutqdagi harakatchanligi, matnda semantik mazmunining
yangilanishi, ularning shakliy jihatidan o‘zgarishi orqali to‘liq ochiladi.
1. Strukturaviy xususiyatlari
Maqollar va matallar barqaror shaklga ega bo‘lib, bu ularning asrlar davomida
tilda saqlanib qolishiga imkon beradi. Ularning tuzilishi ixcham va barqarordir.
Quyidagi strukturaviy unsurlar maqollar tarkibida ko‘p uchraydi:
a) Qofiya va ritm
Qofiyalangan iboralar ularni yanada ifodali va esda qolarli qiladi. Ko‘plab
maqollar aniqlangan ritm va qofiyaga ega:
“Nima eksang, shuni o‘rasan.”
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
541
“Mehnat bo‘lmasa – rizq yo‘q.”
“Mehnatsiz hovuzdan baliq tutib bo‘lmaydi.”
“Yettita kishi – birini kutmaydi.”
b) Simmetrik va parallel tuzilma
Subyekt tomonidan bajarilayotgan harakat bir vaqtning o‘zida o‘tgan zamonga
ham, hozirgi zamonga ham, kelajak zamonga ham tegishli bo‘lishi mumkin.
Umumlashgan-shaxsli subyekt harakati kuzatilmaydi, u haqidagi xabar sezgi emas,
balki insoniy tajriba va bilim doirasiga taalluqlidir [4, 259].
Ellipsis va ixchamlik
Maqol va matallar ko‘pincha ortiqcha so‘zlarni chiqarib tashlagan holda, ammo
ma’noni saqlab qolgan ixcham shaklda bo‘ladi. Ular ko‘pincha metaforalar va
taqqoslashlarga asoslanadi:
Hamisha mushukka Maslenitsa emas.
O‘rmon kesilsa — shardalar uchadi.
Qaeri yupqa bo‘lsa, o‘sha yerda yirtiladi.
Ikki etik — bir juft.
Semantik xususiyatlar
Maqol va matallarning ma’no jihati xalq qarashlari, umumlashtirilgan hayotiy
tajriba va axloqiy mezonlarni aks ettiradi.
Murakkab bog‘lovli gaplar orasida “a” bog‘lovchisi yordamida ifodalangan
qarama-qarshilik bildiruvchi gaplar ajralib turadi, bu esa gap bo‘laklari orasidagi
qarama-qarshilikni kuchaytiradi. Sintaktik vosita sifatida ishlatilgan bu qarama-
qarshilik leksik jihatdan ham mustahkamlanadi: qarama-qarshi mazmunli gaplar
odatda antonimlarga asoslanadi [5, 285].
Xalq maqollari – hikmat manbai
V. Jukovning fikricha, ko‘plab masalnavis ifodalari xalq maqollariga aylangan.
Ular ko‘pincha bahsni yakunlash, o‘z fikrini asoslash uchun nazariy dalillardan
ko‘ra kuchliroq ta’sir ko‘rsatadi [6, 160].
A.A. Sireyshchikova maqollarni o‘rganib, shunday xulosaga keladiki, ular
osongina yodda qoladi. Bunda qofiya, ohang, ritm katta rol o‘ynaydi. Maqollarni
yaratgan xalq savodsiz bo‘lgan, ammo o‘z hayotiy tajribasini saqlashning boshqa
yo‘li bo‘lmagan. Ammo muallif ta’kidlaydiki, maqolni uning nutqiy kontekstidan
ajratgan holda tushunib bo‘lmaydi. Hech kim maqolni sababsiz eslamaydi. Ular har
doim gap orasida, joyiga qarab esga tushadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
542
Demak, maqollar va matallar kelib chiqishi juda qadimiydir. Ularning vujudga
kelishi uchun til taraqqiyotining ma’lum bosqichi, ya’ni insonning til bilan erkin
muomala qilish qobiliyati zarur edi. Aksariyat tilshunoslar fikricha, maqol va
matallar og‘zaki xalq ijodidan kelib chiqqan yoki adabiy manbalardan olingan, lekin
keyinchalik u bilan bog‘liqligini yo‘qotgan holda xalq tajribasini umumlashtirgan.
“Maqol” va “matal” tushunchalarining ta’rifi
Maqol – bu qisqa masal, hukm, nasihat, xalq orasida tan olingan va muomalada
ishlatiladigan hikmatli so‘zdir [7, 130].
V.P. Jukovning “Rus maqol va matallar lug‘ati”da “maqol” – bu grammatik
jihatdan to‘liq gap bo‘lgan, ayni vaqtda bevosita va ko‘chma ma’noni yoki faqat
ko‘chma ma’noni o‘z ichiga oluvchi xalq iborasi deb izohlanadi. “Matal” esa – faqat
bevosita ma’noga ega bo‘lgan, grammatik jihatdan to‘liq gap hisoblanadi [8, 160].
a) Didaktik xarakter
Ko‘plab maqollar o‘rgatadi, yo‘l ko‘rsatadi:
Mehnatsiz ko‘lga baliq ham tushmaydi. (mehnatning ahamiyati)
Do‘stlik o‘z yo‘liga, xizmat o‘z yo‘liga. (do‘stlik va xizmat chegaralari)
Til Kievgacha yetaklaydi. (bilim va so‘zlashuv maqsadga yetkazadi)
Hamisha mushukka Maslenitsa emas. (hayotda quvonch ham, qiyinchilik ham
bor)
b) Xalq an’analari va turmush tarzining aks etishi
Qarama-qarshi tushunchalardan foydalanish ma’noni kuchaytiradi. Maqollar
tarix, xo‘jalik faoliyati va tabiat bilan bog‘liq:
Bahor-yoz — bir kunda sakkiz xil ob-havo.
Yetti kishi birini kutmaydi.
So‘z – kumush, sukut – oltin.
Arava yozda, chana esa qishda tayyorlanadi.
v) Baholovchanlik va axloq
Maqollar hayotda qo‘llaniladigan umumiy haqiqatlarni ifodalaydi. Ular voqea-
hodisalar va xatti-harakatlarga xalq bahosini bildiradi:
Non – butun boshli hayotning asosi.
Boshqaning noniga ko‘z olaytirma. (hasad haqida)
Mehnatsiz baliq ushlolmaysan. (muvaffaqiyat uchun mehnat zarur)
Qimmatli kichik narsa ham foydali bo‘ladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
543
Xulosa
Maqollar va matallar – bu nafaqat tildagi yorqin ifodalar, balki avloddan-
avlodga o‘tadigan xalq donishmandligining muhim manbaidir. Ularning tuzilma-
semantik xususiyatlari ularni ifodali, esda qolarli va asrlar davomida dolzarb qiladi.
Rus maqollari gaplarning sintaktik tuzilmasining butun xilma-xilligini – sodda ikki
bo‘lakli gaplardan tortib murakkab tuzilmali gaplargacha – namoyon qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Дубрoвскaя
O.Г.
Лингвoкультурoлoгический
aспект
сoпoстoвительнoгo исследoв aния русских и aнглийских пoслoвиц oб уме и
глупoсти: диссерт aция к aндид aт a филoлoгических н aук. – Ек aтеринбург,
2000. – 259 с.
2.
Aлешкевич С.С. Кoгнитивный aспект нoминaции в прoцессе oбрaзoв
aния нoвых фр aзеoлoгических единиц // Единствo системнoгo и функциoн
aльнoгo aн aлиз a языкoвых единиц: м aтери aлы Междун aрoд. н aуч. кoнф.
(г. Белгoрoд, 11–13 aпр. 2006 г.):в 2 ч/пoд ред. O.Н. Прoхoрoвoй, С. A.
Мoисеевoй. – Белгoрoд: Изд. – вo БелГУ, 2006. – Вып. 9. – Ч1. – 320 с.
3.
Aлп aтoв С. Русский фoльклoр // Литер aтур a, 2000.-12 с.
4.
Береж aн С.Г. К вoпрoсу o ди aп aзoне в aрьирoв aния фр aзеoлoгизмoв
// Исследoв aния пo сем aнтике. Сем aнтик a языкoвых единиц р aзных урoвней:
Межвузoвск. н aуч. сб. Б aшкирск. ун. т. – Уф a, 1988. – 148 с.
5.
Смирницкий A. И. Синт aксис aнглийскoгo язык a - Изд. 2-е, испр. -
Мoскв a, 2007. – 285 с.
6.
Жукoв В.П. Сем aнтик a фр aзеoлoгических oбoрoтoв. Учебнoе пoсoбие
для студентoв пединститутoв пo специ aльнoсти «Русский язык и литер aтур
a» – М.: Прoсвещение, 1978. – 160 с.
7.
Дaль В.И. Пoслoвицы русскoгo н aрoд a: Сбoрник в 2 х т., М., 1984. –
130 с.
